«Με την κατάκτηση της Κύπρου, οι Οθωμανοί επέβαλαν την απόλυτη ηγεμονία τους στην ανατολική Μεσόγειο, επηρεάζοντας και το δυτικό εμπόριο στην ευρύτερη περιοχή» μας είπε ο Ιωάννης Κ. Χασιώτης, με αφορμή τη μελέτη του «Νήσος χαρίεσσα» (εκδ. University Studio Press).
Συνέντευξη στην Ελένη Κορόβηλα
Ο Ιωάννης Κ. Χασιώτης, Ομότιμος Καθηγητής Ιστορίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, στο βιβλίο του Νήσος χαρίεσσα – Η Κύπρος στον ιδεολογικό και πολιτικό ορίζοντα της Ευρώπης (1571-1878) (εκδ. University Studio Press), εξετάζει τη γεωπολιτική σημασία της Κύπρου τους τρεις αιώνες που παρέμεινε υπό οθωμανική κατοχή. Το ζήτημα της απελευθέρωσης του νησιού από τις τουρκικές δυνάμεις παρέμεινε μια ανοιχτή υπόθεση, υποστηρίζει ο συγγραφέας, έως και την έλευση των Βρετανών το 1878.
Μιλήσαμε με τον συγγραφέα για τη μελέτη του, τη σημασία του νησιού της Κύπρου για τη Μεσόγειο της τότε εποχής, την Ιστορία της, καθώς και τη γεωπολιτική σκακιέρα του σήμερα.
Οι Οθωμανοί κατακτούν την Κύπρο στο τελευταίο τέταρτο του 16ου αιώνα. Αυτό συμβαίνει έναν αιώνα μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, το 1473. Τι εξηγεί την τόσο μεγάλη χρονική απόσταση από τα δύο γεγονότα;
Η επέκταση των Οθωμανών γίνεται σταδιακά και σε σχέση με άλλες γειτονικές περιοχές, ώστε να «αποκαθίσταται», κατά την εκτίμησή τους, η εδαφική συνέχεια της σουλτανικής επικράτειας. Στα 1516-1517 καταλαμβάνουν τη Συρία και την Αίγυπτο, στα 1522 τη Ρόδο (την οποία κατείχαν οι Ιωαννίτες ιππότες) και στα 1566 τη Χίο (την οποία κατείχαν οι Γενουάτες). Πέντε χρόνια αργότερα ήρθε και η σειρά της Κύπρου (βενετική από το 1489).
Γιατί η Υψηλή Πύλη ήθελε την Κύπρο;
Με την κατάκτηση της Συρίας και κυρίως της Αιγύπτου σε οθωμανική επαρχία, η Υψηλή Πύλη έπρεπε να αποκαταστήσει τον έλεγχο στη σημαντική, ιδιαίτερα για τον ανεφοδιασμό της Κωνσταντινούπολης, θαλάσσια αρτηρία, που ένωνε την «καρδιά» τής Αυτοκρατορίας με την πλούσια σε δημητριακά χώρα του Νείλου και τη σημαντική για το εμπόριο Συρία. Επιπλέον, επιβαλλόταν και η ασφάλεια των προσκυνηματικων μετακινήσεων των μουσουλμάνων υπηκόων του σουλτάνου προς τους ιερούς τόπους του Iσλάμ, που και αυτές πραγματοποιούνταν συχνότερα μεσα από τον ίδιο θαλάσσιο διάδρομο.
Τελικά, πόσο σημαντική εξέλιξη ήταν και σε τι βαθμό επηρέασε τους συσχετισμούς στην ανατολική Μεσόγειο;
Με την κατάκτηση της Κύπρου, οι Οθωμανοί επέβαλαν την απόλυτη ηγεμονία τους στην ανατολική Μεσόγειο, επηρεάζοντας και το δυτικό εμπόριο στην ευρύτερη περιοχή. Απέμεινε ουσιαστικά μόνον η Κρήτη, της οποίας επίσης η τύχη έμελλε να είναι ανάλογη με την τύχη της Κύπρου. Η καθυστέρηση της κατάκτησης της μεγαλονήσου (στα 1645-1669) οφειλόταν στο γεγονός ότι από τα τέλη του 16ου αιώνα άρχισε και η παρακμή της οθωμανικής ναυτικής ισχύος.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η κατάκτηση της Κύπρου από τους Οθωμανούς είναι επόμενο μιας τάσης εγκατάλειψής της από τους Βενετούς;
Οι χρονογράφοι και ιστορικοί της εποχής και πολλοί από τους επισκέπτες του νησιού απέδωσαν την απωλειά του στην πολιτική των κυρίαρχων Βενετών έναντι του τοπικού ελληνορθόδοξου στοιχείου, στο οποίο, αντίθετα, οι Οθωμανοί υποσχέθηκαν εξαρχής πλήρη χειραφέτηση και αποκατάσταση του προγενέστερου εκκλησιαστικού τους καθεστώτος. Αυτό ισχύει για ένα μεγάλο τμήμα του κυπριακού πληθυσμού, ιδιαίτερα για το φτωχότερο και το περισσότερο καταπιεσμένο από τους «Φράγκους» στην ύπαιθρο: Οι «ανώτερες» τάξεις του (που είχαν ήδη αποκαταστήσει στενούς δεσμούς με τους Βενετούς) πολέμησαν εναντίον των εισβολέων και υπέστησαν και τις ανάλογες θυσίες (σφαγές και αιχμαλωσίες).
Είναι ίσως ενδεικτική για τις αντιλήψεις των Ευρωπαίων επισκεπτών του νησιού η φράση του Γάλλου ποιητή και πολιτικού Αλφόνσου Λαμαρτίνου στα 1834 ότι η Κύπρος ανήκε ακόμα στους Οθωμανούς (est encore aux Turcs).
Στα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης φαίνεται πως είναι σταθερή η εμφάνιση του νησιού στη χαρτογραφία, ιδιαίτερα του 17ου και 18oυ αιώνα. Τι μας δείχνει αυτό το δεδομένο;
Υπογραμμίζουν και αυτά, μαζί με άλλες μαρτυρίες, το ενδιαφέρον της χριστιανικής Δύσης για την ευρύτερη περιοχή. Το ενδιαφέρον αυτό οφειλόταν σε ιστορικούς και επιστημονικούς, αλλά και σε οικονομικούς (εμπορικούς) λόγους.
Τι ήταν η «Κουστωδία» και γιατί δεν κατάφερε τον εκλατινισμό του πληθυσμού του νησιού;
Κουστωδία (από το λατινικό Custos, που σημαίνει φύλακας) ονομάστηκε ήδη από τα τέλη του Μεσαίωνα η μακρόχρονη, σχεδόν μονοπωλιακή «φύλαξη» των λατινικών καθιδρυμάτων τής Παλαιστίνης και της ανατολικής Μεσογείου γενικότερα από το ρωμαιοκαθολικό ιεραποστολικό τάγμα των Φραγκισκανών. Μολονότι η «έδρα» της Κουστωδίας ήταν στην Ιερουσαλήμ, η Κύπρος αναδείχτηκε, μέσα σε λίγα χρόνια μετά την οθωμανική κατάκτηση, σε ένα από τα πιο δραστήρια περιφεριακά κέντρα της, τόσο στον θρησκευτικό τομέα (με τη λειτουργία ναών, ευκτήριων «οίκων» και ολιγομελών μονών) όσο και στον πολιτιστικό (με την οργάνωση σχολείων και για το λατινικό και για το ορθόδοξο στοιχείο του νησιού). Πάντως, παρά τη δραστηριότητά τους και τη γενναιόδωρη οικονομική στήριξη της Αγίας Έδρας (και μερικών ευρωπαϊκών δυνάμεων, κυρίως της Ισπανίας), οι Φραγκισκανοί δεν κατάφεραν να προσηλυτήσουν σεβαστό αριθμό Ορθοδόξων Κυπρίων· ουσιαστικά το καθαυτό εκκλησιαστικό τους έργο περιορίστηκε στη μικρή κοινότητα των Μαρωνιτών του νησιού.
Λέτε ότι η Κύπρος επανερχόταν στην επικαιρότητα ως μια «εκκρεμής υπόθεση του χριστιανικού κόσμου». Είναι τυχαία γεγονότα που αφήνουν την Κύπρο εκτός εξελίξεων, όπως η ναπολεόντεια εκστρατεία στην Αίγυπτο; Πώς φτάνουμε στο 1878 και την έναρξη της αγγλοκρατίας;
Την «εκκρεμότητα» δείχνουν οι αλλεπάλληλοι σχεδιασμοί για την ανακατάληψη της Κύπρου από κάποιαν από τις χριστιανικές δυνάμεις (μεγάλες και μικρές) της Δύσης, αλλά και οι ασίγαστοι οραματισμοί πολλών ξένων (και Κυπρίων) για την αλλαγή του κυριαρχικού καθεστώτος του νησιού (καταγράφονται στο βιβλίο). Είναι ίσως ενδεικτική για τις αντιλήψεις των Ευρωπαίων επισκεπτών του νησιού η φράση του Γάλλου ποιητή και πολιτικού Αλφόνσου Λαμαρτίνου στα 1834 ότι η Κύπρος ανήκε ακόμα στους Οθωμανούς (est encore aux Turcs). Η παράκαμψη τελικά της Κύπρου κατά την εκστρατεία του Βοναπάρτη στην Αίγυπτο (1798) ίσως να ευθύνεται και για το γεγονός ότι τελικά το νησί δεν το κέρδισε η Γαλλία (που το «ορεγόταν», μαζί με τη Συρία και τον Λίβανο), αλλά η Μεγάλη Βρετανία. Τη θέση αυτή τη διατύπωσε προφητικά τρία μόλις χρόνια μετά τη βοναπάρτεια επιχείρηση ο Βρετανός στρατιωτικός και πολιτικός Robert Thomas Wilson, που είχε περάσει τότε από την Κύπρο, συμμετέχοντας στην αγγλική απόβαση στο Αμπουκίρ (22 Μαρτίου 1801).
Πόσο επηρέασε η διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ την τύχη της Κύπρου;
Η διάνοιξη της διώρυγας στα 1858-1869 έκανε πλέον πασιφανή την ανερχόμενη γεωστρατηγική σημασία τής Kύπρου. Μολονότι οι Γάλλοι ολοκλήρωσαν το έργο, το 1875 οι Βρετανοί, εκμεταλλευόμενοι την εξασθένηση των Γάλλων (μετά τον άτυχο πόλεμό τους με τους Πρώσους στα 1870-1871), απέκτησαν (με δάνειο των Rothschild) την πλειοψηφία των μετοχών της διώρυγας. Ο σφετερισμός της διώρυγας απέβλεπε στην ευκολότερη πρόσβαση των αποικιών της Μεγάλης Βρετανίας στην Ινδία· και για τη διαφύλαξή της οι Άγγλοι έσπευσαν το 1882 (τέσσερα μόλις χρόνια μετά την επέμβασή τους στην Κύπρο) να επέμβουν και στην Αίγυπτο, μετατρέποντάς τη σε προτεκτοράτο τους.
Η «εκκρεμότητα» του Παλαιστινιακού αποτελεί όνειδος για ολόκληρο τον κόσμο και βέβαια για εκείνες τις μεγάλες Δυνάμεις που είναι σε θέση να παρέμβουν για την ποθητή λύση του προβλήματος.
Στο βιβλίο σας αφιερώνετε ορισμένες σελίδες στη συνεισφορά των Κυπρίων στον αγώνα για την ανεξαρτησία της Ελλάδας. Είναι μια παραγνωρισμένη πτυχή της Ιστορίας και για ποιους λόγους;
Οι έρευνες των Κυπρίων ιστορικών στράφηκαν κυρίως στη μελέτη των τραγικών γεγονότων που σημειώθηκαν στο εσωτερικό του νησιού μετά την έκρηξη της ελληνικής επανάστασης. Υπάρχουν βέβαια μερικές σημαντικές έρευνες για την κυπριακή συμμετοχή στον αγώνα που διεξαγόταν στην ελληνική χερσόνησο (π.χ. οι πηγές που συνέλεξε το 1940 ο Λεμεσιανός Ροδίων Γεωργιάδης). Ωστόσο η έρευνα πρέπει να συνεχιστεί, νομίζω από Κυπρίους ιστορικούς που ξέρουν καλύτερα και ονόματα και πράγματα.
Η Ελλάδα και η Κύπρος μετέχουν σε μια σειρά από κρίσιμες «τριγωνικές σχέσεις» στην Ανατολική Μεσόγειο (ιστορικά με την Αίγυπτο και την Παλαιστίνη, στις πρόσφατες εξελίξεις με το Ισραήλ). Πιστεύετε ότι μπορεί να παρουσιαστούν οι «περιστάσεις» (οι circumstances των πηγών σας) που θα απαιτούνται, ώστε η Παλαιστίνη να πάψει να είναι «εκκρεμής υπόθεση»· και θα είχε και η Κύπρος οποιονδήποτε ρόλο σε μια τέτοια εξέλιξη;
Σήμερα οι σχέσεις των «τριών γωνιών του τριγώνου» είναι ολοφάνερες. Η «εκκρεμότητα» του Παλαιστινιακού αποτελεί όνειδος για ολόκληρο τον κόσμο και βέβαια για εκείνες τις μεγάλες Δυνάμεις που είναι σε θέση να παρέμβουν για την ποθητή λύση του προβλήματος. Εξάλλου μερικές συντέλεσαν, κάτω από τις γνωστές «περιστάσεις», στην ανάδυση -δίκαιη και ποθητή από το διωκόμενο επί αιώνες εβραϊκό στοιχείο- του κράτους του Ισραήλ, χωρίς όμως να κατορθώσουν (ή να θελήσουν) να επιβάλουν και την εξίσου δίκαιη κρατική διασφάλιση του παλαιστινιακού έθνους. Αν τελικά υποχωρήσουν οι κοντόφθαλμες (με τα ιστορικά πάντοτε κριτήρια) πολιτικές στην αντιμετώπιση του ανοιχτού και πολυαίμακτου (και για τους δυο λαούς, ιδιαίτερα για τον πιο αδύνατο, τον παλαιστινιακό) αυτού προβλήματος, τότε θα τερματιστεί μακροπρόθερμα και η «εκκρεμότητα» αυτή. Αλλά δυστυχώς την περιοχή την ταλανίζουν και άλλες «εκκρεμότητες»· και μια από τις πιο εξοργιστικές παραμένει βέβαια και η τουρκική κατοχή ενός σημαντικού τμήματος της «χαρίεσσας» Κύπρου. Αυτό, αλλά και οι στενές σχέσεις της Κύπρου με όλους τους λαούς της ευρύτερης περιοχής, της επιβάλλει κάποιας μορφής ειρηνική παρέμβαση για τη μετάβαση της «ιστορικής Παλαιστίνης» από την αλληλοσφαγή των δυο συνοίκων της στη συνύπαρξή τους (με βάση άλλωστε και τα ανεφάρμοστα ψηφίσματα του ΟΗΕ).
*Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
O Iωάννης Xασιώτης είναι Ομότιμος Καθηγητής της Νεότερης Ιστορίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου δίδαξε για 43 χρόνια. Έχει αναγορευθεί Επίτιμος Διδάκτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Κύπρου, όπου έχει διδάξει ως επισκέπτης καθηγητής. Εργάστηκε σε ελληνικά, ευρωπαϊκά και αμερικανικά αρχεία και είναι συγγραφέας 16 βιβλίων και 200 περίπου επιστημονικών άρθρων, τα οποία έχουν δημοσιευθεί σε ελληνικά και ξένα περιοδικά και συλλογικούς τόμους.
Οι μελέτες του έχουν επικεντρωθεί κυρίως στην πρώιμη περίοδο της ευρωπαϊκής ενότητας, στα ελληνικά επαναστατικά κινήματα στα Βαλκάνια κατά την Τουρκοκρατία, στη νεοελληνική διασπορά και στο Ανατολικό ζήτημα. Κύριο αντικείμενο των εργασιών του έχουν αποτελέσει οι σχέσεις του νεότερου Ελληνισμού με δυο κόσμους: τον ισπανικό και τον αρμενικό. Για το πρώτο, η Ισπανική Κυβέρνηση τον τίμησε με το παράσημο του Ταξιάρχη ενώ η Ακαδημία Ιστορίας της Μαδρίτης τον ανακήρυξε παμψηφεί αντεπιστέλλον μέλος της.
