Ντάσο Σαλντίβαρ: «Ο Μάρκες είναι τόσο σπουδαίος όσο ο Όμηρος και ο Δάντης»

Ο παγκόσμιος «Γκάμπο» είναι τόσο γνωστός για το έργο του αλλά και τόσο άγνωστος για τη ζωή του. Συμβαίνει με τους σπουδαίους ανθρώπους. Νομίζουμε πως τους γνωρίζουμε πολύ καλά, εντούτοις οι σκιές που τους ακολουθούν είναι περισσότερες από τις αποδεδειγμένες πληροφορίες.

Δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες. Ο βιογράφος του Ντάσο Σαλντίβαρ αποφάσισε από πολύ νωρίς ότι ήθελε να διώξει αυτές τις σκιές. Του πήρε είκοσι χρόνια να γράψει τη βιογραφία του Μάρκες «Πώς ξεκίνησαν όλα» (μτφρ. Δέσποινα Δρακάκη, εκδ. Ψυχογιός).

Με αφορμή την παρουσία του στο φετινό Φεστιβάλ ΛΕΑ τον συναντήσαμε και μας διηγήθηκε τόσο τη δική του προσπάθεια όσο και τη σχέση που ανέπτυξε με τον Κολομβιανό νομπελίστα.

Σε ποια ηλικία ήρθατε για πρώτη φορά σε επαφή με το έργο του Μάρκες;

Ημουν 16 χρονών όταν ένας φίλος μου σύστησε να διαβάσω τα Εκατό χρόνια μοναξιά (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ψυχογιός) Η αλήθεια είναι ότι δεν μου άρεσαν τότε τα μυθιστορήματα. Ήμουν πιο πολύ των διηγημάτων και της ποίησης. Παρόλα αυτά το διάβασα. Κατά καιρούς ο φίλος μου μου πρότεινε να διαβάσω το Μαγικό Βουνό ή κάποιο βιβλίο του Βολταίρου, αλλά εγώ επέμενα να διαβάζω διηγήματα και ποιήματα. Τελικά μου συνέστησε να διαβάσω αυτόν τον Κολομβιανό με το επώνυμο Μάρκες και ήταν η πρώτη φορά που μάθαινα την ύπαρξή του.

Θυμάστε εκείνη την ημέρα που ξεκινήσατε να διαβάζετε τα Εκατό χρόνια μοναξιά;

Πήγα στο βιβλιοπωλείο του Αλβέρδο Αγκίρε. Ήταν αυτός που έβγαλε πρώτος το πρώτο βιβλίο του Μάρκες. Πήρα, λοιπόν, το βιβλίο και ξεκίνησα να το διαβάζω στο λεωφορείο. Ένιωσα ξαφνικά μια ανάταση και ένα ξύπνημα των πάντων. Ήταν πολύ συναρπαστικό. Διάβαζα μια σελίδα και πήγαινα στην επόμενη. Διάβαζα ένα κεφάλαιο και πήγαινα στο επόμενο. Ήθελα να δω τι θα γίνει στη συνέχεια. Σκεφτόμουν: όταν τελειώσει αυτό το μυθιστόρημα τι θα γίνει; Τι θα κάνω εγώ μετά;

Και τι κάνατε;

Ανέπτυξα μια μέθοδο για να καθυστερήσω το τέλος του μυθιστορήματος. Στο ενδιάμεσο διάβαζα τα προηγούμενα έργα του Μάρκες. Έτσι, όταν έφτασα στο τέλος του Εκατό χρόνια μοναξιά είχα διαβάσει τα πάντα που είχε εκδώσει ο Μάρκες ως εκείνη τη στιγμή.

Θα ήθελα την υποκειμενική σας άποψη για τον συγγραφέα Μάρκες. Πού τον τοποθετείτε;

Κατέληξα στο συμπέρασμα ότι είναι σπουδαίος ποιητής, αφηγητής, παραμυθάς και συγγραφέας. Ελάχιστοι είναι όπως αυτός. Ας πούμε: ο Όμηρος, ο Δάντης και ο Απουλέγιο που είναι ένας συγγραφέας του Χρυσού αιώνα της Ισπανίας. Ο Ντανιέλ Ντεφόε έμαθε πολλά στον Μάρκες. Όχι μόνο ως συγγραφέα, αλλά και ως δημοσιογράφο.

Από το 1972 έως το 1982 δούλευα τη βιογραφία χωρίς να το ξέρω. Μάζευα στοιχεία από δική μου ευχαρίστηση.

Η ιδέα να γράψετε τη βιογραφία του Μάρκες πότε σας ήρθε;

Από το 1972 έως το 1982 δούλευα τη βιογραφία χωρίς να το ξέρω. Μάζευα στοιχεία από δική μου ευχαρίστηση. Αποφοίτησα από το σχολείο και πήγα στην Ισπανία για σπουδές το 1975. Εκεί άρχισα να διαβάζω τους Ισπανούς συγγραφείς. Όταν ο Μάρκες πήρε το Νόμπελ Λογοτεχνίας και με όλη την κριτική που άκουσα γι’ αυτόν, διαπίστωσα πως κανένας δεν ήξερε τη ζωή του. Οπότε αποφάσισα να την αφηγηθώ εγώ.

Πώς ξεκινήσατε, όμως;

Ξεκίνησα να γράφω το 1982 τη βιογραφία, αλλά κι εγώ διαπίστωσα πως δεν ήξερα τη ζωή του Μάρκες. Τότε μετακόμισα με τη γυναίκα μου και τα παιδιά μου για έξι μήνες ξανά στην Κολομβία για να μπορέσω να μιλήσω ξανά με τους ανθρώπους στην Αρακατάκα και στην Μπαρακίγια. Έπρεπε να ξαναπάω για να βάλω σε μια σειρά όλο αυτό το υλικό. Ήθελα να μάθω τα πάντα, ειδικά όσα αφορούσαν την παιδική του ηλικία.

Τι καινούργιο μάθατε;

Οι κάτοικοι της Αρακατάκα συγκεκριμένα μου έλεγαν πράγματα και εγώ τους απαντούσα πως «όχι, δεν είναι έτσι όπως τα λέτε». Κι εκείνοι μου έλεγαν «πώς το ξέρεις ότι δεν είναι έτσι;». Μια βιογραφία, όπως και ένα μυθιστόρημα, χτίζεται λέξη-λέξη. Όπως και ένα σπίτι χτίζεται τούβλο-τούβλο. Ήθελα να μάθω για το σπίτι που είχε μεγαλώσει ο Μάρκες στην Αρακατάκα. Ρωτούσα πώς ήταν οι πόρτες, τα παράθυρα. Πώς ήταν η ρυμοτομία του σπιτιού. Οι ντόπιοι απορούσαν γιατί ήθελα να τα μάθω όλα αυτά. Ήξερα τα μεγάλα γεγονότα της ζωής του Μάρκες. Αυτό που αγνοούσα ήταν οι λεπτομέρειες, τα ψιλά γράμματα που λέμε. Ολα αυτά, όμως, είναι που δημιουργούν το αφήγημα της βιογραφίας.

Από κοντά πότε τον γνωρίσατε;

Τον συνάντησα πρώτη φορά τον Μάρτιο του 1989. Ήδη δούλευα 17 χρόνια τη βιογραφία, οπότε ήξερα πάρα πολλά γι’ αυτόν. Υπήρξαν φορές που χρειάστηκε να του υπενθυμίσω πράγματα της ζωής του που τα είχε ξεχάσει. Το είχα πραγματικά ανάγκη να τον συναντήσω. Έπρεπε να συλλέξω πληροφορίες για την παιδική του ηλικία που δεν μπορούσα να τις βρω αλλιώς. Ζήτησα από την ατζέντισσά του ένα ραντεβού. Μου απάντησε πως «είσαι πολύ τυχερός γιατί όλα αυτά τα χρόνια έχει δώσει μόλις τρεις συνεντεύξεις».

Ο Ντάσο Σαλντίβαρ γεννήθηκε το 1951 στο Σαν Χουλιάν της περιφέρειας Αντιοκία, στην Κολομβία. Το 1975 εγκατέλειψε τις σπουδές του στη Νομική για να ταξιδέψει στη Μαδρίτη, όπου φοίτησε στις σχολές Κοινωνιολογίας και Πολιτικών Επιστημών. Εργάστηκε από την Ισπανία ως δημοσιογράφος. Το 1981 τιμήθηκε με το βραβείο Jauja de Cuentos και το 2002 το Υπουργείο Πολιτισμού της Κίνας τού απένειμε το Εθνικό βραβείο Ξένης Λογοτεχνικής Αριστείας για την έκδοση στα κινεζικά του βιβλίου του García Márquez: El viaje a la Semilla: la biografía, βιβλίο που πρωτοκυκλοφόρησε στα ισπανικά το 1997. Η περίφημη βιογραφία του Κολομβιανού νομπελίστα συγγραφέα έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.

Η συνάντηση πώς πήγε;

Τον συνάντησα στο Μεξικό. Είχε μόλις κυκλοφορήσει το βιβλίο του Ο στρατηγός μες στο λαβύρινθό του που τον είχε κουράσει πάρα πολύ να το γράψει, καθώς είναι ένα αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα. Είχε διαβάσει πολύ για να επιβεβαιώσει τα ιστορικά στοιχεία. Παρά την κούρασή του συναντηθήκαμε δύο απογεύματα από έξι ώρες το καθένα. Ήταν μια συνάντηση συναρπαστική και παραγωγική. Κάναμε μια αναδρομή των 20 πρώτων χρόνων της ζωής του. Αυτό που κάναμε στην ουσία ήταν να συμπληρώσουμε κενά στον τεράστιο όγκο πληροφοριών που είχα συλλέξει.

Γενικώς βιογραφίες διαβάζατε; Είχατε κάποιο σχέδιο τι να κάνετε και τι να μην κάνετε;

Διάβασα βιογραφίες του Ρεμπώ, του Φλωμπέρ, του Όσκαρ Ουάιλντ και μια του Τζόυς. Ήταν πάρα πολύ κουραστικές διότι ο βιογράφος ανέλυε τα πάντα εξαντλητικά. Αποφάσισα τότε να μην κάνω το ίδιο πράγμα. Κάθε βιογράφος πρέπει να επινοεί το δικό του μέτρο. Θα πρέπει να καταλάβουμε πως είναι άλλο πράγματα η κριτική λογοτεχνίας κι άλλο η βιογραφία. Ο κριτικός είναι ένας ειδικός αναγνώστης. Κάτι αντίστοιχο λέει ο Ουάιλντ στην εισαγωγή του Ντόριαν Γκρέι. Ότι η κριτική λογοτεχνίας είναι ένας είδος ναρκισσισμού. Στη βιογραφία μου δεν έκανα κριτική του έργου του Μάρκες, αλλά παράθεση γεγονότων.

Επομένως τι είδους βιογραφία θέλατε να γράψετε;

Αυτό ήταν το πρώτο ερώτημα που έθεσα στον εαυτό μου όταν ξεκίνησα να την γράφω. Κατέληξα στο συμπέρασμα ότι θα ήθελα θα γράψω εκείνη τη βιογραφία που θα ήθελα να διαβάσω όταν ξεκίνησα να γνωρίζω το έργο του Μάρκες. Όταν επέστρεψα στην Κολομβία είχα μαζί μου ένα μεγάλο πλήθος υλικού που ένιωσα τρομαγμένος. Ήταν πολύ μεγάλος ο όγκος των πληροφοριών. Αυτό που ήθελα ήταν να ξεκλειδώσω αυτές τις συνάφειες. Το πώς σχετίζεται η ζωή του συγγραφέα με το έργο του και πώς μπλέκονται μεταξύ τους τόσο στενά. Ήθελα να βλέπω την παράλληλη πορεία της ζωής του με το έργο του. Σαν δύο διάδρομοι που ο ένας είναι δίπλα στον άλλον. Μόνο έτσι θα μπορούσε ο αναγνώστης να το διαβάσει με ευκολία και ενθουσιασμό.

Χωρίς να θέλω να φανώ μετριόφρων, ήμουν ουσιαστικά ο πρώτος που έριξα φως στα πρώτα χρόνια της ζωής του Μάρκες. Χρειάστηκαν είκοσι χρόνια έρευνας και πέντε χρόνια συγγραφής για να το καταφέρω.

Οι αντιδράσεις των αναγνωστών ποιες ήταν;

Θυμάμαι μια Μεξικάνα αναγνώστρια που μου έστειλε μήνυμα επειδή ήθελε να με ευχαριστήσει διότι μέσα από τη βιογραφία κατάλαβε τη ζωή και το έργο του Μάρκες.

Στη βιογραφία σας αναπτύσσετε το πρώτο μισό της ζωής του Μάρκες. Η «μυθική» περίοδος, ας πούμε. Γιατί αποφασίσατε να αφήσετε εκτός τα χρόνια που ακολούθησαν;

Χωρίς να θέλω να φανώ μετριόφρων, ήμουν ουσιαστικά ο πρώτος που έριξα φως στα πρώτα χρόνια της ζωής του Μάρκες. Χρειάστηκαν είκοσι χρόνια έρευνας και πέντε χρόνια συγγραφής για να το καταφέρω. Ήταν τόσο μεγάλη η προσπάθεια, γι’ αυτό και δεν επεκτάθηκα. Αλλωστε, τα επόμενα χρόνια του Μάρκες είναι πιο γνωστά. Σε αντίθεση με τα παιδικά του χρόνια που ήταν γεμάτα σκιές που έπρεπε να ρίξω φως και να τα φέρω στην επιφάνεια. Η δική μου βιογραφία δεν ξεκινάει με τη γέννηση του Μάρκες, αλλά 29 χρόνια νωρίτερα σε ένα απομακρυσμένο χωριό. Εκεί ο παππούς του μονομάχησε με έναν πολύ καλό του φίλο. Γι’ αυτό αναγκάστηκε όλη η οικογένεια να φύγει και να πάει αλλού να μείνει. Αυτό ήταν ένα γεγονός που καθόρισε την προσωπικότητα και το έργο του Μάρκες.

Αυτό το γνώριζε ο Μάρκες;

Ούτε ο ίδιος ούτε και τα μέλη της οικογένειάς του ήξεραν πολλές λεπτομέρειες. Ήξεραν μόνο το γεγονός και ότι χρειάστηκε να ξεριζωθούν από το Αράκας που είναι στα σύνορα της Βενεζουέλας με τη Σιέρα Νεβάδα. Επί μια εβδομάδα πήγα στο Αράκας για να μάθω λεπτομέρειες. Όταν το είπα στον Μάρκες του έκανε εντύπωση και συγκινήθηκε.

Η νοσταλγία είναι, τελικά, ο βασικός πυλώνας του έργου του Μάρκες;

Υπάρχει μια διάλεξη του Περουβιανού συγγραφέα Αλφρέδο Μπράις Ετσενίκε για τα Εκατό χρόνια μοναξιά και σημειώνει ότι η λέξη που εμφανίζεται περισσότερες φορές στο κείμενο είναι η νοσταλγία και όχι η μοναξιά. Θα μπορούσε κάλλιστα το βιβλίο να έχει τίτλο «Εκατό χρόνια νοσταλγία».

Ο Μάρκες νοσταλγούσε πολύ τους παππούδες του. Ειδικά τον παππού Νικολάς και τα χρόνια που έμεινε στην Αρακατάκα. Πολλές φορές ξυπνούσε με την εντύπωση πως βρισκόταν σε εκείνο το σπίτι.

Το είχατε πει αυτό στον Μάρκες;

Ναι, βεβαίως. Όταν του το επισήμανα μου απάντησε πως η νοσταλγία είναι μια σημαντική πηγή για τη συγγραφή ενός βιβλίου. Ο Μάρκες νοσταλγούσε πολύ τους παππούδες του. Ειδικά τον παππού Νικολάς και τα χρόνια που έμεινε στην Αρακατάκα. Πολλές φορές ξυπνούσε με την εντύπωση πως βρισκόταν σε εκείνο το σπίτι. Σε μια πολύ σημαντική εξομολόγηση που είχε κάνει στον Μάριο Βάργκας Γιόσα τον Σεπτέμβριο του 1977, του είπε πως ουσιαστικά έγραψε τα Εκατό χρόνια μοναξιά για να επιστρέψει στην παιδική του ηλικία. Η βιογραφία του είναι αυτό το διπλό ταξίδι. Τόσο στις απαρχές της ζωής του Μάρκες όσο και στα Εκατό χρόνια μοναξιά.

Εκτός από τον παππού του που αναφέρατε προηγουμένως, υπάρχει και το γυναικείο στοιχείο που φαίνεται να τον επηρέασε. Ο Μάρκες στην πραγματικότητα μεγάλωσε ανάμεσα σε πολλές γυναίκες.

Ο παππούς του ήταν ένας άνθρωπος λογικός και εγκεφαλικός. Του αφηγούνταν την Ιστορία με όλους τους πολέμους και τα μεγάλα γεγονότα. Από την άλλη ήταν η γιαγιά του και οι τρεις θείες του. Αυτές κουβαλούσαν τον κόσμο των ψυχών. Για τη γιαγιά δεν υπήρχε ξεκάθαρο όριο ανάμεσα στον κόσμο των φαντασμάτων και την πραγματικότητα. Κάτι που υιοθέτησε ο Μάρκες στο έργο του. Τόσο στη μορφή όσο και στη θεματική. Παράλληλα με την αυστηρότητα του παππού του. Αυτοί οι δύο κόσμοι ενώθηκαν για να επιστρέψει στις ρίζες και τις απαρχές του και μετουσιώθηκαν οργανικά μέσα στο έργο του. Για τον Μάρκες, η γυναίκα είναι πολύ σημαντική, καθώς μεγάλωσε σε ένα σπίτι που η πλειοψηφία του περιείχε γυναίκες. Παρότι είχε πολλούς στενούς φίλους στη ζωή του, οι σχέσεις του με τις γυναίκες ήταν πιο άνετες.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.