tenet 1

Πώς ο Christopher Nolan πέτυχε να φτιάξει μια περίπλοκη και υπερφιλόδοξη περιπέτεια που δεν προκαλεί κανένα συναίσθημα στον θεατή.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Αν κάθε φιλόδοξη ταινία προϋποθέτει (κατασκευάζει ή επινοεί) τον θεατή της, με τον ίδιο τρόπο που ένα λογοτεχνικό έργο προϋποθέτει (κατασκευάζει ή επινοεί) τον αναγνώστη του, αναρωτιέμαι σε ποια αρχή στηρίζεται η θέαση του Tenet, ποια «ουσία» κινεί την ερμηνευτική μηχανή του, τι δουλεύει μέσα μας όταν εγκαταλείπουμε την αίθουσα. Με άλλα λόγια, τι είδους υποκείμενο φανταζόταν ο δημιουργός του, ο Κρίστοφερ Νόλαν, ότι θα στηθεί μπροστά σε μια οθόνη και θα παρακολουθεί επί 150 λεπτά την ταινία του; Τι θα το «δένει» με αυτό που βλέπει, τι θα θρέφει την περιέργειά του;

Η πίστη στην ιδέα ότι το σημαντικότερο πράγμα που μπορεί να σου συμβεί στην επαφή σου με ένα έργο τέχνης, είναι να το καταλάβεις. Να κυριαρχήσεις δηλαδή πάνω του μέσω λογικών κι ερμηνευτικών σχημάτων, σαν τον κατακτητή μιας απάτητης χώρας

Μια απάντηση θα μπορούσε να είναι η εξής: αυτό που κινεί το «υποκείμενο Tenet» είναι η προσήλωση στο ιδεώδες της κατανόησης· η πίστη στην ιδέα ότι το σημαντικότερο πράγμα που μπορεί να σου συμβεί στην επαφή σου με ένα έργο τέχνης, είναι να το καταλάβεις. Να κυριαρχήσεις δηλαδή πάνω του μέσω λογικών κι ερμηνευτικών σχημάτων, σαν τον κατακτητή μιας απάτητης χώρας, αισθανόμενος στο τέλος (όταν και αν τα καταφέρεις), αν όχι το ίδιο επιτήδειος και ικανός με τον δημιουργό του (δύσκολο, με έναν Νόλαν απέναντι), τουλάχιστον όχι εντελώς ανόητος. Από αυτήν την άποψη, ήδη από το καλύτερο-σε-όλα-τα-σημεία Inception, o Νόλαν μπορεί να χριστεί εφευρέτης ενός νέου είδους κινηματογραφικής αφήγησης, αυτής που δεν πραγματώνεται μέσα στο δίωρο-τρίωρο της σκοτεινής αίθουσας, δεν βασίζεται στην (όσο απαιτητική κι αν είναι) συνομιλία της με την ψυχή, την καρδιά και το πνεύμα ενός θεατή, αλλά ολοκληρώνεται στο πλαίσιο μιας ερμηνευτικής κοινότητας που, μέρα τη μέρα, κατασκευάζει τις «οδηγίες χρήσης» θέασης του έργου. («Δεν την κατάλαβες; Λογικό. Ούτε κι εγώ την πρώτη φορά. Μπες σε αυτό το σάιτ, την έχουν «αναλύσει» δευτερόλεπτο το δευτερόλεπτο, ατάκα την ατάκα, και θα το πιάσεις το νόημα. Τίποτε δεν είναι τυχαίο στον Νόλαν. Ο τύπος είναι ιδιοφυΐα …»).

Το ζήτημα της κατανόησης των καλλιτεχνικών έργων, άρα και των λογοτεχνικών ή κινηματογραφικών έργων, ουδέποτε καθόρισε τη μοίρα τους στο χρηματιστήριο αξιών του χρόνου

Το παράξενο είναι ότι το ζήτημα της κατανόησης των καλλιτεχνικών έργων, άρα και των λογοτεχνικών ή κινηματογραφικών έργων, ουδέποτε καθόρισε τη μοίρα τους στο χρηματιστήριο αξιών του χρόνου. Αντίθετα, για να περιοριστούμε στην κινηματογραφική τέχνη, ορισμένες από τις πιο εμβληματικές ταινίες του σύγχρονου κινηματογράφου ήταν από ερμηνευτικά ανοιχτές έως και ερμητικά δυσνόητες (8+1/2 του Φελίνι, Θεώρημα του Παζολίνι, Στάλκερ ή Καθρέφτης του Ταρκόφσκι, Μάτια ερμητικά κλειστά του Κιούμπρικ, Mulholland Drive και άλλες ταινίες του Λυντς, οι ταινίες του Γκρίναγουεϊ και πολλές πολλές ακόμη). Θα συγκινούσαν άραγε ταινίες σαν κι αυτές το «υποκείμενο Tenet»; Αμφιβάλλω. Κι ο λόγος είναι απλός: πέρα από τα ζητήματα κατανόησης μιας πλοκής, μιας ιστορίας, ενός χαρακτήρα, οι ταινίες αυτές, ακόμη και οι πιο «εγκεφαλικές» όπως των Κιούμπρικ, Λυντς ή Γκρίναγουεϊ, απαιτούν από τον θεατή συναισθηματική και ψυχική εγρήγορση, φυσική και σωματική συμμετοχή στη θέασή τους. Είναι ταινίες που μπορούν να σε κάνουν να πονέσεις, να κλάψεις, ή έστω να θαυμάσεις ένα θεωρητικό ή αισθητικό οικοδόμημα, χωρίς να σε περιορίζουν σε λύτη ενός ψευδεπίγραφου γρίφου μιας κάποιας «πλοκής» ή της μαθηματικής αποκατάστασης ενός χαοτικού timeline.

tenet 2

Τα ζητήματα με το Tenet βέβαια δεν εξαντλούνται στις προθέσεις του δημιουργού του, στο τι είδους σινεμά επιδιώκει να κάνει ή με ποια πλευρά της ψυχονοητικής λειτουργίας του ανθρώπινου όντος υποθέτει ότι ανοίγει κάποιον διάλογο. Αυτό που κάνει το Tenet μια ταινία πραγματικά εξαιρετική (με την έννοια της «εξαίρεσης», όχι της σπουδαιότητας), είναι ότι αποτυγχάνει και στο στοιχείο όπου ποντάρει τα περισσότερα: να είναι μια ταινία θεαματική. Και τούτο διότι στην εποχή μας, όταν όλοι μας έχουμε παρακολουθήσει ζωντανά δυο αληθινά αεροπλάνα, με αληθινούς ανθρώπους μέσα, να συντρίβονται πάνω στους Δίδυμους Πύργους, και τους Πύργους στη συνέχεια να καταρρέουν μπροστά στα μάτια μας σαν χάρτινοι, κι έχοντας δει και ξαναδεί αυτές τις εικόνες εκατοντάδες φορές έκτοτε (τι παράξενο, χθες, όταν είδα το Tenet, ήταν 11η Σεπτεμβρίου), πιστεύει κανείς ότι θα μας κοβόταν η ανάσα βλέποντας ένα Μπόινγκ, μέσα στο οποίο δεν βρίσκεται ΚΑΝΕΝΑΣ, να πέφτει αργά αργά πάνω σε ένα υπόστεγο; Ότι θα παρέλυε η κριτική μας ικανότητα στην πληροφορία ότι ο σκηνοθέτης, για τα γυρίσματα αυτής της σκηνής, χρησιμοποίησε (άκουσον- άκουσον) αληθινό αεροπλάνο;

Η οπτική γήτευση γρήγορα εξαντλείται, ενώ στη συνέχεια η «σπαστική» κίνηση των ηρώων καθώς παλεύουν ή τρέχουν αρχίζει ακόμη και να κουράζει. Τι απομένει λοιπόν;

Δεν μπορεί κανείς να αγνοεί βέβαια ότι ταινίες σαν κι αυτήν, ταινίες δηλαδή με θηριώδη μπάτζετ (αναλογιστείτε μονάχα ότι ξεπερνάει το άθροισμα των προϋπολογισμών του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου για μια 40ετία), ενσωματώνουν στις διαδικασίες παραγωγής τους νέες τεχνολογίες, καινοτόμες τεχνικές κ.λπ. Εδώ, όλα αυτά δούλεψαν στην υπηρεσία της αναπαράστασης της ιδέας της «χρονικής αναστροφής» (μην με ρωτάτε τι είν’ αυτό), που είναι κάτι διαφορετικό από το να κινούνται όλα και όλοι απλώς ανάποδα (μην με ρωτάτε γιατί), ειδικά όταν στο ίδιο πλάνο συνυπάρχει ο κανονικά ρέον χρόνος με τον «ανεστραμμένο» χρόνο. Και πάλι όμως, η οπτική γήτευση γρήγορα εξαντλείται, ενώ στη συνέχεια η «σπαστική» κίνηση των ηρώων καθώς παλεύουν ή τρέχουν αρχίζει ακόμη και να κουράζει. Τι απομένει λοιπόν;

Όχι πολλά. Οι διάλογοι του Tenet ίσως μείνουν πράγματι στην ιστορία του κινηματογράφου ως κάποιοι από τους πλέον κενόσοφους, σχοινοτενείς και κακογραμμένους που έχουμε ακούσει. Υποθέτουμε (ευσεβείς πόθοι, θα πει κανείς) ότι κάποιες ατάκες του θα γίνουν νούμερα σε επιθεωρήσεις ή σε σταντ-απ κόμεντι, όπως όταν ένας στρατιώτης συστήνει στον «πρωταγωνιστή», όταν μεταφερθεί στο μέλλον, να έχει μαζί του οξυγόνο, γιατί αλλιώς θα τον προδώσουν οι «ανεστραμμένοι πνεύμονες». Ο Νόλαν κατάφερε, ακόμη, να φτιάξει έναν από τους πιο χονδροειδείς και κακοπαιγμένους κακούς που έχουμε να δούμε σε ταινία από την εποχή που τον Μποντ ενσάρκωνε ο Ρότζερ Μουρ – αλλά, και πάλι, κατά κόρον οι ταινίες Τζέιμς Μποντ δεν έπαιρναν τον εαυτό τους στα σοβαρά, δεν προσπαθούσαν να σε πείσουν ότι είναι κάτι άλλο από αυτό που είναι: σινεμά της διασκέδασης, με τα δικά του «κλειδιά», τις δικές του απαιτήσεις.

Μήπως τελικά η απόλυτη κενότητα που εκφράζει αυτή η ταινία, τεράστιο περιτύλιγμα αλλά καθόλου περιεχόμενο, φέρει πάνω της περισσότερο απ’ όσο μου αρέσει να αναγνωρίζω το στίγμα της εποχής μας;

Αν το στοίχημα ήταν μια παραγωγή που, έχοντας στη διάθεσή της τεράστια μέσα και άπειρα οπτικά κόλπα, θα κατάφερνε (το σχεδόν ακατόρθωτο) να μην προκαλεί κανένα απολύτως συναίσθημα στον θεατή, τότε ίσως να έχουμε να κάνουμε με επίτευγμα. Κι αυτή ακριβώς είναι η πιο μελαγχολική μου σκέψη: μήπως τελικά η απόλυτη κενότητα που εκφράζει αυτή η ταινία, εκθαμβωτικό περιτύλιγμα αλλά στάλα περιεχόμενο (όσο κι αν κραυγάζει περί του αντιθέτου), φέρει πάνω της, περισσότερο απ’ όσο μου αρέσει να αναγνωρίζω, το στίγμα της εποχής μας; Γιατί, δεν μπορώ να πάψω να το σκέφτομαι: σε ποια άλλη εποχή θα αποτολμούσε ποτέ το Χόλιγουντ να πλασάρει στον πλανήτη ως «απάντηση» στη διαρροή των θεατών από τις αίθουσες μια ταινία τόσο ευθαρσώς μεγαλόστομη, τόσο παταγωδώς κούφια; Έτσι ιδωμένο, λοιπόν, ως «σύμπτωμα των καιρών», το Tenet ίσως έχει κάποιο ενδιαφέρον, όχι αυτό καθαυτόν, αλλά ως επίρρωση της ιδέας ότι έχει εγκατασταθεί για τα καλά, γύρω μας και πρωτίστως μέσα μας, η επιθυμία για το ομοίωμα, για το placebo, ότι έχει επέλθει οριστικά η εποχή που το σχεδόν τίποτε παρουσιάζεται και μοσχοπουλιέται ως περίπου τα πάντα, διεκδικώντας πλήρη καλλιτεχνικά credits, κι αυτό φαντάζει απολύτως φυσικό και αυτονόητο.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πόσο καλή τέχνη είναι η «ανθρωπιστική τέχνη»;

Πόσο καλή τέχνη είναι η «ανθρωπιστική τέχνη»;

Η τέχνη τίθεται στην υπηρεσία του ανθρώπου, είναι δηλαδή τέχνη ανθρωπιστική, ειδάλλως δεν είναι τέχνη. Αυτά διακηρύσσει ο Κινέζος καλλιτέχνης Ai Weiwei, έργω και λόγω. Αρκεί όμως η τέχνη να έχει καλές προθέσεις, ακόμη και χρήσιμα αποτελέσματα, για να είναι καλή τέχνη; Σκέψεις με αφορμή πρόσφατη έκδοσ...

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Οι λέξεις δεν είναι πράγματα, αλλά κάνουν πράγματα. Τι μπέρδεμα... Αλλά και πάλι, πώς μπορεί κανείς να είναι σίγουρος; Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή το αφήγημα της Μαρίας Λαϊνά «Τι όμορφη που είναι η ζωή» (εκδ. Πατάκη)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

Λοξές ματιές στο αντιλεξικό του Δημοσθένη Κούρτοβικ

Λοξές ματιές στο αντιλεξικό του Δημοσθένη Κούρτοβικ

Πώς μπορούν οι εκ φύσεως απόλυτοι αφορισμοί να σχετικοποιούν τις βεβαιότητές μας; Σκέψεις με αφορμή «Το νέο αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας» (εκδ. Εστία) του Δημοσθένη Κούρτοβικ, μια αντισυμβατική θεώρηση των πολιτισμικών σημείων των καιρών, με εστίαση στην ελληνική πραγματικότητα.

Του Κ.Β...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Για τη μυθιστορηματική βιογραφία του Jack Fairweather «Ο εθελοντής – Η αληθινή ιστορία του ήρωα της αντίστασης που διείσδυσε στο Άουσβιτς» (μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ. Gutenberg). Στην κεντρική εικόνα, ο ήρωας του βιβλίου Βιτόλντ Πιλέτσκι σε μια φωτογραφία ντοκουμέντο από το 1941, κατά την εισαγωγή του στο στρα...

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Για το τελευταίο βιβλίο της Κατερίνας Ζαρόκωστα, η οποία έφυγε χθες από τη ζωή στα εβδομήντα της χρόνια, τη συλλογή διηγημάτων «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη).

Της Έλενας Χουζούρη

Τρία χρόνια μετά το μυθιστόρημά της Οι αδελφές Ραζή ...

Πέθανε η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα

Πέθανε η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα

Έφυγε από τη ζωή η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα στα εβδομήντα της χρόνια. Τελευταίο της βιβλίο, που εκδόθηκε λίγο καιρό πριν, ήταν η συλλογή με αυτοβιογραφικά διηγήματα «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη)

Σπούδασε Γαλλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Κοινων...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020. Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ