Μεγάλο αφιέρωμα στον Ιταλό συγγραφέα Ίταλο Καλβίνο με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννησή του, στις 15 Οκτωβρίου (1923 - 2023). Τα ανέμελα παιδικά χρόνια, η ένταξή του στη 2η μεραρχία εφόδου Garibaldi, η φιλία του με τον Τσέζαρε Παβέζε, η διαμονή του στη Νέα Υόρκη και το Παρίσι, η πρωτοποριακή πεζογραφία του, η σύνδεση της πολιτικής με τον πολιτισμό. Έξι κείμενα κι ένα εκτενές Χρονολόγιο, ένα πλούσιο αφιέρωμα που επιμελήθηκε ο μεταφραστής, φιλόλογος και ποιητής Γιάννης Η. Παππάς.
Μτφρ. Γιάννης Η. Παππάς
1926
«Η πρώτη ανάμνηση της ζωής μου είναι ένας σοσιαλιστής να χτυπιέται με κλομπ από τους squadristi [1] [...] είναι μια ανάμνηση που μάλλον πρέπει να αναφέρεται στην τελευταία φορά που οι squadristi χρησιμοποίησαν το κλομπ, το 1926, μετά από μια απόπειρα κατά του Μουσολίνι. [...] Αλλά το να αντλήσει κανείς από την πρώτη παιδική εικόνα όλα όσα θα δει και θα ακούσει στη ζωή είναι ένας λογοτεχνικός πειρασμός» [Par. 60].
1927
Παρακολουθεί το νηπιαγωγείο στο St. George College. Γεννιέται ο αδελφός του Φλοριάνο, μελλοντικός γεωλόγος, διεθνούς φήμης.
1929-1933
Έγινε Balilla [2] στα τελευταία χρόνια του δημοτικού σχολείου, όταν η υποχρεωτική φοίτηση επεκτάθηκε στα δημόσια σχολεία. «Η παιδική μου εμπειρία δεν είχε τίποτα το δραματικό, ζούσα σε έναν άνετο, γαλήνιο κόσμο, είχα μια ποικίλη εικόνα του κόσμου γεμάτη αντιθέσεις, αλλά όχι τη συνείδηση άγριων συγκρούσεων» [Par. 60].
1934
Αφού πέρασε τις εισαγωγικές εξετάσεις, φοίτησε στο λύκειο G.D. Cassini. Οι γονείς δεν δίνουν στα παιδιά τους θρησκευτική αγωγή και σε ένα κρατικό σχολείο το αίτημα για απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών και τις λατρευτικές ακολουθίες είναι αποφασιστικά αντικομφορμιστικό. Αυτό κάνει τον Ίταλο, κατά καιρούς, να αισθάνεται κάπως διαφορετικός από τα άλλα παιδιά. «Δεν νομίζω ότι αυτό με έβλαψε: συνηθίζεις, επιμένεις στις συνήθειές σου, να απομονώνεσαι για τους σωστούς λόγους, να αντέχεις τη δυσφορία που προκύπτει, να βρίσκεις τη σωστή γραμμή για να διατηρείς θέσεις που δεν συμμερίζονται οι περισσότεροι. Αλλά πάνω απ' όλα, μεγάλωσα με ανοχή στις απόψεις των άλλων, ιδίως στον θρησκευτικό τομέα [...]. Και την ίδια στιγμή παρέμεινα εντελώς απαλλαγμένος από αυτή τη γεύση του αντικληρικαλισμού που είναι τόσο συχνή σε όσους μεγάλωσαν ανάμεσα σε ιερείς» [Par. 60].
1935-1938
«Την πρώτη πραγματική απόλαυση της ανάγνωσης ενός πραγματικού βιβλίου την έζησα αρκετά αργά: ήμουν ήδη δώδεκα ή δεκατριών ετών, και ήταν με τον Κίπλινγκ, το πρώτο και (κυρίως) το δεύτερο Bιβλίο της Ζούγκλας. Δεν θυμάμαι αν ήρθα σ' αυτό μέσω μιας σχολικής βιβλιοθήκης ή επειδή το πήρα ως δώρο. Από τότε ήξερα τι πρέπει να ψάχνω στα βιβλία: να δω αν επαναλαμβανόταν αυτή η απόλαυση της ανάγνωσης που βίωσα με τον Κίπλινγκ» [ανέκδοτο χειρόγραφο].
Για τη γενιά στην οποία ανήκει ο Καλβίνο, ωστόσο, αυτή η εποχή έμελλε να τελειώσει πρόωρα και με τον πιο δραματικό τρόπο. «Το καλοκαίρι κατά το οποίο άρχισα να παίρνω μια γεύση για τη νεολαία, την κοινωνία, τα κορίτσια, τα βιβλία, ήταν το 1938: τελείωσε με τον Τσάμπερλεϊν και τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι στο Μόναχο. Η “belle époque” της Ριβιέρας είχε τελειώσει [...]. Με τον πόλεμο, το Σαν Ρέμο έπαψε να είναι το κοσμοπολίτικο σημείο συνάντησης που ήταν για έναν αιώνα (έπαψε για πάντα – στη μεταπολεμική περίοδο έγινε ένα κομμάτι των προαστίων Μιλάνο-Τορίνο) και τα χαρακτηριστικά μιας παλιάς επαρχιακής πόλης της Λιγουρίας ήρθαν στο προσκήνιο. Ήταν, ανεπαίσθητα, επίσης μια αλλαγή οριζόντων» [Par. 60].
1939-1940
Γράφει διηγήματα, ποιήματα, θεατρικά έργα: «Μεταξύ 16 και 20 ετών, ονειρευόμουν να γίνω θεατρικός συγγραφέας» [Pes 83]. Καλλιέργησε το ταλέντο και το πάθος του για τη ζωγραφική, τις γελοιογραφίες.
1941-1942
Αφού πήρε το απολυτήριο του λυκείου (οι εξετάσεις του λυκείου είχαν ανασταλεί λόγω του πολέμου) γράφτηκε στη Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου του Τορίνου, όπου ο πατέρας του ήταν υπεύθυνος για την τροπική γεωργία, και πέρασε τέσσερις εξετάσεις στο πρώτο έτος, χωρίς ωστόσο να ενταχθεί στο μητροπολιτικό και πανεπιστημιακό περιβάλλον∙ ακόμη και οι ανησυχίες που ωρίμαζαν στο περιβάλλον της οργάνωσης guf παρέμεναν ξένες προς αυτόν.
1943
Στις προσωπικές του σχέσεις, και ιδίως στη φιλία του με τον Εουτζένιο Σκάλφαρι (συμμαθητή του στο λύκειο), βρήκε ερεθίσματα για πολιτιστικά και πολιτικά ενδιαφέροντα που ήταν ακόμη ανώριμα αλλά ζωντανά.
Τον Ιανουάριο μεταφέρεται στη Σχολή Γεωπονίας και Δασολογίας του Βασιλικού Πανεπιστημίου της Φλωρεντίας, όπου δίνει τρεις εξετάσεις. Κατά τη διάρκεια των μηνών της Φλωρεντίας, επισκεπτόταν επιμελώς τη βιβλιοθήκη του Gabinetto Vieusseux. Οι πολιτικές του επιλογές γίνονταν όλο και πιο συγκεκριμένες. Στις 25 Ιουλίου, η είδηση της ανάθεσης στον Πιέτρο Μπαντόλιο του σχηματισμού νέας κυβέρνησης τον οδήγησε στο στρατιωτικό στρατόπεδο Mercatale di Vernio (Φλωρεντία)∙ στις 9 Αυγούστου επέστρεψε στο Σαν Ρέμο. Μετά τις 8 Σεπτεμβρίου, αρνείται να παρουσιαστεί στην επιστράτευση που οργανώνει η φασιστική Δημοκρατία του Σαλό και πέρασε αρκετούς μήνες κρυμμένος.
1944
Αφού έμαθε για τον θάνατο, σε μια μάχη, ενός νεαρού κομμουνιστή γιατρού, ζήτησε από έναν φίλο του να τον συστήσει στο IKK∙ στη συνέχεια, μαζί με τον δεκαεξάχρονο αδελφό του, εντάχθηκε στη δεύτερη μεραρχία εφόδου Garibaldi, που πήρε το όνομα του ίδιου του Κασιόνε, η οποία επιχειρούσε στις θαλάσσιες Άλπεις, θέατρο επί είκοσι μήνες μερικών από τις σφοδρότερες συγκρούσεις μεταξύ των παρτιζάνων και των ναζιστών-φασιστών. Οι γονείς του, οι οποίοι είχαν συλληφθεί από τους Γερμανούς και κρατηθεί όμηροι για μεγάλο χρονικό διάστημα, επέδειξαν αξιοσημείωτη σταθερότητα πνεύματος κατά τη διάρκεια της κράτησής τους.
1945
Μετά την Απελευθέρωση, άρχισε η «συνειδητή ιστορία» των ιδεών του Καλβίνο, η οποία θα συνέχιζε να εκτυλίσσεται, ακόμη και κατά τη διάρκεια της συμμετοχής του στο IKK, γύρω από την αμήχανη και προσωπική σύνδεση του κομμουνισμού με τον αναρχισμό.
Εκμεταλλευόμενος τις διευκολύνσεις που παρέχονται στους βετεράνους, τον Σεπτέμβριο εγγράφεται στο τρίτο έτος της Φιλοσοφικής σχολής του Τορίνο, όπου μετακομίζει μόνιμα.
Έγινε φίλος με τον Τσέζαρε Παβέζε, ο οποίος στα επόμενα χρόνια θα γινόταν όχι μόνο ο πρώτος του αναγνώστης –«Τελείωνα μια ιστορία και έτρεχα σ' αυτόν για να τη διαβάσει. Όταν πέθανε, μου φάνηκε ότι δεν θα ήμουν πλέον καλός στο γράψιμο, χωρίς το σημείο αναφοράς αυτού του ιδανικού αναγνώστη» [DeM 59]–∙ αλλά και ένα παράδειγμα σοβαρότητας και ηθικής αυστηρότητας, στο οποίο θα προσπαθούσε να διαμορφώσει το δικό του ύφος, ακόμη και τη δική του συμπεριφορά.
1946
Αρχίζει να «κυκλοφορεί γύρω από τον εκδοτικό οίκο Einaudi», πουλώντας βιβλία με δόσεις [Accr 60]. Δημοσιεύει πολυάριθμα διηγήματα σε περιοδικά (l'Unità, Il Politecnico), τα οποία αργότερα καταλήγουν στο βιβλίο Τελευταίο έρχεται το κοράκι. Ενθαρρυμένος από τον Τσέζαρε Παβέζε και τον Τζιανσίρο Φεράτα, αφοσιώθηκε στη συγγραφή ενός μυθιστορήματος, το οποίο ολοκλήρωσε τις τελευταίες ημέρες του Δεκεμβρίου. Θα είναι το πρώτο του βιβλίο, το Μονοπάτι με τις αραχνοφωλιές.
1947
«Μια γλυκιά και ντροπιαστική διγαμία» είναι η μόνη πολυτέλεια που επιτρέπει στον εαυτό του σε μια ζωή «πραγματικά γεμάτη δουλειά και επιδίωξη των στόχων μου» [επιστολή στο Σκάλφαρι, 3 Ιανουαρίου 1947].
Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, συμμετείχε ως εκπρόσωπος στο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νεολαίας στην Πράγα.
1949
Η συμμετοχή του στο συνέδριο των Παρτιζάνων για την Ειρήνη στο Παρίσι τον Απρίλιο θα του κοστίσει την απαγόρευση εισόδου στη Γαλλία για πολλά χρόνια.
Εκδόθηκε η συλλογή διηγημάτων Τελευταίο έρχεται το κοράκι. Το μυθιστόρημα Το λευκό ιστιοφόρο, για το οποίο ο Βιτορίνι είχε εκφράσει αρνητική γνώμη, παρέμεινε ανέκδοτο.
1950
Στις 27 Αυγούστου, ο Παβέζε αυτοκτόνησε. Ο Καλβίνο αιφνιδιάζεται.
1951
Το καλοκαίρι, σχεδόν αυθόρμητα, έγραψε το μυθιστόρημα Ο διχοτομημένος υποκόμης. Μεταξύ Οκτωβρίου και Νοεμβρίου, πραγματοποίησε ένα ταξίδι στη Σοβιετική Ένωση («από τον Καύκασο στο Λένινγκραντ»), το οποίο διήρκεσε περίπου πενήντα ημέρες. Ο απολογισμός του (το «Taccuino di viaggio in Urss» του Ίταλο Καλβίνο) θα δημοσιευτεί στην «Unità» τον Φεβρουάριο-Μάρτιο του επόμενου έτους σε περίπου είκοσι συνέχειες και θα του αποφέρει το βραβείο του Αγίου Βικεντίου.
1952
Ο διχοτομημένος υποκόμης, σημειώνει μεγάλη επιτυχία και προκαλεί ανάμεικτες αντιδράσεις από τους αριστερούς κριτικούς.
Καλοκαίρι: μαζί με τον Πάολο Μονέλι, ανταποκριτή της Stampa, παρακολουθεί τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ελσίνκι γράφοντας άρθρα για την «Unità».
1955
Την 1η Ιανουαρίου αποκτά τη θέση του διευθυντή στον Einaudi, την οποία θα διατηρήσει μέχρι τις 30 Ιουνίου 1961 – μετά την ημερομηνία αυτή θα γίνει σύμβουλος έκδοσης.
Δημιούργησε μια σχέση με την ηθοποιό Έλσα ντε Τζιόρτζι που έμελλε να διαρκέσει λίγα χρόνια.
1956
Το 20ό Συνέδριο του ΙΚΚ ανοίγει μια σύντομη περίοδο ελπίδας σε μια μεταμόρφωση του κόσμου του πραγματικού σοσιαλισμού.
Παρεμβαίνει στο περιοδικό «Contemporaneo» στην έντονη συζήτηση για τη μαρξιστική κουλτούρα, που διεξάγεται μεταξύ Μαρτίου και Ιουλίου, αμφισβητώντας την πολιτιστική γραμμή του ΙΚΚ.
1957
Κυκλοφορεί ο Αναρριχώμενος βαρόνος.
1959
Δημοσιεύεται ο Ανύπαρκτος ιππότης.
Τον Νοέμβριο, χάρη σε μια υποτροφία του Ιδρύματος Ford, αναχωρεί για ένα ταξίδι στις Ηνωμένες Πολιτείες, το οποίο θα τον οδηγήσει στις κυριότερες τοποθεσίες της χώρας. Το ταξίδι διαρκεί έξι μήνες, εκ των οποίων τους τέσσερις περνά στη Νέα Υόρκη.
1962
Τον Απρίλιο στο Παρίσι, γνωρίστηκε με την Έστερ Τζούντιθ Σίνγκερ, γνωστή ως Τσικίτα, μια Αργεντίνα μεταφράστρια που εργαζόταν για διεθνείς οργανισμούς.
1963
Ήταν η χρονιά κατά την οποία διαμορφώθηκε στην Ιταλία το λεγόμενο κίνημα της νεοπρωτοπορίας∙ ο Καλβίνο, αν και δεν συμμεριζόταν τα αιτήματά του, παρακολουθούσε με ενδιαφέρον τις εξελίξεις.
Δημοσίευσε τη συλλογή Μαρκοβάλντο ή οι εποχές στην πόλη. Εκδίδεται Η μέρα ενός εκλογικού αντιπροσώπου.
Τον Μάιο, περνά μια εβδομάδα στην Κέρκυρα ως μέλος της κριτικής επιτροπής του βραβείου Formentor.
Πραγματοποιεί μακρά παραμονή στη Γαλλία.
1964
Στις 19 Φεβρουαρίου στην Αβάνα παντρεύτηκε την Τσικίτα.
Το ταξίδι στην Κούβα του έδωσε την ευκαιρία να επισκεφθεί τη γενέτειρά του και το σπίτι όπου ζούσαν οι γονείς του. Ανάμεσα στις διάφορες συναντήσεις ήταν και μια προσωπική συνομιλία με τον Ερνέστο «Τσε» Γκεβάρα.
1965
Τον Απρίλιο γεννιέται στη Ρώμη η κόρη του Τζιοβάνα. Εκδίδει Τα Κοσμοκωμικά.
1966
Στις 12 Φεβρουαρίου πεθαίνει ο Βιτορίνι.
1967
Το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Ιουνίου μετακόμισε με την οικογένειά του στο Παρίσι, με σκοπό να μείνει εκεί για πέντε χρόνια. Αντ' αυτού, έζησε εκεί μέχρι το 1980, κάνοντας συχνά ταξίδια στην Ιταλία, όπου περνούσε και τους καλοκαιρινούς μήνες.
1968
Το νέο του ενδιαφέρον για τη σημειωτική μαρτυρά η συμμετοχή του σε δύο σεμινάρια του Μπαρτ για το Sarrasine του Μπαλζάκ στην École des Hautes Études της Σορβόνης και σε μια εβδομάδα σημειωτικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Urbino, που χαρακτηρίστηκε από την ομιλία του Άλγκιρντας Τζουλιέν Γκρεϊμάς.
Στο Παρίσι, κάνει παρέα με τον Κενώ, ο οποίος τον συστήνει σε άλλα μέλη του Oulipo.
Όπως και με τα νεανικά κινήματα διαμαρτυρίας των αρχών της δεκαετίας του 1960, παρακολουθεί τη φοιτητική διαμαρτυρία με ενδιαφέρον, χωρίς όμως να συμμερίζεται τις συμπεριφορές και την ιδεολογία της.
Αρνείται το βραβείο Βιαρέτζιο για το Ταυ και το μηδέν.
1970
Τον Ιούνιο εκδίδεται η συλλογή διηγημάτων Οι δύσκολοι έρωτες, ο πρώτος και μοναδικός τόμος της σειράς «Τα διηγήματα του Ίταλο Καλβίνο», στη νέα σειρά Einaudi∙ το βιβλίο αρχίζει με ένα ανυπόγραφο βιο-βιβλιογραφικό σημείωμα του Καλβίνο.
1972
Εκδίδει το βιβλίο του Οι αόρατες πόλεις.
1973
Εκδίδεται η οριστική έκδοση του Κάστρου των διασταυρωμένων πεπρωμένων.
1976
Από τα τέλη Φεβρουαρίου έως τα μέσα Μαρτίου βρέθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες.
1977
Στις 8 Φεβρουαρίου, στη Βιέννη, το αυστριακό Υπουργείο Παιδείας και Τέχνης του απονέμει το Staatspreis für Europäische Literatur.
1978
Τον Απρίλιο, σε ηλικία 92 ετών, πεθαίνει η μητέρα του.
1979
Εκδίδει το μυθιστόρημα Αν μια χειμωνιάτικη νύχτα ένας ταξιδιώτης.
1984
Τον Απρίλιο, μαζί με τη σύζυγό του Τσικίτα, κάνει ένα ταξίδι στην Αργεντινή, αποδεχόμενος την πρόσκληση της Διεθνούς Εκθέσεως του βιβλίου στο Μπουένος Άιρες.
1985
Περνάει το καλοκαίρι δουλεύοντας εντατικά στο σπίτι του στο Roccamare. Ολοκληρώνει το προσχέδιο μιας συνέντευξης με τη Μαρία Κόρτι που θα δημοσιευτεί στο τεύχος Οκτωβρίου του περ. Autografo∙ και κυρίως, προετοιμάζει το κείμενο των διαλέξεων που θα δώσει στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το ακαδημαϊκό έτος 1985-86.
Στις 6 Σεπτεμβρίου υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο, νοσηλεύτηκε και χειρουργήθηκε στο νοσοκομείο Santa Maria della Scala της Σιένα. Πέθανε από εγκεφαλική αιμορραγία τη νύχτα της 18ης προς τη 19η Σεπτεμβρίου.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Οι squadristi αποτέλεσαν τους κύριους εκφραστές της φασιστικής βίας κατά την κινηματική περίοδο του φασιστικού φαινομένου. Μέσω των συλλογικών τελετουργιών και τη χρησιμοποίηση μύθων, προσπάθησαν να δώσουν απάντηση στα ερωτήματα ταυτότητας και κοινωνικής ένταξης της ιταλικής νεολαίας, η οποία έβγαινε από τον Μεγάλο Πόλεμο με διαψευσμένες πολλές από τις προσδοκίες της, αποτελώντας ένα διαφορετικό πόλο έλξης σε σχέση με τους υπόλοιπους πολιτικούς σχηματισμούς της περιόδου αυτής.
2. Η Opera Nazionale Balilla (ONB) ήταν μια ιταλική φασιστική οργάνωση νεολαίας που λειτούργησε μεταξύ 1926 και 1937, όταν απορροφήθηκε από την Gioventù Italiana del Littorio (GIL), ένα τμήμα νεολαίας του Εθνικού Φασιστικού Κόμματος. Πήρε το όνομά της από το Balilla, το παρατσούκλι του Giovan Battista Perasso, ενός γενοβέζου αγοριού που, σύμφωνα με τον τοπικό θρύλο, ξεκίνησε την εξέγερση του 1746 κατά των δυνάμεων των Αψβούργων που κατέλαβαν την πόλη στον Πόλεμο της Αυστριακής Διαδοχής.
