«Ο τίτλος φέρνει στο μυθιστόρημα το βάρος της βιβλικής αδελφοκτονίας, αλλά και τη συνέχεια της ιστορίας του Κάιν. Ο Δημήτρης είναι ο σημαδεμένος άνθρωπος που εξακολουθεί να ζει μετά την πράξη του» μας είπε η Ειρήνη Μαλάμου, με αφορμή το μυθιστόρημά της «Το στίγμα του Κάιν» (εκδ. Μίνωας).
Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου
Στο μυθιστόρημα της Ειρήνης Μαλάμου Το στίγμα του Κάιν (εκδ. Μίνωας) η δράση εκτυλίσσεται σε τρεις διαφορετικές, πολυτάραχες περιόδους της ελληνικής ιστορίας: μέσα στον Εμφύλιο Πόλεμο, κατά τη διάρκεια της Χούντας, και το 2013, στην Κρίση. Πράξεις βίας που διαπράχθηκαν στο παρελθόν γεννούν τραύματα που περνούν από γενιά σε γενιά.
Μιλήσαμε με τη συγγραφέα για το ογκώδες μυθιστόρημά της, και την προτίμησή της να γράφει μεγάλες σε έκταση αφηγήσεις, τους ήρωές της, την έρευνα που έκανε για να αποτυπώσει την κάθε εποχή, κ.ά.
Πώς ξεκινήσατε να φτιάχνετε αυτή τη φιλόδοξη σύνθεση; Και γιατί επιλέξατε αυτές τις τρεις, συγκεκριμένες χρονιές (1948, 1970, 2013);
Στον πυρήνα αυτής της σύνθεσης βρίσκεται ένα ερώτημα: πόσο διαρκεί μια πράξη; Ο άνθρωπος συχνά πιστεύει ότι μπορεί να απομακρυνθεί από όσα έκανε, αλλάζοντας τόπο, όνομα ή ζωή. Οι συνέπειες, όμως, βρίσκουν δρόμους που ο ίδιος δεν έχει σκεφτεί πως υπάρχουν. Περνούν στις σχέσεις του, στον τρόπο που αγαπά, σε όσα κληροδοτεί στις επόμενες γενιές. Αυτή η μεγάλη διάρκεια μιας πράξης συνδέει τις τρεις εποχές.
Το 1948 η βία και η αυθαιρεσία έχουν εισχωρήσει στην καθημερινότητα και η ανθρώπινη ζωή πολύ συχνά εξαρτάται από μια καταγγελία, μια υποψία, έναν χαρακτηρισμό. Το 1970 η εξουσία έχει περάσει στα χέρια των καθεστωτικών και μια ιδιωτική πράξη εκδίκησης μπορεί να γίνει μέσα από τους μηχανισμούς ενός ολόκληρου καθεστώτος που λειτουργεί παρασκηνιακά. Το 2013, μέσα σε μια φιλελεύθερη συγκριτικά κοινωνία, που όμως δοκιμάζεται και επανεξετάζει τις βεβαιότητες και τα όριά της, έρχεται η ώρα της προσωπικής αναμέτρησης.
Οι τρεις χρονιές έχουν διαφορετικό βάρος στην πλοκή. Ο Εμφύλιος και η δικτατορία καθορίζουν άμεσα τις δυνατότητες των ηρώων και τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν. Το 2013 αποτελεί τον ορίζοντα του παρόντος τους. Ανάμεσα σε αυτά τα διαστήματα κυλά μια ολόκληρη ζωή, κατά την οποία όσα οι άνθρωποι προσπάθησαν να αποσιωπήσουν, αλλάζουν μορφή κι έρχονται στο φως.
Μια ιστορία με δωσίλογους, αντάρτες και στο τέλος της έκδοσης βιβλιογραφία στην οποία συναντάμε και ιστορικά δοκίμια. Η επανεξέταση της Ιστορίας, το «λοξό» κοίταγμα προς τα πίσω, είναι κάτι που συνηθίζεται στη λογοτεχνία. Το δικό σας μυθιστόρημα πώς προσεγγίζει το παρελθόν;
Το Στίγμα του Κάιν προσεγγίζει το παρελθόν καταδεικνύοντας το σημείο όπου η Ιστορία γίνεται καταλύτης που καθορίζει την προσωπική επιλογή. Εκεί όπου η πείνα δημιουργεί ανθρώπους με εξαρτήσεις, η συνεργασία με τον κατακτητή παράγει πλούτο και η πολιτική ταυτότητα μπορεί να αποδοθεί σε κάποιον για να εξυπηρετήσει ένα ιδιωτικό συμφέρον. Αυτό που ήθελα να αναδείξω είναι πώς οι μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις διαμορφώνουν τη μικρή επικράτεια ενός ανθρώπου. Ποιον εμπιστεύεται, τι ανέχεται, πότε αντιστέκεται και πότε μαθαίνει να θεωρεί τη βία και την εκμετάλλευση του συνανθρώπου ως κάτι το φυσιολογικό.
Είμαι βέβαιη πως στο Στίγμα του Κάιν, ο αναγνώστης θα δικάσει και θα καταδικάσει πολλές φορές τον Δημήτρη Δραγουμάνη. Κι άλλες τόσες θα του οπλίσει το χέρι.
Ο Δημήτρης διασχίζει αντίπαλες πλευρές της εποχής του. Η διαδρομή του δείχνει πόσο βίαια μπορεί κάποιος να βρεθεί μέσα σε μια συλλογική σύγκρουση και πόσο σύνθετη παραμένει η ατομική του ευθύνη. Η πολυπλοκότητα αυτή χρειάζεται ακρίβεια. Υπάρχει συγκεκριμένο ιστορικό περιεχόμενο όσον αφορά στη δωσιλογική δράση, στην καταδίωξη, στον φόβο όσων υπέστησαν εκβιασμούς και όσων θεωρήθηκαν επαναστάτες της εποχής τους με τη συμμετοχή στο αντάρτικο, αλλά κυρίως στην προσέγγιση της ανθρώπινης εκμετάλλευσης.
Η βιβλιογραφία στηρίζει αυτό το έδαφος. Κι επάνω του η μυθοπλασία χτίζει την ιδιωτική εμπειρία. Η στιγμή της απόφασης, ο φόβος, η συνενοχή, μια εγκληματική πράξη και η εκ των υστέρων ενοχή. Εδώ μπορεί η λογοτεχνία να θέσει τα πιο δύσκολα ερωτήματά της. Είμαι βέβαιη πως στο Στίγμα του Κάιν, ο αναγνώστης θα δικάσει και θα καταδικάσει πολλές φορές τον Δημήτρη Δραγουμάνη. Κι άλλες τόσες θα του οπλίσει το χέρι.
Μία από τις κεντρικές ηρωίδες σας, η Μαντώ, την οποία μάλιστα ακούμε μέσα από μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση, είναι επιτυχημένη συγγραφέας. Γιατί επιλέξατε μια ηρωίδα με αυτή την ιδιότητα;
Η Μαντώ έχει δώσει αφηγηματική μορφή στις ζωές ανθρώπων που αγάπησε, ενώ δυσκολεύεται να πλησιάσει τη βαθύτερη πληγή της δικής της ζωής. Αυτή η αντίφαση με ενδιαφέρει ιδιαίτερα. Ένας άνθρωπος μπορεί να διαθέτει τη γλώσσα για να εκφράσει τον πόνο και συγχρόνως να αποφεύγει επί δεκαετίες τη συγκεκριμένη αλήθεια που τον αφορά.
Ο τίτλος φέρνει στο μυθιστόρημα το βάρος της βιβλικής αδελφοκτονίας, αλλά και τη συνέχεια της ιστορίας του Κάιν. Ο Δημήτρης είναι ο σημαδεμένος άνθρωπος που εξακολουθεί να ζει μετά την πράξη του.
Η ιδιότητά της ως συγγραφέα κάνει επίσης πιο σύνθετη τη σχέση της με τη μνήμη. Γνωρίζει ότι σε κάθε αφήγηση γίνονται επιλογές και παραλείψεις, υπάρχει μια οπτική γωνία. Όταν όμως στρέφεται στον πατέρα της, η αγάπη και το πένθος περιορίζουν όσα αντέχει να εξετάσει. Η πρωτοπρόσωπη φωνή της μάς φανερώνει την προσωπική της συγκίνηση και συγχρόνως τα όρια της αποκάλυψης όσων γνωρίζει κι αποσιωπά.
Όταν αρχίζει να καταγράφει τις αναμνήσεις της, επιχειρεί να ξαναβρεί έναν άνθρωπο που αναρωτιέται πόσο καλά τον γνώριζε. Η γραφή αποκτά τότε μια πολύ προσωπική αναγκαιότητα. Της επιτρέπει να επιστρέψει εκεί όπου η προφορική ομολογία είχε σταματήσει. Και ανοίγει έτσι το ερώτημα αν μπορούμε πραγματικά να αφηγηθούμε τη ζωή μας προτού δεχτούμε ότι ίσως δεν τη γνωρίζουμε ολόκληρη.
Οικογενειακά μυστικά, ένας σκοτεινός πύργος μιας πλούσιας οικογένειας, ένας τίτλος που υποδηλώνει αυτομάτως την αδελφοκτονία: οι οικογενειακές τραγωδίες είναι ένα θέμα που απασχολεί την ελληνική δραματουργία από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Πώς το διαχειρίζεστε εσείς;
Μέσα σε μια οικογένεια συναντάμε τους πιο ισχυρούς δεσμούς και ταυτόχρονα τις πιο δύσκολες απαιτήσεις. Από αυτήν περιμένουμε αποδοχή και από αυτή φοβόμαστε περισσότερο την απόρριψη. Γι’ αυτό, ένα μυστικό μπορεί να αποκτήσει μέσα της τεράστια εξουσία. Κάποιος το φυλάει για να προστατεύσει τους αγαπημένους του, αλλά μαζί προστατεύει και την εικόνα που έχουν εκείνοι για αυτόν. Τα δύο κίνητρα μπλέκονται τόσο στενά, ώστε συχνά ούτε ο ίδιος μπορεί να τα ξεχωρίσει.
Ο τίτλος φέρνει στο μυθιστόρημα το βάρος της βιβλικής αδελφοκτονίας, αλλά και τη συνέχεια της ιστορίας του Κάιν. Ο Δημήτρης είναι ο σημαδεμένος άνθρωπος που εξακολουθεί να ζει μετά την πράξη του. Το στίγμα αποκτά μια οδυνηρή αμφισημία, καθώς η προστασία συνυπάρχει με τη διαρκή υπενθύμιση της ενοχής. Ο πύργος, αντίστοιχα, στεγάζει τον φόβο ενός σκοτεινού παρελθόντος και σταδιακά γίνεται ο χώρος όπου ο έρωτας αναγεννάει την ελπίδα και οργανώνεται μια καινούρια ζωή. Η τραγικότητα γεννιέται από τις αποφάσεις των ανθρώπων του. Ακόμη και η αγάπη μπορεί να προκαλέσει βαθύ τραυματισμό όταν διεκδικεί το δικαίωμα να αποφασίζει ποια αλήθεια αντέχει ο άλλος.
Πώς προσεγγίσατε τις παλιές εποχές, γεγονότα που δεν τα έχετε ζήσει; Διαβάζετε πολύ, βλέπετε ταινίες ή αφήνετε περισσότερο τη φαντασία σας να δουλέψει;
Για το συγκεκριμένο μυθιστόρημα η ιστορική μελέτη ήταν ουσιαστικό στήριγμα, όπως φαίνεται και από τις πηγές που παραθέτω. Η προσέγγιση μιας εποχής χρειάζεται περισσότερα από τη γνώση των μεγάλων γεγονότων. Χρειάζεται να καταλάβεις τις συνθήκες της καθημερινής ζωής: την ίδια την αξία της, όπως και την αξία του χρήματος, τις αποστάσεις, την εργασία, την κατοικία, τις κοινωνικές συμβάσεις. Όλα αυτά καθορίζουν τι είναι εφικτό για έναν ήρωα να πράξει και τι μπορεί να του κοστίσει μια απόφαση. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η απόσταση ανάμεσα στη δική μας γνώση και στη δική του. Εμείς γνωρίζουμε την έκβαση των γεγονότων. Εκείνος ζει μέσα στην αβεβαιότητα, με ελλιπείς πληροφορίες, φόβους και προσδοκίες που μπορεί να διαψευστούν.
Η μεγάλη φόρμα επιτρέπει αυτή τη συσσώρευση εμπειρίας και τη σταδιακή μετατόπιση της κρίσης του αναγνώστη.
Η φαντασία εργάζεται μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Δίνει σώμα στην εμπειρία, συνδέει τον δημόσιο χρόνο με την ιδιωτική στιγμή. Για να γίνει πειστική μια παλιά εποχή, ο αναγνώστης πρέπει να αισθανθεί ότι ο άνθρωπος που κινείται μέσα της δεν γνωρίζει ακόμη το αύριο.
Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, είναι απαραίτητη μια βαθιά και διεξοδική μελέτη. Γιατί, τελικά, όταν κάνεις χειραψία με το παρελθόν χρειάζεται να πατάς σε στέρεο έδαφος.
Κάποιοι λένε πως η εποχή μας δεν είναι «φτιαγμένη» για μεγάλες αφηγήσεις. Με την ικανότητα συγκέντρωσης να μειώνεται, οι αναγνώστες συχνά στρέφονται σε μικρά κείμενα. Το συγκεκριμένο μυθιστόρημά σας, μα και όλα τα προηγούμενα, που έκαναν πολύ επιτυχημένη πορεία, έχουν μια… γενναιόδωρη έκταση. Μιλήστε μας για το συγγραφικό σας εργαστήρι: τι σας ελκύει στη μεγάλη φόρμα;
Με ελκύει η δυνατότητα να παρακολουθήσω έναν άνθρωπο σε βάθος χρόνου. Να τον γνωρίσω πριν από μια κρίσιμη πράξη και να μείνω μαζί του αρκετά ώστε να φανεί τι ήταν αυτό που σμίλεψε την προσωπικότητά του και τελικά τι άφησαν οι εμπειρίες μέσα του. Υπάρχουν μεταβολές που χρειάζονται διάρκεια για να γίνουν πειστικές. Η εξοικείωση με τη βία, η γέννηση της εμπιστοσύνης, η μετατροπή της προστασίας σε έλεγχο, η αργή εγκατάσταση της ντροπής. Όλα αυτά δεν εγκαθίσταται σε έναν άνθρωπο από τη μια στιγμή στην άλλη.
Στο Στίγμα του Κάιν έχει σημασία να δούμε τον Δημήτρη παιδί, εξαρτημένο νέο, ερωτευμένο άντρα και τελικά σύζυγο και πατέρα. Καθεμία από αυτές τις ηλικίες αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε τις υπόλοιπες. Η μεγάλη φόρμα επιτρέπει αυτή τη συσσώρευση εμπειρίας και τη σταδιακή μετατόπιση της κρίσης του αναγνώστη.
Η έκταση, βέβαια, δημιουργεί απαιτήσεις. Κάθε σκηνή οφείλει να προσθέτει κάτι ουσιαστικό, ο ρυθμός χρειάζεται διακυμάνσεις, οι αποκαλύψεις τον χρόνο τους. Ο αναγνώστης παραχωρεί ώρες από τη ζωή του σε ένα βιβλίο· αυτή η εμπιστοσύνη απαιτεί συγγραφική πειθαρχία. Πιστεύω ότι στο Στίγμα του Κάιν η επιθυμία για αναγνωστική εμπλοκή παραμένει ζωντανή μέχρι την τελευταία σελίδα. Μια ιστορία μπορεί ακόμη να μας κρατήσει κοντά της για πολλές σελίδες, όταν νιώθουμε ότι κάθε βήμα μάς φέρνει πιο κοντά στους ανθρώπους της, αλλά και στην αποκάλυψη του μυστηρίου και τελικά στη λύτρωση.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Ειρήνη Μαλάµου γεννήθηκε στην Αθήνα τον Οκτώβρη του 1971. Σπούδασε Προγραµµατισµό Η/Υ κι εργάστηκε από το 1990 σε πολυεθνικές κι ελληνικές ασφαλιστικές εταιρείες, στο τµήµα της Μηχανογράφησης.
Έχει γράψει τα βιβλία: Το μαύρο νυφικό, Ανάμεσα σε δυο θεούς (εκδ. Μίνωας, 2025) και Ο χρησμός της κουκουβάγιας (επανέκδοση Μίνωας, 2026).
