tenet 1

Πώς ο Christopher Nolan πέτυχε να φτιάξει μια περίπλοκη και υπερφιλόδοξη περιπέτεια που δεν προκαλεί κανένα συναίσθημα στον θεατή.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Αν κάθε φιλόδοξη ταινία προϋποθέτει (κατασκευάζει ή επινοεί) τον θεατή της, με τον ίδιο τρόπο που ένα λογοτεχνικό έργο προϋποθέτει (κατασκευάζει ή επινοεί) τον αναγνώστη του, αναρωτιέμαι σε ποια αρχή στηρίζεται η θέαση του Tenet, ποια «ουσία» κινεί την ερμηνευτική μηχανή του, τι δουλεύει μέσα μας όταν εγκαταλείπουμε την αίθουσα. Με άλλα λόγια, τι είδους υποκείμενο φανταζόταν ο δημιουργός του, ο Κρίστοφερ Νόλαν, ότι θα στηθεί μπροστά σε μια οθόνη και θα παρακολουθεί επί 150 λεπτά την ταινία του; Τι θα το «δένει» με αυτό που βλέπει, τι θα θρέφει την περιέργειά του;

Η πίστη στην ιδέα ότι το σημαντικότερο πράγμα που μπορεί να σου συμβεί στην επαφή σου με ένα έργο τέχνης, είναι να το καταλάβεις. Να κυριαρχήσεις δηλαδή πάνω του μέσω λογικών κι ερμηνευτικών σχημάτων, σαν τον κατακτητή μιας απάτητης χώρας

Μια απάντηση θα μπορούσε να είναι η εξής: αυτό που κινεί το «υποκείμενο Tenet» είναι η προσήλωση στο ιδεώδες της κατανόησης· η πίστη στην ιδέα ότι το σημαντικότερο πράγμα που μπορεί να σου συμβεί στην επαφή σου με ένα έργο τέχνης, είναι να το καταλάβεις. Να κυριαρχήσεις δηλαδή πάνω του μέσω λογικών κι ερμηνευτικών σχημάτων, σαν τον κατακτητή μιας απάτητης χώρας, αισθανόμενος στο τέλος (όταν και αν τα καταφέρεις), αν όχι το ίδιο επιτήδειος και ικανός με τον δημιουργό του (δύσκολο, με έναν Νόλαν απέναντι), τουλάχιστον όχι εντελώς ανόητος. Από αυτήν την άποψη, ήδη από το καλύτερο-σε-όλα-τα-σημεία Inception, o Νόλαν μπορεί να χριστεί εφευρέτης ενός νέου είδους κινηματογραφικής αφήγησης, αυτής που δεν πραγματώνεται μέσα στο δίωρο-τρίωρο της σκοτεινής αίθουσας, δεν βασίζεται στην (όσο απαιτητική κι αν είναι) συνομιλία της με την ψυχή, την καρδιά και το πνεύμα ενός θεατή, αλλά ολοκληρώνεται στο πλαίσιο μιας ερμηνευτικής κοινότητας που, μέρα τη μέρα, κατασκευάζει τις «οδηγίες χρήσης» θέασης του έργου. («Δεν την κατάλαβες; Λογικό. Ούτε κι εγώ την πρώτη φορά. Μπες σε αυτό το σάιτ, την έχουν «αναλύσει» δευτερόλεπτο το δευτερόλεπτο, ατάκα την ατάκα, και θα το πιάσεις το νόημα. Τίποτε δεν είναι τυχαίο στον Νόλαν. Ο τύπος είναι ιδιοφυΐα …»).

Το ζήτημα της κατανόησης των καλλιτεχνικών έργων, άρα και των λογοτεχνικών ή κινηματογραφικών έργων, ουδέποτε καθόρισε τη μοίρα τους στο χρηματιστήριο αξιών του χρόνου

Το παράξενο είναι ότι το ζήτημα της κατανόησης των καλλιτεχνικών έργων, άρα και των λογοτεχνικών ή κινηματογραφικών έργων, ουδέποτε καθόρισε τη μοίρα τους στο χρηματιστήριο αξιών του χρόνου. Αντίθετα, για να περιοριστούμε στην κινηματογραφική τέχνη, ορισμένες από τις πιο εμβληματικές ταινίες του σύγχρονου κινηματογράφου ήταν από ερμηνευτικά ανοιχτές έως και ερμητικά δυσνόητες (8+1/2 του Φελίνι, Θεώρημα του Παζολίνι, Στάλκερ ή Καθρέφτης του Ταρκόφσκι, Μάτια ερμητικά κλειστά του Κιούμπρικ, Mulholland Drive και άλλες ταινίες του Λυντς, οι ταινίες του Γκρίναγουεϊ και πολλές πολλές ακόμη). Θα συγκινούσαν άραγε ταινίες σαν κι αυτές το «υποκείμενο Tenet»; Αμφιβάλλω. Κι ο λόγος είναι απλός: πέρα από τα ζητήματα κατανόησης μιας πλοκής, μιας ιστορίας, ενός χαρακτήρα, οι ταινίες αυτές, ακόμη και οι πιο «εγκεφαλικές» όπως των Κιούμπρικ, Λυντς ή Γκρίναγουεϊ, απαιτούν από τον θεατή συναισθηματική και ψυχική εγρήγορση, φυσική και σωματική συμμετοχή στη θέασή τους. Είναι ταινίες που μπορούν να σε κάνουν να πονέσεις, να κλάψεις, ή έστω να θαυμάσεις ένα θεωρητικό ή αισθητικό οικοδόμημα, χωρίς να σε περιορίζουν σε λύτη ενός ψευδεπίγραφου γρίφου μιας κάποιας «πλοκής» ή της μαθηματικής αποκατάστασης ενός χαοτικού timeline.

tenet 2

Τα ζητήματα με το Tenet βέβαια δεν εξαντλούνται στις προθέσεις του δημιουργού του, στο τι είδους σινεμά επιδιώκει να κάνει ή με ποια πλευρά της ψυχονοητικής λειτουργίας του ανθρώπινου όντος υποθέτει ότι ανοίγει κάποιον διάλογο. Αυτό που κάνει το Tenet μια ταινία πραγματικά εξαιρετική (με την έννοια της «εξαίρεσης», όχι της σπουδαιότητας), είναι ότι αποτυγχάνει και στο στοιχείο όπου ποντάρει τα περισσότερα: να είναι μια ταινία θεαματική. Και τούτο διότι στην εποχή μας, όταν όλοι μας έχουμε παρακολουθήσει ζωντανά δυο αληθινά αεροπλάνα, με αληθινούς ανθρώπους μέσα, να συντρίβονται πάνω στους Δίδυμους Πύργους, και τους Πύργους στη συνέχεια να καταρρέουν μπροστά στα μάτια μας σαν χάρτινοι, κι έχοντας δει και ξαναδεί αυτές τις εικόνες εκατοντάδες φορές έκτοτε (τι παράξενο, χθες, όταν είδα το Tenet, ήταν 11η Σεπτεμβρίου), πιστεύει κανείς ότι θα μας κοβόταν η ανάσα βλέποντας ένα Μπόινγκ, μέσα στο οποίο δεν βρίσκεται ΚΑΝΕΝΑΣ, να πέφτει αργά αργά πάνω σε ένα υπόστεγο; Ότι θα παρέλυε η κριτική μας ικανότητα στην πληροφορία ότι ο σκηνοθέτης, για τα γυρίσματα αυτής της σκηνής, χρησιμοποίησε (άκουσον- άκουσον) αληθινό αεροπλάνο;

Η οπτική γήτευση γρήγορα εξαντλείται, ενώ στη συνέχεια η «σπαστική» κίνηση των ηρώων καθώς παλεύουν ή τρέχουν αρχίζει ακόμη και να κουράζει. Τι απομένει λοιπόν;

Δεν μπορεί κανείς να αγνοεί βέβαια ότι ταινίες σαν κι αυτήν, ταινίες δηλαδή με θηριώδη μπάτζετ (αναλογιστείτε μονάχα ότι ξεπερνάει το άθροισμα των προϋπολογισμών του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου για μια 40ετία), ενσωματώνουν στις διαδικασίες παραγωγής τους νέες τεχνολογίες, καινοτόμες τεχνικές κ.λπ. Εδώ, όλα αυτά δούλεψαν στην υπηρεσία της αναπαράστασης της ιδέας της «χρονικής αναστροφής» (μην με ρωτάτε τι είν’ αυτό), που είναι κάτι διαφορετικό από το να κινούνται όλα και όλοι απλώς ανάποδα (μην με ρωτάτε γιατί), ειδικά όταν στο ίδιο πλάνο συνυπάρχει ο κανονικά ρέον χρόνος με τον «ανεστραμμένο» χρόνο. Και πάλι όμως, η οπτική γήτευση γρήγορα εξαντλείται, ενώ στη συνέχεια η «σπαστική» κίνηση των ηρώων καθώς παλεύουν ή τρέχουν αρχίζει ακόμη και να κουράζει. Τι απομένει λοιπόν;

Όχι πολλά. Οι διάλογοι του Tenet ίσως μείνουν πράγματι στην ιστορία του κινηματογράφου ως κάποιοι από τους πλέον κενόσοφους, σχοινοτενείς και κακογραμμένους που έχουμε ακούσει. Υποθέτουμε (ευσεβείς πόθοι, θα πει κανείς) ότι κάποιες ατάκες του θα γίνουν νούμερα σε επιθεωρήσεις ή σε σταντ-απ κόμεντι, όπως όταν ένας στρατιώτης συστήνει στον «πρωταγωνιστή», όταν μεταφερθεί στο μέλλον, να έχει μαζί του οξυγόνο, γιατί αλλιώς θα τον προδώσουν οι «ανεστραμμένοι πνεύμονες». Ο Νόλαν κατάφερε, ακόμη, να φτιάξει έναν από τους πιο χονδροειδείς και κακοπαιγμένους κακούς που έχουμε να δούμε σε ταινία από την εποχή που τον Μποντ ενσάρκωνε ο Ρότζερ Μουρ – αλλά, και πάλι, κατά κόρον οι ταινίες Τζέιμς Μποντ δεν έπαιρναν τον εαυτό τους στα σοβαρά, δεν προσπαθούσαν να σε πείσουν ότι είναι κάτι άλλο από αυτό που είναι: σινεμά της διασκέδασης, με τα δικά του «κλειδιά», τις δικές του απαιτήσεις.

Μήπως τελικά η απόλυτη κενότητα που εκφράζει αυτή η ταινία, τεράστιο περιτύλιγμα αλλά καθόλου περιεχόμενο, φέρει πάνω της περισσότερο απ’ όσο μου αρέσει να αναγνωρίζω το στίγμα της εποχής μας;

Αν το στοίχημα ήταν μια παραγωγή που, έχοντας στη διάθεσή της τεράστια μέσα και άπειρα οπτικά κόλπα, θα κατάφερνε (το σχεδόν ακατόρθωτο) να μην προκαλεί κανένα απολύτως συναίσθημα στον θεατή, τότε ίσως να έχουμε να κάνουμε με επίτευγμα. Κι αυτή ακριβώς είναι η πιο μελαγχολική μου σκέψη: μήπως τελικά η απόλυτη κενότητα που εκφράζει αυτή η ταινία, εκθαμβωτικό περιτύλιγμα αλλά στάλα περιεχόμενο (όσο κι αν κραυγάζει περί του αντιθέτου), φέρει πάνω της, περισσότερο απ’ όσο μου αρέσει να αναγνωρίζω, το στίγμα της εποχής μας; Γιατί, δεν μπορώ να πάψω να το σκέφτομαι: σε ποια άλλη εποχή θα αποτολμούσε ποτέ το Χόλιγουντ να πλασάρει στον πλανήτη ως «απάντηση» στη διαρροή των θεατών από τις αίθουσες μια ταινία τόσο ευθαρσώς μεγαλόστομη, τόσο παταγωδώς κούφια; Έτσι ιδωμένο, λοιπόν, ως «σύμπτωμα των καιρών», το Tenet ίσως έχει κάποιο ενδιαφέρον, όχι αυτό καθαυτόν, αλλά ως επίρρωση της ιδέας ότι έχει εγκατασταθεί για τα καλά, γύρω μας και πρωτίστως μέσα μας, η επιθυμία για το ομοίωμα, για το placebo, ότι έχει επέλθει οριστικά η εποχή που το σχεδόν τίποτε παρουσιάζεται και μοσχοπουλιέται ως περίπου τα πάντα, διεκδικώντας πλήρη καλλιτεχνικά credits, κι αυτό φαντάζει απολύτως φυσικό και αυτονόητο.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Σκέψεις με αφορμή το κείμενο του Στέφαν Τσβάιχ [Stefan Zweig] «Η ομογενοποίηση του κόσμου» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), το οποίο κυκλοφορεί στη σειρά «Βιβλίδια» των εκδόσεων Άγρα.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Θα σου μιλήσω για ένα...

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος» των Ζαν Μαρκ Ζονκοβισί, Κλεμένς Σαπέν και Κριστόφ Μπλεν, που κυκλοφορεί σε μετάφραση Φωτεινής Βλαχοπούλου και επιμέλεια Γιάννη Ζηρίνη, από τις εκδόσεις Κριτική. Ένας προβληματισμός για την ενέργεια, και για την πυρηνική ενέργεια. 

Γράφει ...

«Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ – Μια γυναίκα που διέρρηξε τα όρια

«Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ – Μια γυναίκα που διέρρηξε τα όρια

Σκέψεις για το κλασικό μυθιστόρημα του Γκιστάβ Φλομπέρ [Gustave Flaubert] «Μαντάμ Μποβαρί», που κυκλοφόρησε ξανά πρόσφατα σε μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη από τις εκδόσεις Ψυχογιός. Στην έκδοση περιλαμβάνεται χρονολόγιο, τα πρακτικά της δίκης εναντίον του Φλομπέρ καθώς και ένα δοκίμιο του Τιερί Λαζ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πρόσωπο του άλλου» του Κόμπο Αμπέ (κριτική) – Ένα νοητικό και φιλοσοφικό παιχνίδι

«Το πρόσωπο του άλλου» του Κόμπο Αμπέ (κριτική) – Ένα νοητικό και φιλοσοφικό παιχνίδι

Για το μυθιστορημα του Κόμπο Αμπέ [Köbö Abe] «Το πρόσωπο του άλλου» (μτφρ. Στέλιος Παπαλεξανδρόπουλος, εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα από την κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου (1966).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Ο τρόπος που συντίθεται η...

«Νέος ρεαλισμός» του Χάρη Γεωργιάδη (προδημοσίευση)

«Νέος ρεαλισμός» του Χάρη Γεωργιάδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Χάρη Γεωργιάδη «Νέος ρεαλισμός – Το Κυπριακό 50 χρόνια από την τουρκική εισβολή», το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Παπαζήση.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αυτό που η ιστορία τω...

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Νέος ρεαλισμός» του Χάρη Γεωργιάδη (προδημοσίευση)

«Νέος ρεαλισμός» του Χάρη Γεωργιάδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Χάρη Γεωργιάδη «Νέος ρεαλισμός – Το Κυπριακό 50 χρόνια από την τουρκική εισβολή», το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Παπαζήση.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αυτό που η ιστορία τω...

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωτικές ηρωίδες

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωτικές ηρωίδες

Γυναίκες άλλων εποχών, αλλά και σύγχρονες. Βασίλισσες, αλλά και γυναίκες της διπλανής πόρτας. Επιλέγουμε πέντε πρόσφατα βιβλία Ελλήνων συγγραφέων που μας προσφέρουν, αντίστοιχα, πέντε εντυπωτικές και καλοσχηματισμένες ηρωίδες. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος  ...

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ