«Ο συμβολισμός και η μεταφορά είναι το DNA της ποίησης. Η ύφανση είναι ο τρόπος που έγραφαν οι γυναίκες εδώ και αιώνες» λέει η Νούρια Μπάριος, με αφορμή την πρώτη ποιητική συλλογή της που μεταφράζεται στα ελληνικά «Νοσταλγία για τον Οδυσσέα» (μτφρ. Άννα Βερροιοπούλου, εκδ. Βακχικόν).
Συνέντευξη στη Μαργαρίτα Καλιαμούτου
Η ποιητική σας συλλογή Νοσταλγία για τον Οδυσσέα είναι το πρώτο σας βιβλίο που κυκλοφορεί στην Ελλάδα. Μια πολύ ταιριαστή γνωριμία με το ελληνικό κοινό, δεδομένου ότι το βιβλίο εξερευνά και επαναπροσδιορίζει έναν ελληνικό μύθο. Τι σημαίνει αυτή η μετάφραση για εσάς;
Αυτή η μετάφραση μοιάζει με μια επιστροφή στις ίδιες τις ρίζες των ποιημάτων μου. Η Οδύσσεια ήταν το εύφορο έδαφος από το οποίο γεννήθηκε η Νοσταλγία για τον Οδυσσέα. Τώρα, αυτά τα ποιήματα επιστρέφουν στην αρχική τους μουσική –στην ελληνική γλώσσα– ενώ κουβαλούν μαζί τους μια νέα ηχώ, αυτή των Ισπανικών. Νιώθω σαν η ισπανική έκδοση να ήταν μια έκκληση και η ελληνική έκδοση που κρατάω τώρα στα χέρια μου είναι η απάντησή της. Είναι βαθιά συγκινητικό.
Η Πηνελόπη είναι η πρωταγωνίστρια αυτής της συλλογής, μια φιγούρα που συχνά παραβλέπεται και παραμερίζεται. Έχουμε δει πολλές διασκευές ελληνικών μύθων στη λογοτεχνία, ειδικά σε μυθιστορήματα. Τι σας ενέπνευσε να φέρετε την ιστορία της Πηνελόπης στο προσκήνιο μέσω της ποίησης;
Υπάρχει μια μακρά παράδοση αναγνώσεων και επανερμηνειών της Οδύσσειας στη λογοτεχνία, τη μουσική, το θέατρο, τον κινηματογράφο... Και η δική μου ερμηνεία ανήκει σε αυτήν την παράδοση, αλλά εδώ η αληθινή πρωταγωνίστρια του ομηρικού έπους είναι η Πηνελόπη. Είναι η απόφασή της να μην παντρευτεί έναν από τους μνηστήρες της, που επιτρέπει στον Οδυσσέα να ανακτήσει τον θρόνο της Ιθάκης. Η επιδέξια στρατηγική της Πηνελόπης να αναβάλει αυτή την απόφαση για ένα διάστημα τριών ετών διατηρεί την αγωνία, τον ρυθμό και τη δραματική ένταση του ποιήματος. Η Νοσταλγία για τον Οδυσσέα αναπαριστά την Οδύσσεια της ίδιας της Πηνελόπης. Δεν δίνει αιματηρές μάχες ούτε αντιμετωπίζει οργισμένους θεούς. Η δική της πάλη είναι η προσπάθεια να σώσει τον Οδυσσέα χωρίς να χάσει τον εαυτό της. Είναι ένας «παραβατικός» και βαθιά περίπλοκος χαρακτήρας.
Η συλλογή χωρίζεται σε ραψωδίες που ακολουθούν την Πηνελόπη στα 20 χρόνια της απουσίας του Οδυσσέα μέχρι και την επανένωσή τους, καθώς και στη συναισθηματική της κατάπτωση. Εικόνες της καθημερινής της ζωής συνδυάζονται με τα συναισθήματά της – αφοσίωση και μοναξιά, ελπίδα και αγωνία, αμφιβολία και πειρασμός. Πώς προσεγγίσατε τις μη γραμμικές συναισθηματικές μεταπτώσεις ενός ανθρώπου που ουσιαστικά πενθεί;
Αυτό που με συναρπάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο η Πηνελόπη υφαίνει μια αφήγηση επιβίωσης μέσα από την εξερεύνηση της αγάπης, με όλες τις αβύσσους, τις σκιές, την επανεγγραφή της ταυτότητας, τη δύναμή της να καταστρέφει και τη διαπεραστική της διαύγεια. Η Πηνελόπη είναι πολύ περισσότερο από ένας άνθρωπος που πενθεί. Είναι ένας χαρακτήρας εξίσου περίπλοκος με τον Οδυσσέα – ίσως ακόμη περισσότερο, επειδή το να είσαι γυναίκα καθιστά κάθε πράξη της, μια πράξη διαρκούς παράβασης.
Υπάρχουν πολλές εικόνες και μεταφορές σχετικά με το «υφαντό» σε αυτή τη συλλογή, όπως φαίνεται από τη χρήση της λατινικής λέξης «Textus», που σημαίνει υφασμένος, ύφασμα και γραπτό κείμενο, για τα ποιήματα στα οποία ακούμε τη φωνή της Πηνελόπης σε πρώτο πρόσωπο. Υφαίνει την ιστορία της με τον τρόπο που υφαίνει υπομονετικά στον αργαλειό. Ποιος είναι ο ρόλος του συμβολισμού και της μεταφοράς στην ποίησή σας και σε αυτή τη συλλογή ειδικότερα;
Ο συμβολισμός και η μεταφορά είναι το DNA της ποίησης. Η ύφανση είναι ο τρόπος που έγραφαν οι γυναίκες εδώ και αιώνες. Για τρία χρόνια, η Πηνελόπη γράφει την ιστορία της την ημέρα και την καταστρέφει τη νύχτα. Όσο λιγότερο προφανής είναι ο συμβολισμός, τόσο πιο ισχυρός γίνεται. Το να φαντάζεσαι τι ύφαινε η Πηνελόπη ανοίγει έναν ολόκληρο κόσμο, αλλά η πράξη του ξηλώματος διαθέτει μια ριζοσπαστική ποιότητα που σπάνια έχει εξερευνηθεί. Δεν είναι η ύφανση πάνω σε ό,τι έχει ξηλωθεί ένα είδος παλίμψηστου; Δεν είναι η ύφανση και το ξήλωμα ακριβώς αυτό που κάνουν μαζί η μνήμη και η φαντασία;
Έχοντας μεταφράσει και η ίδια ποίηση, ποιες είναι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζετε συχνότερα και ποιες προκλήσεις πιστεύετε ότι θέτει η μετάφραση αυτής της συγκεκριμένης συλλογής; Πώς ξεπερνάτε αυτά τα ζητήματα;
Ούτε μιλάω, ούτε διαβάζω, ούτε γράφω ελληνικά, αλλά ξέρω ότι όταν ένα βιβλίο παραδίδεται σε έναν μεταφραστή, εκείνος πρέπει να το κάνει δικό του. Αυτή η δύσκολη ισορροπία μεταξύ πιστότητας και δημιουργίας είναι δυνατή μόνο όταν αγαπάει κανείς πραγματικά το κείμενο που μεταφράζει. Ξέρω ότι η Άννα Βερροιοπούλου αγαπά τη Νοσταλγία για τον Οδυσσέα.
Θα θεωρούσατε αυτή την ποιητική συλλογή ως έργο φεμινιστικής λογοτεχνίας; Έχουν κάποιο νόημα τέτοιες κατηγοριοποιήσεις για εσάς ως συγγραφέα, δημοσιογράφο ή αναγνώστρια;
Η Νοσταλγία για τον Οδυσσέα διασώζει τη μορφή της Πηνελόπης από μια απλοϊκή ερμηνεία που την υποβάθμιζε σε δευτερεύοντα χαρακτήρα που υπηρετεί τον άνδρα πρωταγωνιστή: την πιστή σύζυγο, περιορισμένη στην οικιακή σφαίρα, που υποφέρει καθώς περιμένει την επιστροφή του συζύγου της. Δεν είμαι υπέρ της μετατροπής της Πηνελόπης σε μια φεμινιστική μορφή που θα ήταν ξένη προς το έργο του Ομήρου. Αυτό που επιδιώκω να ανακτήσω είναι η πολυπλοκότητά της, η επιδεξιότητά της και το βάθος της. Ίσως αυτή είναι η πιο φεμινιστική προσέγγιση. Η Πηνελόπη είναι μια μορφή παράλληλη με τον Οδυσσέα. Μερικές φορές το πιο δύσκολο ταξίδι είναι αυτό που γίνεται χωρίς ποτέ να φύγεις από το ίδιο μέρος.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Νούρια Μπάριος (Nuria Barrios) είναι συγγραφέας, μεταφράστρια και διδάκτωρ Φιλοσοφίας. Έχει γράψει δύο μυθιστορήματα, τέσσερις συλλογές διηγημάτων, τρεις ποιητικές συλλογές και ένα δοκίμιο.
Μεταξύ άλλων, έχει τιμηθεί με το Ιβηροαμερικανικό Βραβείο Ποίησης Hermanos Machado, το Βραβείο Ateneo de Sevilla και το Βραβείο Μάλαγα για Δοκίμια. Έργα της έχουν μεταφραστεί στα ιταλικά, πορτογαλικά, ελληνικά, ολλανδικά και κροατικά, ενώ η ίδια έχει μεταφράσει τον Τζον Μπάνβιλ/Μπέντζαμιν Μπλακ και την Αμάντα Γκόρμαν. Η ποιητική συλλογή Νοσταλγία για τον Οδυσσέα είναι το πρώτο βιβλίο της που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Βακχικόν.
