Σάρα Μέσα: «Γράφω για όσα συμβαίνουν πίσω από κλειστές πόρτες»

Μιλάει όπως γράφει: με λίγες, μετρημένες λέξεις. Σε κοιτάζει σαν να ψάχνει κάτι πίσω από το πρόσωπό σου. Ίσως είναι ο τρόπος της για να αναζητεί τα θέματα των βιβλίων της.

Η Ισπανίδα συγγραφέας Σάρα Μέσα έγινε αμέσως γνωστή στη χώρα μας με τρία βιβλία της που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά: Πίσω από τους θάμνους (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγους, εκδ. Ίκαρος), Ένας έρωτας (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ίκαρος) και το πρόσφατο Η οικογένεια (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ίκαρος).

Με αφορμή την παρουσία της στην Αθήνα και στο Φεστιβάλ ΛΕΑ, μιλήσαμε μαζί της για τον τρόπο που προσεγγίζει τα θέματά της και ποιες είναι οι βασικές επιρροές της.

Βρίσκω μια κοινή γραμμή που συνδέει τα βιβλία σας. Από τη μια είναι ο μινιμαλισμός κι από την άλλη μια εσωτερική φωνή που βγαίνει από τους ήρωες σας. Είναι αυτή η συγγραφική πρόθεσή σας;

Συμφωνώ απολύτως με τις επισημάνσεις σας. Αυτή ακριβώς είναι η πρόθεσή μου. Με τον μινιμαλισμό εννοώ ότι εστιάζω τον «προβολέα» μου σε μικρές καταστάσεις και σε περιορισμένα μέρη. Όσο για την εσωτερική φωνή, αυτό επιτυχγάνεται επειδή συνήθως στα βιβλία μου δεν υπάρχει μόνο ένας αφηγητής που τα ξέρει όλα. Οι ήρωές μου εκφράζουν την υποκειμενικότητά τους.

Στην Οικογένεια υπάρχει αυτή τη πολυφωνικότητα στην οποία αναφερθήκατε. Μέσα από αυτή βλέπουμε τις πτυχές της βαρβαρότητας που μπορεί να θάλλει μέσα σε ένα σπίτι.

Το σπίτι είναι ένα κύριο μέρος του συγκεκριμένου μυθιστορήματος. Μου κάνει εντύπωση ότι όπως στην ισπανική έκδοση υπάρχει ένα σπίτι στο εξώφυλλο, έτσι και στην ελληνική υπάρχει μια πόρτα. Αυτό που θέλω να εκφράσω γράφοντας είναι το εξής: ό,τι συμβαίνει σ’ αυτή την οικογένεια γίνεται πίσω από την πόρτα και όχι έξω απ’ αυτήν. Οι καταστάσεις που κυριαρχούν εντός, δεν βγαίνουν προς τα έξω. Τελικά, το σπίτι γίνεται σαν οχυρό, είναι προστατευμένο.

Συνηθίζουμε να λέμε πως κανένας δεν ξέρει τι συμβαίνει πίσω από μια κλειστή πόρτα. Στο συγκεκριμένο βιβλίο έχουμε να κάνουμε με μια οικογένεια που στηρίζεται σε μια πατριαρχική δομή.

Ναι, η οικογένεια μιλάει γι’ αυτό το θέμα, αλλά με πλάγιο τρόπο. Η Οικογένεια ως βιβλίο δεν μιλάει για το πατριαρχικό μοντέλο της κοινωνίας, αλλά πιο πολύ για το παιχνίδι εξουσίας που αναπτύσσεται σε μικρή κλίμακα. Το βιβλίο αναφέρεται σε μια τυπική οικογένεια της Ισπανίας, τη δεκαετία του ‘80. Τότε υπήρχε ένα τέτοιο πατριαρχικό μοντέλο στη χώρα μου. Και στις μέρες μας υπάρχει, αλλά με διαφορετικό τρόπο.

Στην Οικογένεια η βία είναι καθαρά ψυχολογική. Ο πατέρας υπερασπίζεται ιδανικά και ο έλεγχος που ασκεί βασίζεται σ’ αυτά ακριβώς.

Κάτω από τις λέξεις του βιβλίου υπάρχει μια μορφή βίας που υφίστανται οι ήρωες. Κάτι άρρητο που είναι πιο σημαντικό από το να λεγόταν ευθέως.

Στην Οικογένεια η βία είναι καθαρά ψυχολογική. Ο πατέρας υπερασπίζεται ιδανικά και ο έλεγχος που ασκεί βασίζεται σ’ αυτά ακριβώς. Μέσω της καλοσύνης και της ειρηνικής στάσης απέναντι στα άλλα μέλη της οικογένειας, καταφέρνει να ασκεί ένα είδος βίας που είναι σαν ουρλιαχτό. Επομένως, το κάνει με με βίαιο τρόπο.

Η Σάρα Μέσα γεννήθηκε στη Μαδρίτη το 1976. Η ποιητική της συλλογή Este jilguero agenda απέσπασε το Βραβείο Ποίησης Miguel Hernandez 2007. Είναι δημοφιλής κυρίως για το αφηγηματικό της έργο. Το βιβλίο της Cuatro por Cuatro (2013) ήταν στη βραχεία λίστα για το βραβείο μυθιστορήματος Herralde, ενώ το Cicatriz (2015) απέσπασε το Bραβείο El Ojo Critico και χαρακτηρίστηκε από τις εφημερίδες El Pais, El Mundo και ABC ως ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα της χρονιάς. Το Πίσω από τους θάμνους (Ίκαρος, 2019) εξέπληξε τη διεθνή κριτική για τον αξιοθαύμαστο τρόπο προσέγγισης των κοινωνικών προτύπων αλλά και τη ζωντανή του γλώσσα. Τα έργα της μεταφράζονται σε περισσότερες από οκτώ γλώσσες.

Πώς επιλέγετε τα θέματά σας; Πιστεύετε πως γράφετε το ίδιο πράγμα αλλάζοντας από βιβλίο σε βιβλίο τους ήρωες, αλλά παραμένοντας στον ίδιο θεματικό πυρήνα;

Όλα τα βιβλία μου έχουν κάποια σχέση μεταξύ τους. Στην πραγματικότητα δεν διαλέγω εγώ τα θέματα. Εμφανίζονται πολύ μετά. Το μόνο που κάνω είναι να παρατηρώ την πραγματικότητα. Οπότε, μπορούμε να πούμε ότι δεν είναι δική μου επιλογή το θέμα. Αυτό που κάνω είναι να παρατηρώ, να γράφω και στη συνέχεια να εμφανίζεται το θέμα.

Δουλεύω κυρίως στην ανθρώπινη φύση, η οποία δεν έχει τέλος. Μπορείς να την μελετήσεις σε όλες τις εποχές και σε όλα τα σημεία του κόσμου.

Πάντως, μια από τις βασικές θεματικές σας είναι οι ανθρώπινες σχέσεις και ειδικότερα η πίεση που υφίσταται το άτομο είναι από την κοινωνία είτε από την οικογένεια.

Απολύτως! Δουλεύω κυρίως στην ανθρώπινη φύση, η οποία δεν έχει τέλος. Μπορείς να την μελετήσεις σε όλες τις εποχές και σε όλα τα σημεία του κόσμου. Αν και τα διηγήματά μου είναι σύγχρονα, τοποθετούνται το πολύ 2-3 δεκαετίες πριν, οι προβληματισμοί που εμφανίζονται σ’ αυτά είναι τα ζητήματα που πάντα απασχολούσαν τον άνθρωπο.

Τι σας είναι πιο εύκολο, να γράφετε διηγήματα ή μυθιστορήματα; Το θέμα σας οδηγεί στη φόρμα που επιλέγετε κάθε φορά;

Νιώθω πολύ πιο άνετα με τις σύγχρονες μορφές λογοτεχνίας. Η Οικογένεια ως βιβλίο αποτελείται από μερικές σκηνές, έτσι βλέπω εγώ τα επιμέρους κεφάλαια. Πιστεύω πως υπάρχει μια εσωτερική ενέργεια και δύναμη στα διηγήματα. Μου φαίνονται πιο ελκυστικά σε σχέση με το μυθιστόρημα.

Οι επιρροές σας ποιες ήταν; Ποιοι συγγραφείς σάς βοήθησαν να βρείτε τη δική σας φωνή;

Δεν θα μπορούσα να πω με ακρίβεια ποιες είναι οι επιρροές μου. Υπάρχουν πολλοί συγγραφείς που θαυμάζω. Στην περίπτωσή μου υπάρχει ένα μείγμα από διάφορους συγγραφείς, αλλά μου είναι πολύ δύσκολο να μιλήσω για συγκεκριμένους συγγραφείς.

Τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερο οι γυναίκες συγγραφείς αποκτούν τη θέση που τους αξίζει στα λογοτεχνικά πράγματα. Παίρνουν σημαντικά βραβεία, διαβάζονται από το ευρύ κοινό. Αλλάζουμε πιστεύετε ως προς αυτό;

Η αλήθεια είναι ότι, όντως, οι γυναίκες συγγραφείς βραβεύονται περισσότερο σε σχέση με παλαιότερα χρόνια, αλλά και πάλι όχι τόσο όσο οι άντρες. Ελπίζω κάποτε μελλοντικά, αυτό να είναι ένα ζήτημα χωρίς νόημα. Αν συμβεί θα σημαίνει ότι έχουμε σταματήσει να μιλάμε για κάτι που είναι αυτονόητο. Να μιλάμε δηλαδή για συγγραφείς και όχι άντρες ή γυναίκες. Ελπίζω να γίνει σύντομα.

Προσωπικά θέλω να ξέρω ποιος έχει γράψει το βιβλίο που διαβάζω. Είναι σημαντικό να ξέρουμε ποιες είναι οι αδυναμίες του, η κοινωνική του τάξη, η καταγωγή του και η ζωή του.

Παλαιότερα μιλούσαμε για γυναικεία λογοτεχνία. Τα δικά σας βιβλία, αν κάποιος δεν ξέρει ποιος τα έχει γράψει, δεν θα μπορεί να μαντέψει αν γράφτηκαν από γυναίκα ή άντρα. Μήπως, τελικά, αυτό που έχει σημασία είναι η καλή λογοτεχνία και όχι το φύλο;

Προσωπικά θέλω να ξέρω ποιος έχει γράψει το βιβλίο που διαβάζω. Είναι σημαντικό να ξέρουμε ποιες είναι οι αδυναμίες του, η κοινωνική του τάξη, η καταγωγή του και η ζωή του. Αυτό, φυσικά, δεν κάνει το βιβλίο καλύτερο ή χειρότερο από κάποιο άλλο. Απλώς, με ενδιαφέρει να ξέρω τον συγγραφέα γιατί η ιστορία του έχει από πίσω έναν άνθρωπο. Αυτόν που την έγραψε.

Μου φαίνεται καλό ότι τα βιβλία πρέπει να διαβάζονται από την άποψη του παρόντος. Από την άλλη, όμως, είναι περίεργο να απαγορεύεις ένα βιβλίο, όπως γίνεται με το cancel culture.

Τις τελευταίες ημέρες υπάρχει στην Ελλάδα μια δημόσια διαμάχη για το αν πρέπει να κρίνουμε βιβλία παλαιότερων ετών με σημερινά κριτήρια. Αυτό που έχει καταχωρηθεί στη σύγχρονη οριολογία ως cancel culture. Τι πιστεύετε γι’ αυτό;

Δεν ξέρω λεπτομέρειες για το τι ακριβώς συμβαίνει στην Ελλάδα, αλλά μπορώ να σας πω τι γίνεται στην Ισπανία. Μου φαίνεται καλό ότι τα βιβλία πρέπει να διαβάζονται από την άποψη του παρόντος. Από την άλλη, όμως, είναι περίεργο να απαγορεύεις ένα βιβλίο, όπως γίνεται με το cancel culture. Πρέπει να σεβόμαστε τον λογοτεχνικό Κανόνα κάθε εποχής. Δεν γίνεται να τον αγνοούμε. Είναι στο DNA του αναγνώστη. Είμαι εναντίον κάθε απαγόρευσης. Αναπόφευκτα διαβάζουμε με τα μάτια του παρόντος, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι καταδικάζουμε ένα παλαιότερο βιβλίο. Ο σημερινός αναγνώστης, ωστόσο, είναι διαφορετικό από εκείνος του παρελθόντος. Ούτε αυτό πρέπει να το ξεχνάμε.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.