Σοφία Νικολαΐδου: «Η συγγραφή δεν είναι κατηχητικό»

Κυρία Νικολαΐδου, στο νέο σας βιβλίο, με πρόσχημα την Υπόθεση Πολκ, μιλάτε και πολλά και διαφορετικά ζητήματα της Ελλάδας του Εμφυλίου, όπως και της Ελλάδας του σήμερα. Αν σας ζητούσα να μου αναφέρετε τα πιο σημαντικά, ποια θα ήταν αυτά;

Η δολοφονία του αμερικανού δημοσιογράφου Πολκ στη Θεσσαλονίκη εγκαινιάζει τον ψυχρό πόλεμο στην Ευρώπη. Πρόκειται για ένα τρανταχτό έγκλημα και μια διαβόητη για τις μεθοδεύσεις της δικαστική υπόθεση, η οποία δίνει την αφορμή να συζητηθούν θέματα, όπως: Τι συμβαίνει, όταν μια χώρα βρίσκεται σε βρασμό; Πώς επεμβαίνουν οι ξένοι στα εσωτερικά ενός κράτους; Πώς ένας μηχανισμός μπορεί να σμπαραλιάσει τη ζωή ενός ανθρώπου; Ως μυθιστορηματικό υλικό η υπόθεση αυτή αποτυπώνει, με τον πιο ανάγλυφο τρόπο κατά τη γνώμη μου, την ελληνική περιπέτεια. Με αφορμή την ιστορική διάσταση του γεγονότος, συζητείται επίσης η στρέβλωση του ελληνικού σχολείου. Η παράνοια των Πανελλαδικών εξετάσεων. Και το γιατί είναι τόσο δύσκολο να διδάξεις έναν έξυπνο μαθητή.

Βρίσκετε αναλογίες, σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο ανάμεσα στην Ελλάδα του Εμφυλίου και στην Ελλάδα του σήμερα;

Η φράση με την οποία εκκινεί το μυθιστόρημα «Όλοι οι απατεώνες στην Ελλάδα είναι στην κυβέρνηση» δεν αποτελεί επινόηση. Πρόκειται για φράση που ξεστόμισε Έλληνας πολίτης σε ξένο δημοσιογράφο το 1948. Δε νομίζετε ότι τα σχόλια περιττεύουν;

Με το Χορεύουν οι ελέφαντες, συνδυάσατε ιστορία και επινόηση, όπως λέτε και στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. Μπήκατε ποτέ στον πειρασμό να δώσετε απάντηση στο μυστήριο της δολοφονίας του αμερικανού δημοσιογράφου Πολκ;

Φυσικά. Δεν πιστεύω πως υπάρχει άνθρωπος, ο οποίος ασχολήθηκε με την υπόθεση και δε βασανίστηκε από το ερώτημα. Θα μου επιτρέψετε να κρατήσω τις εικασίες για τον εαυτό μου. Η υπόθεση, μετά από τόσα χρόνια, παραμένει ανεξιχνίαστη. Ποτέ δε θα μάθουμε τι ακριβώς συνέβη εκείνο το βράδυ.

Ένας από τους ήρωες του βιβλίου σας, ο καθηγητής Σουκιούρογλου, κατηγορεί το μαθητή του ότι, μετά την έρευνά του για την υπόθεση της κατηγορίας του Γκρη ως δολοφόνου του δημοσιογράφου, δεν επιχειρεί να ερμηνεύσει τα γεγονότα, αλλά περιορίζεται στην ανώδυνη και ασφαλή περιγραφή. Το βιβλίο σας ποια από τις δύο τακτικές ακολουθεί;

Η συγγραφή δεν είναι κατηχητικό – και ευτυχώς. Ο συγγραφέας δε σηκώνει το δάχτυλο, δεν υψώνει το φρύδι. Οι ήρωές μου σαφώς παίρνουν θέση. Υπερασπίζονται ο καθένας τη δράση και τα πιστεύω του. Όμως ο αφηγητής δεν παίρνει θέση. Απεχθάνομαι την αφηγηματική καθοδήγηση, ταιριάζει σε μπροσούρα, όχι σε μυθιστόρημα.

Θα κατατάσσατε το βιβλίο σας στην κατηγορία του ιστορικού μυθιστορήματος;

Δε μου αρέσουν οι ταξινομήσεις. Τις βρίσκω βολικές για τους γραμματολόγους και ασφυκτικές για τα βιβλία. Ναι, το βιβλίο θα μπορούσε να θεωρηθεί ιστορικό μυθιστόρημα. Όπως και πολιτικό μυθιστόρημα. Ή μυθιστόρημα μαθητείας. Και άλλα πολλά. Προσωπικά θα προτιμούσα το μυθιστόρημα, σκέτο.

Γιατί επιλέξατε την τεχνική των πολλαπλών αφηγητών έναντι της τριτοπρόσωπης αφήγησης, σε όλη την έκταση του κειμένου;

Το αντίθετο: επέλεξα να αντικρίσω μια ανοιχτή βεντάλια πρωτοπρόσωπων αφηγητών με την τριτοπρόσωπη αφήγηση. Ο προσεκτικός αναγνώστης θα αντιληφθεί ότι σε κάθε κεφάλαιο αρχικά μιλούν οι ήρωες της υπόθεσης. Οι αφηγήσεις τους αποδίδουν την αναβράζουσα εμπειρία τους, αλληλοσυμπληρώνονται ή αλληλοαναιρούνται. Κάθε φορά το κεφάλαιο κλείνει με την ένδειξη «οι άλλοι κρίνουν». Εκεί ακούγονται σε τρίτο πρόσωπο τα γεγονότα, ανιχνεύονται οι πηγές. Εκεί το τρίτο μάτι των ανθρώπων, που στέκονται έξω από την υπόθεση, κρίνει τα συμβάντα.

Το ζήτημα της δημόσιας εκπαίδευσης είναι κάτι που σας απασχολεί ιδιαίτερα στο βιβλίο. Λέει κάπου ένας ήρωάς σας για το εκπαιδευτικό σύστημα ότι το βρίσκει «πνευματοκτόνο, ιδεοληπτικό και μεγαλομανές». Συμφωνείτε κι εσείς με αυτό;

Εσείς όχι;

Εργάζεστε και ως φιλόλογος, απ’ ότι βλέπω στο βιογραφικό σας, οπότε ίσως συμπεράνει κανείς ότι το alter ego σας στο βιβλίο είναι ο καθηγητής Σουκιούρογλου. Από τη μέχρι τώρα πείρα σας, ποια είναι η σχέση των μαθητών με τη λογοτεχνία;

Όσο  alter ego μου είναι ο καθηγητής Σουκιούρογλου τόσο είναι και οι μαθητές της Γ΄ λυκείου, ο Μηνάς και η Εβελίνα, η μάνα του Γκρη ή ο Διευθυντής της Ασφάλειας Τζιτζιλής. Θέλω να πω: ο συγγραφέας δεν υποδύεται αλλά ενσαρκώνεται τους ήρωές του. Κυριολεκτώ. Φοράει τη σάρκα και τα κόκαλά τους, έτσι γράφει.

Όσον αφορά τη λογοτεχνία, στο σχολείο ισχύει αυτό που ισχύει παντού. Υπάρχει μια μερίδα μαθητών που είναι βιβλιόφιλοι, κάποιοι δαχτυλοδεικτούμενοι βιβλιοφάγοι και άλλοι που βαρυγκομούν και μόνο στην ιδέα ότι θα χρειαστεί να διαβάσουν συνεχή γραπτό λόγο σε οποιαδήποτε μορφή.

Από το 2008 διδάσκετε Δημιουργική Γραφή στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Πόσο σας βοήθησε στο γράψιμό σας;

Πολύ. Δεν ξέρω αν είμαι σε θέση να αποτυπώσω αυτήν την, όχι μόνο ωφέλιμη αλλά και ξεσηκωτική συγγραφικά, εμπειρία. Το πρώτο που αντιλαμβάνονται διδάσκοντες και διδασκόμενοι στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Δημιουργικής Γραφής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, με τον πλέον έκτυπο τρόπο, είναι πως τα συγγραφικά προβλήματα μπορεί να είναι κοινά, όμως οι λύσεις όχι. Αυτό ενεργοποιεί το συγγραφικό δόλο και προσφέρει συγγραφικά καύσιμα. Καθώς οι λογοτεχνικές δοκιμές και τα σχεδιάσματα των μεταπτυχιακών φοιτητών συζητούνται διεξοδικά στην ομάδα - στο πλαίσιο μιας άτυπης, για ορισμένους βάναυσης, συγγραφικής δημοκρατίας, όπου αυτό που μετράει είναι το δοκιμαζόμενο κάθε φορά κείμενο και όχι το ονοματεπώνυμο και το εργογραφικό του επίδοξου συγγραφέα - γίνεται αντιληπτό πως συνταγές δεν υπάρχουν και όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοιχτά.

Όταν συζητούνται θέματα συγγραφικής ταυτότητας και συγγραφικής ιδεολογίας, η συγγραφική συνείδηση εμπεδώνεται. Η τεχνική και η επινοητικότητα δοκιμάζονται. Αποκαλύπτονται και συζητιούνται τα παράδοξα της συγγραφής, για παράδειγμα η χρησιμότητα της συγγραφικής τεμπελιάς. Το να μη γράφεις, σε αρκετές περιπτώσεις, αποτελεί σημαντικό κομμάτι του γραψίματος. Το να ξαπλώνεις στο κρεβάτι σου και να σκέφτεσαι με το μυαλό, τις εμπειρίες και τη γλώσσα των ηρώων σου αποτελεί συγγραφική πράξη.

Ένας καλός συγγραφέας και ένας καλός δάσκαλος πού συναντιούνται;

Πουθενά. Όπως δε συναντιούνται, απαραίτητα, ο καλός επιστήμονας με τον καλό δάσκαλο. Η διδασκαλία είναι μια τέχνη που προϋποθέτει φυσική παρουσία, η συγγραφή και η ανάγνωση ευδοκιμούν στην απουσία. Ένα “εγώ”, αυτό του συγγραφέα, συνομιλεί με ένα “εσύ”, αυτό του αναγνώστη, μέσα από ένα “αυτό”, που είναι το βιβλίο. Εκτός κι αν πιστεύετε στη διδακτική λογοτεχνία. Από την άλλη, ένας καλός δάσκαλος, όπως κι ένας καλός συγγραφέας, γνωρίζουν πως η γνώση (όπως και η αφήγηση) δεν είναι διανοητική γυμναστική. Είναι εμπειρία, πράγματα που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας –και βεβαίως με το μυαλό μας-, πράγματα που σχετίζονται με την κοινωνική πραγματικότητα που μας περιβάλλει.

Θεωρείτε ότι από τότε που ξεκίνησαν τα σεμινάρια Δημιουργικής Γραφής και στη χώρα μας έχουμε καλύτερους συγγραφείς;

Έχουμε, ίσως, πιο υποψιασμένους συγγραφείς. Σίγουρα πιο υποψιασμένους αναγνώστες.