O καθηγητής Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ Αλέξανδρος - Σταμάτιος Αντωνίου συνεργάστηκε με την ψυχολόγο και υποψήφια διδάκτωρ Μαρία-Κωνσταντίνα Χολέβα στη συγγραφή του βιβλίου «Γυναίκες, ανισότητες και έμφυλες ταυτότητες: Διαθεματική προσέγγιση» (εκδ. Ελληνοεκδοτική). Μας μιλά για τις κοινωνικές και έμφυλες ανισότητες, τη σημασία της διαθεματικότητας στην προσέγγισή τους και τις προκλήσεις της Ελλάδας σε ζητήματα ισότητας.
Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου
Σε μια εποχή όπου η βιβλιογραφία γύρω από το φύλο και τον φεμινισμό διαρκώς διευρύνεται, τι καινούργιο φιλοδοξεί να προσθέσει το βιβλίο σας στη σχετική συζήτηση;
Η διεύρυνση της επιστημονικής βιβλιογραφίας ως προς το φύλο και τον φεμινισμό αντανακλά το διαρκώς αυξανόμενο ενδιαφέρον για την κατανόηση των κοινωνικών ανισοτήτων και των πολλαπλών εκφάνσεών τους. Παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί στη σχετική έρευνα, εξακολουθεί να υπάρχει ανάγκη για προσεγγίσεις που δεν περιορίζονται στην καταγραφή των ανισοτήτων, αλλά εξετάζουν κριτικά τους μηχανισμούς μέσω των οποίων αυτές διαμορφώνονται και αναπαράγονται.
Υπό αυτό το πρίσμα, με το βιβλίο μας επιδιώκουμε να συμβάλουμε στον διάλογο αυτό μέσα από μια διαθεματική προσέγγιση, η οποία δεν περιορίζεται απλά στην περιγραφή των ανισοτήτων μεταξύ γυναικών και ανδρών, αλλά εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο αυτές διαμορφώνονται, αναπαράγονται και αλληλεπιδρούν με άλλες μορφές κοινωνικής διαφοροποίησης. Κατ΄ ουσίαν, μάς ενδιαφέρει να αναδείξουμε ότι το φύλο δεν αποτελεί μια μεμονωμένη κατηγορία ανάλυσης, αλλά συνδέεται με την κοινωνική τάξη, την ηλικία, την εθνικότητα, την αναπηρία και άλλες διαστάσεις της κοινωνικής ταυτότητας.
Παράλληλα, επιδιώκουμε να συνδέσουμε τη θεωρητική συζήτηση με την κοινωνική πραγματικότητα, αναδεικνύοντας πώς οι έμφυλες ανισότητες εκδηλώνονται στην καθημερινή ζωή, στους θεσμούς, στην εργασία, στην εκπαίδευση και στις διαπροσωπικές σχέσεις. Θεωρούμε ότι η αξία μιας τέτοιας προσέγγισης βρίσκεται στη δυνατότητά της να ενθαρρύνει την κριτική σκέψη και να προσφέρει εργαλεία για μια βαθύτερη κατανόηση των κοινωνικών μηχανισμών που συντηρούν τις ανισότητες.
Ποια είναι η σημασία της διαθεματικότητας στην προσέγγιση των έμφυλων ανισοτήτων; Γιατί θεωρείτε ότι αφορά όχι μόνο συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, αλλά το σύνολο της κοινωνίας;
Η διαθεματική προσέγγιση μας επιτρέπει να υπερβούμε μια μονοδιάστατη προσέγγιση των κοινωνικών ανισοτήτων καθώς προβάλει ότι οι διαφορετικές διαστάσεις της κοινωνικής ταυτότητας και οι αντίστοιχες μορφές ανισότητας δεν λειτουργούν ανεξάρτητα ή απλώς αθροιστικά. Αλληλεπιδρούν και διαμορφώνουν σύνθετες εμπειρίες προνομίων, αποκλεισμού και διακρίσεων. Για παράδειγμα, η εμπειρία μιας γυναίκας δεν είναι ούτε ενιαία ούτε καθολική. Μια γυναίκα που αντιμετωπίζει οικονομική επισφάλεια, μια γυναίκα με αναπηρία ή μια γυναίκα με μεταναστευτικό υπόβαθρο μπορεί να βιώνει διαφορετικές μορφές εμποδίων και αποκλεισμού, ακόμη και όταν οι εμπειρίες της συνδέονται με την ίδια ευρύτερη κοινωνική ανισότητα.
Η διαθεματικότητα, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τις ομάδες που βρίσκονται σε συνθήκες μεγαλύτερης ευαλωτότητας. Αφορά το σύνολο της κοινωνίας, γιατί μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς οργανώνονται οι κοινωνικές σχέσεις, πώς κατανέμονται οι ευκαιρίες και οι πόροι και πώς ορισμένες αντιλήψεις και πρακτικές αποκτούν θεσμικό χαρακτήρα. Μας καλεί, επίσης, να εξετάσουμε κριτικά τις κοινωνικές νόρμες που συχνά θεωρούνται αυτονόητες. Δεν πρόκειται, επομένως, απλώς για ένα θεωρητικό εργαλείο που αφορά συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες. Είναι ένας τρόπος να κατανοήσουμε την κοινωνία συνολικά, να αναγνωρίσουμε τις πολλαπλές όψεις της ανισότητας και να διαμορφώσουμε πιο συμπεριληπτικές πολιτικές και πρακτικές.
Πώς σχολιάζετε το γεγονός ότι γυναίκες πολιτικοί, όπως η Τζόρτζια Μελόνι ή η Άλις Βίντελ, προβάλλονται ως παραδείγματα γυναικείας παρουσίας στην πολιτική, παρότι οι πολιτικές τους θέσεις έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις; Τι μήνυμα αναδεικνύει αυτή η αντίφαση;
Το ζήτημα αυτό υπογραμμίζει μια σημαντική διάκριση: η αυξημένη παρουσία των γυναικών σε θέσεις πολιτικής εξουσίας δεν ταυτίζεται αυτομάτως και αυτονοήτως με την προώθηση της ισότητας των φύλων. Η εκπροσώπηση έχει αναμφίβολα συμβολική και θεσμική σημασία, καθώς διευρύνει τα όρια του ποιος/α μπορεί να ασκεί εξουσία και να συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων. Ωστόσο, η παρουσία μιας γυναίκας σε μια θέση ηγεσίας δεν αρκεί από μόνη της για να χαρακτηριστεί το πολιτικό της έργο ως χειραφετητικό ή φεμινιστικό.
Για την ακρίβεια, η περίπτωση πολιτικών όπως η Τζόρτζια Μελόνι και η Άλις Βίντελ μάς υπενθυμίζει ότι οι γυναίκες δεν αποτελούν μια ενιαία πολιτική ή ιδεολογική κατηγορία αλλά έχουν διαφορετικές αντιλήψεις, αξίες και πολιτικές προτεραιότητες, όπως ακριβώς και οι άνδρες. Επομένως, είναι σημαντικό να αξιολογούμε τις πολιτικές τους θέσεις και τις συνέπειες αυτών για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, αντί να θεωρούμε ότι το φύλο ενός πολιτικού προσώπου καθορίζει εκ προοιμίου και το περιεχόμενο της πολιτικής του.
Παράλληλα, θα πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ συμβολικής και ουσιαστικής εκπροσώπησης καθώς η τελευταία δεν αφορά μόνο το ποιος/α βρίσκεται στην εξουσία, αλλά και το ποιες ανάγκες, ποια δικαιώματα και ποιες κοινωνικές ομάδες λαμβάνονται υπ’ όψιν κατά τη διαμόρφωση των πολιτικών αποφάσεων. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η ισότητα δεν εξαντλείται στην πρόσβαση των γυναικών σε θέσεις εξουσίας. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η εξουσία, τις αξίες και τις αρχές που υπηρετεί, καθώς και από το κατά πόσο οι πολιτικές επιλογές συμβάλλουν στην προώθηση των δικαιωμάτων και στην ουσιαστική αντιμετώπιση των ανισοτήτων.
Ιδιαίτερα σημαντική παράμετρος στη συνεργασία μας ήταν η πρόθεσή μας να προσεγγίσουμε τις έμφυλες ανισότητες όχι μόνο ως θεωρητικό ή κοινωνιολογικό ζήτημα, αλλά και μέσα από τις ψυχολογικές, θεσμικές και κοινωνικές τους διαστάσεις. Η σύνδεση της επιστημονικής ανάλυσης με την εφαρμοσμένη εμπειρία επέτρεψε να διαμορφώσουμε μια πιο ολιστική προσέγγιση, η οποία αναδεικνύει τόσο τις δομικές αιτίες των ανισοτήτων όσο και τις επιπτώσεις τους στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων.
Πού βρίσκεται η Ελλάδα σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες ως προς τις έμφυλες ανισότητες; Έχουμε σημειώσει ουσιαστική πρόοδο ή εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές υστερήσεις;
Η Ελλάδα έχει σημειώσει πρόοδο σε αρκετούς τομείς, ωστόσο εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις ως προς την ουσιαστική και πολύπλευρη ισότητα των φύλων. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε τις θεσμικές και κοινωνικές αλλαγές που έχουν πραγματοποιηθεί, χωρίς όμως να συγχέουμε την ύπαρξη ενός σύγχρονου νομοθετικού πλαισίου με την πλήρη εφαρμογή της ισότητας στην καθημερινή ζωή.
Τα διαθέσιμα συγκριτικά στοιχεία του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (EIGE) για την Ελλάδα επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα. Πίσω από τους δείκτες βρίσκονται καθημερινές πραγματικότητες: η άνιση κατανομή των οικογενειακών και οικιακών υποχρεώσεων, οι δυσκολίες επαγγελματικής εξέλιξης, οι μισθολογικές και εργασιακές ανισότητες, η υποεκπροσώπηση των γυναικών σε θέσεις ευθύνης, αλλά και η έμφυλη βία. Πρόκειται για ζητήματα που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά μέσα από νομοθετικές παρεμβάσεις, καθώς συνδέονται και με βαθιά εδραιωμένες κοινωνικές αντιλήψεις και στερεότυπα.
Η Ελλάδα, λοιπόν, βρίσκεται σε μια πορεία προόδου, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά περιθώρια βελτίωσης στο εν λόγω πεδίο. Η πραγματική ισότητα προϋποθέτει σταθερές πολιτικές, αποτελεσματικούς θεσμούς, εκπαίδευση και αλλαγή κοινωνικών αντιλήψεων. Κυρίως, απαιτεί τη μετάβαση από την τυπική αναγνώριση των ίσων δικαιωμάτων στην πραγματική δυνατότητα όλων των ανθρώπων να τα ασκούν χωρίς εμπόδια και διακρίσεις.
- Διαβάσε επίσης: Τι διαβάζουμε τώρα; Βιβλία φεμινιστικής και κουίρ θεωρίας
Πώς προέκυψε η συνεργασία σας με τη Μαρία-Κωνσταντίνα Χολέβα και πώς συνδυάστηκαν οι διαφορετικές επιστημονικές και επαγγελματικές σας οπτικές κατά τη συγγραφή του βιβλίου;
Η συνεργασία μου με την κυρία Χολέβα υπήρξε ιδιαίτερα δημιουργική και ουσιαστική και στην περίπτωση του πονήματος αυτού και θέλω να εκφράσω τη μεγάλη μου χαρά και την ικανοποίησή μου για την αγαστή αυτή συμπόρευση. Αφετηρία της και βασικό της κίνητρο αποτέλεσε το κοινό μας ενδιαφέρον για τα ζητήματα του φύλου και η πεποίθησή μας ότι η κατανόηση των σύγχρονων κοινωνικών ανισοτήτων προϋποθέτει μια διεπιστημονική προσέγγιση, η οποία συνδυάζει τη θεωρητική και ερευνητική τεκμηρίωση με τη γνώση της κοινωνικής πραγματικότητας.
Η Μαρία-Κωνσταντίνα Χολέβα είναι έμπειρη ψυχολόγος και υποψ. Διδάκτωρ με σημαντική ακαδημαϊκή κατάρτιση και πολυετή επαγγελματική εμπειρία σε ζητήματα ψυχοκοινωνικής υποστήριξης, έμφυλης βίας και διαχείρισης κρίσεων, σε ελληνικά και διεθνή περιβάλλοντα. Η επιστημονική της συγκρότηση, η ερευνητική της ενασχόληση και η επαγγελματική της εμπειρία υπήρξαν καθοριστικές για τη διαμόρφωση, την ανάπτυξη και τη συγγραφική επεξεργασία του βιβλίου.
Ιδιαίτερα σημαντική παράμετρος στη συνεργασία μας ήταν η πρόθεσή μας να προσεγγίσουμε τις έμφυλες ανισότητες όχι μόνο ως θεωρητικό ή κοινωνιολογικό ζήτημα, αλλά και μέσα από τις ψυχολογικές, θεσμικές και κοινωνικές τους διαστάσεις. Η σύνδεση της επιστημονικής ανάλυσης με την εφαρμοσμένη εμπειρία επέτρεψε να διαμορφώσουμε μια πιο ολιστική προσέγγιση, η οποία αναδεικνύει τόσο τις δομικές αιτίες των ανισοτήτων όσο και τις επιπτώσεις τους στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Η διεπιστημονική αυτή σύνθεση συνιστά ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά και -ελπίζουμε- προτερήματα του βιβλίου μας και, παράλληλα, ένα από τα πιο ουσιαστικά στοιχεία της συνεργασίας μας.
