«Σύντομη ιστορία της Ιαπωνίας» της Λέσλι Ντάουνερ (προδημοσίευση)

Καμακούρα: η άνοδος των Σαμουράι 1180-1333

Οι καμπάνες του Ναού Γκιόν διαλαλούν την παροδικότητα όλων των πραγμάτων· τα λουλούδια του δέντρου σαλ πλάι στο νεκροκρέβατο του Βούδα μαρτυρούν το γεγονός ότι όλοι όσοι ακμάζουν κάποτε φθίνουν. Οι υπερήφανοι δεν αντέχουν, εξαφανίζονται σαν όνειρο μιας ανοιξιάτικης νύχτας. Οι ισχυροί πέφτουν τελικά σαν τη σκόνη μπροστά στον άνεμο. Ιστορία των Χέικε, σύνθεση περ. 1371

Kαθώς η αυλή βυθιζόταν στην παρακμή, την εξουσία ανέλαβαν οι φυλές των πολεμιστών. Αυτή ήταν μια εποχή πολέμου και ηρωισμού, καθώς και συγκλονιστικών ιστοριών για μεγάλα κατορθώματα. Ήταν η αρχή της στρατιωτικής διακυβέρνησης, η οποία θα συνεχιζόταν για 700 χρόνια. Οι αυστηρές πολεμικές αξίες έγιναν κυρίαρχες και οι απλοί άνθρωποι, έχοντας ισχυρή επίγνωση της παροδικότητας των πάντων, αναζήτησαν παρηγοριά στη θρησκεία.

Η ΟΡΜΗΤΙΚΗ ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΤΑΪΡΑ

Τον Ιούλιο του 1156, οι μάχες σάρωσαν τους άλλοτε κομψούς δρόμους της Πόλης της Ειρήνης και της Γαλήνης. Σπαθιά συγκρούονταν στα σοκάκια, βέλη σκοτείνιαζαν τον ουρανό και τα ποτάμια πλημμύριζαν από αίμα. Το μεγαλοπρεπές παλάτι ενός αυτοκράτορα που είχε αποσυρθεί τυλίχτηκε στις φλόγες.

Ήταν η πρώτη μάχη από τότε που ιδρύθηκε 350 χρόνια νωρίτερα το Χεϊάν-κιό, γνωστό πλέον απλώς ως «η πρωτεύουσα», το Κιό-το. Ο νεαρός αυτοκράτορας είχε πεθάνει σε ηλικία δεκαέξι ετών και οι αντίπαλοι κλάδοι της οικογένειας Φουτζιβάρα υποστήριζαν διαφορετικούς υποψήφιους για να τον διαδεχτούν. Για χρόνια χρησιμοποιούσαν τις δύο μεγάλες φυλές, τους Τάιρα και τους Μιναμότο, ώστε να κάνουν τις μάχες για λογαριασμό τους στις επαρχίες. Τώρα τους κάλεσαν στο Κιότο.

Επρόκειτο για ένα μεγάλο λάθος. Ο ηγέτης των Τάιρα, ο Κιγιομόρι, ήταν μεγάλος πολεμιστής, λαμπρός στρατηγός, αλλά κι ένας περήφανος και αλαζόνας άνθρωπος. Ο πατέρας του, ένας επαρχιακός άρχοντας από τη μακρινή Δύση, ήταν το πρώτο μέλος της τάξης των σαμουράι που υπηρέτησε απευθείας τον αυτοκράτορα.

Ο ηγέτης των Μιναμότο, ο Γιοσιτόμο, ήταν ένας εξίσου σκληροτράχηλος πολεμιστής του οποίου η γη βρισκόταν μακριά στα ανατολικά. Στη μάχη για τη διαδοχή, οι δυο τους πολέμησαν πλάι πλάι. Οι μάχες ήταν χαοτικές και ο Γιοσιτόμο κατέληξε στην αντίθετη πλευρά από τον πατέρα και τους πέντε αδελφούς του. Ο Κιγιομόρι κέρδισε.

Οι καιροί είχαν αλλάξει. Η τιμωρία για όσους βρίσκονταν στην πλευρά των ηττημένων δεν ήταν πλέον η εξορία αλλά η εκτέλεση. Ο Κιγιομόρι διέταξε τον Γιοσιτόμο να εκτελέσει τον ίδιο του τον πατέρα και τους αδελφούς του. Ο Γιοσιτόμο, οργισμένος από την προσβολή, περίμενε την ευκαιρία του για να πάρει εκδίκηση.

Οι καιροί είχαν αλλάξει. Η τιμωρία για όσους βρίσκονταν στην πλευρά των ηττημένων δεν ήταν πλέον η εξορία αλλά η εκτέλεση. Ο Κιγιομόρι διέταξε τον Γιοσιτόμο να εκτελέσει τον ίδιο του τον πατέρα και τους αδελφούς του.

Ο Κιγιομόρι ήταν πλέον παντοδύναμος. Τρία χρόνια αργότερα πήγε για προσκύνημα. Ο Γιοσιτόμο έστειλε τα στρατεύματά του στο Κιότο αλλά έπειτα από σκληρές μάχες ενός μηνός σκοτώθηκε. Για να βεβαιωθεί ότι οι Μιναμότο δεν θα τον προκαλούσαν ποτέ ξανά, ο Κιγιομόρι εκτέλεσε τους περισσότερους άντρες της οικογένειας. Ωστόσο σε μια κίνηση μεγαλοψυχίας αποφάσισε να λυπηθεί τους τρεις νεότερους γιους του Γιοσιτόμο. Εξόρισε τον μεγαλύτερο, τον Γιοριτόμο, που ήταν δεκατριών ετών, στο Ίζου, μακριά στα ανατολικά. Είχε βάλει επίσης στο μάτι την παλλακίδα του Γιοσιτόμο, της οποίας η ομορφιά ήταν θρυλική. Υποσχέθηκε να χαρίσει τη ζωή στους δύο μικρούς γιους της αν τους έστελνε σε βουδιστικό μοναστήρι και γινόταν ερωμένη του. Ήταν μια μοιραία απόφαση.

Στη συνέχεια αυτοανακηρύχτηκε αντιβασιλέας, ο πρώτος σαμουράι στην ιστορία της χώρας που ανέλαβε την εξουσία. Έχοντας ως πρότυπο τους Φουτζιβάρα, φερόταν σαν ανώτερος απέναντι στους αυλικούς της Χεϊάν και τοποθέτησε τους συγγενείς του σε θέσεις-κλειδί. Πάντρεψε μάλιστα την κόρη του με τον εντεκάχρονο αυτοκράτορα. Το 1180 ο αυτοκράτορας παραιτήθηκε και τον διαδέχτηκε ο δίχρονος εγγονός του Κιγιομόρι.

Τον επόμενο χειμώνα, έχοντας φτάσει στο απόγειο της εξουσίας, ο Κιγιομόρι αρρώστησε με πολύ ψηλό πυρετό. Κάλεσε τους γιους του και τους διέταξε να μη σπαταλούν χρόνο σε προσευχές ή λειτουργίες: «Μόνο βιαστείτε να σκοτώσετε τον Γιοριτόμο, να κόψετε το κεφάλι του και να το βάλετε στον τάφο μου. Αυτή θα είναι η καλύτερη προσφορά που μπορείτε να μου κάνετε είτε σ’ αυτόν τον κόσμο είτε στον άλλο». Ήξερε ότι οι Τάιρα και η εξουσία τους ήταν καταδικασμένη.

ΟΙ ΜΙΝΑΜΟΤΟ ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΟΝΤΑΙ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ

Στο μεταξύ οι αυλικοί της Χεϊάν είχαν κουραστεί για τα καλά με τους αλαζονικούς τρόπους του Κιγιομόρι. Κάλεσαν τους Μιναμότο να διώξουν τους Τάιρα. Ο μεγαλύτερος γιος του Γιοσιτόμο, ο Γιοριτόμο, ήταν πλέον τριάντα ετών και γεννημένος ηγέτης.

Το μεγαλύτερο μέρος της εξορίας του το πέρασε στο σπίτι ενός συμμάχου των Τάιρα, του Χότζο Τοκιμάσα. Ο Γιοριτόμο και η κόρη του Τοκιμάσα, η Μασάκο, ερωτεύτηκαν. Ο πατέρας της κανόνισε βιαστικά έναν γάμο με κάποιον άλλο. Όμως η ίδια ήταν μια δυναμική νεαρή γυναίκα και τη μέρα του γάμου της το έσκασε με τον Γιοριτόμο. Κρύφτηκαν μέχρι που ο Τοκιμάσα συμφώνησε τελικά να τους αφήσει να παντρευτούν.

Τώρα ο Γιοριτόμο πήρε τον δρόμο για τα πατρογονικά εδάφη των Μιναμότο στα ανατολικά, στο χωριό Καμακούρα κοντά στο σημερινό Τόκιο. Εκεί ήταν η καρδιά της επικράτειας των σαμουράι, μια τραχιά παραμεθόρια επαρχία όπου αντίπαλες φυλές μάχονταν για τον έλεγχο όλο και μεγαλύτερων εκτάσεων γης. Ήταν η πιο παραγωγική γεωργική περιοχή της Ιαπωνίας με διαφορά.

Τα μέλη της φυλής κατέφθασαν για να τον ακολουθήσουν δίνοντας όρκο πίστης και η Καμακούρα εξελίχτηκε σε μια ακμάζουσα πόλη. Ο Γιοριτόμο μοίρασε κλήρους γης και επίσημα αξιώματα, δημιουργώντας μια εναλλακτική έδρα διακυβέρνησης.

Ο ετεροθαλής αδελφός του ο Γιοσιτσούνε, ο μικρότερος γιος της όμορφης παλλακίδας του Γιοσιτόμο, άκουσε ότι ο Γιοριτόμο ετοιμαζόταν να πολεμήσει τους Τάιρα και πορεύτηκε ανατολικά για να τον ακολουθήσει. Ο Γιοσιτσούνε έμεινε στην ιστορία ως ένας ευφυής, τολμηρός και γενναίος πολεμιστής, του οποίου τα κατορθώματα και το τραγικό τέλος απαθανατίστηκαν σε έπος, θρύλο και δράμα, τα οποία παίζονται στις σκηνές Νο και καμπούκι μέχρι σήμερα. Ήταν ένας ενθουσιώδης, παρορμητικός, πεισματάρης νεαρός, πολύ δημοφιλής μεταξύ των στρατιωτών του αλλά και στην αυλή. Ο Γιοριτόμο τον όρισε γενικό διοικητή των στρατευμάτων του.

Έντρομοι μπροστά στις δυνάμεις που συγκεντρώνονταν εναντίον τους, οι Τάιρα τράπηκαν σε φυγή δυτικά προς την πατρίδα τους, παίρνοντας μαζί τους τον μικρό αυτοκράτορα και τη μητέρα και τη γιαγιά του, την κόρη και τη χήρα του Κιγιομόρι, καθώς και τα αυτοκρατορικά εμβλήματα – το σπαθί, το κάτοπτρο και το πετράδι που κληρονόμησαν από τη Θεά του Ήλιου και τα οποία συμβόλιζαν την εξουσία του αυτοκράτορα. Έπειτα από δεκαετίες πολυτέλειας στην αυτοκρατορική αυλή είχαν γίνει μαλθακοί. Στα δυτικά της χώρας επικρατούσε λιμός, όχι όμως στο προπύργιο του Γιοριτόμο στα ανατολικά, και σύντομα λιμοκτονούσαν.

Σε μια θεαματική επίδειξη σθένους και στρατιωτικής ευφυΐας, ο Γιοσιτσούνε ηγήθηκε μιας παράτολμης εφόδου του ιππικού πέφτοντας κατευθείαν από τους γκρεμούς καταπάνω τους και συνέλαβε εξαπίνης τους Τάιρα.

Ο Γιοσιτσούνε και τα στρατεύματά του τους στρίμωξαν στο Ίτσι-νο-Τάνι, κοντά στο σημερινό Κόμπε, στις ακτές της Εσωτερικής Θάλασσας. Η σύγκρουση έλαβε διαστάσεις θρύλου. Οι Τάιρα είχαν στρατοπεδεύσει σε μια στενή λωρίδα γης μεταξύ της θάλασσας και ενός λόφου τόσο απόκρημνου που ούτε πίθηκοι δεν τολμούσαν να τον κατέβουν. Σε μια θεαματική επίδειξη σθένους και στρατιωτικής ευφυΐας, ο Γιοσιτσούνε ηγήθηκε μιας παράτολμης εφόδου του ιππικού πέφτοντας κατευθείαν από τους γκρεμούς καταπάνω τους και συνέλαβε εξαπίνης τους Τάιρα. Οι αποκαρδιωμένοι επιζώντες κατέφυγαν στην Νταν-νόουρα στο δυτικό άκρο της Εσωτερικής Θάλασσας.

Ο Γιοσιτσούνε τους καταδίωξε και τους επιτέθηκε και εκεί. Οι Τάιρα είχαν μαζί τους τον μικρό αυτοκράτορα, με όλα του τα εμβλήματα, για να εμψυχώσουν τα στρατεύματά τους. Οι δύο στόλοι πολέμησαν με τόξα και βέλη και στη συνέχεια σώμα με σώμα με σπαθιά και ξιφίδια.

Όμως τότε άλλαξε η παλίρροια. Οι τοξότες των Μιναμότο σκότωσαν τους κωπηλάτες και τους πηδαλιούχους των Τάιρα, αφήνοντας τις βάρκες τους ακυβέρνητες. Πολλοί Τάιρα αυτοκτόνησαν και σύντομα, λένε τα χρονικά, η θάλασσα έγινε κόκκινη από το αίμα τους.

Η χήρα του Κιγιομόρι πήρε τον μικρό αυτοκράτορα στην αγκαλιά της και πήδησε στη θάλασσα, ενώ την ακολούθησαν πολλές από τις γυναίκες της. Μέχρι σήμερα στην κοντινή παραλία υπάρχουν καβούρια με τα βλοσυρά πρόσωπα των σαμουράι στα όστρακά τους, τα οποία ο κόσμος λέει ότι είναι οι ψυχές των Τάιρα.

Τις ηρωικές αυτές πράξεις και το τραγικό τέλος τα τραγουδούσαν τυφλοί τροβαδούροι με λαούτα, έτσι η ιστορία των πολέμων και των κατορθωμάτων του Γιοσιτσούνε διαδόθηκε σε όλη τη χώρα. Στις αρχές του 14ου αιώνα, οι ιστορίες συγκεντρώθηκαν στην Ιστορία των Χέικε (οι Χέικε είναι οι Τάιρα), το ιαπωνικό ισοδύναμο της Ιλιάδας, όχι σαν ιστορίες ιπποτισμού αλλά σαν σπαραχτικά παραδείγματα της εύθραυστης ανθρώπινης δόξας.

Ο Γιοσιτσούνε είχε αποδειχτεί ο μεγαλύτερος ήρωας της εποχής. Είχε εξολοθρεύσει τους Τάιρα και είχε δώσει τη νίκη στον Γιοριτόμο. Όμως αν πίστευε ότι ο περήφανος αδελφός του θα τον ευχαριστούσε γι’ αυτό, έκανε μεγάλο λάθος.

Ο Γιοριτόμο έβλεπε παντού εχθρούς. Είχε εξοντώσει ήδη το μεγαλύτερο μέρος της οικογένειάς του για να εδραιώσει την εξουσία του. Τώρα ήταν αποφασισμένος να ξεφορτωθεί τον Γιοσιτσούνε. Τον κατηγόρησε ότι τον υπονόμευε. Ο Γιοσιτσούνε έστειλε μια επιστολή όπου δήλωνε την αιώνια αφοσίωσή του και κατόπιν τράπηκε σε φυγή.

Ο Γιοριτόμο έβλεπε παντού εχθρούς. Είχε εξοντώσει ήδη το μεγαλύτερο μέρος της οικογένειάς του για να εδραιώσει την εξουσία του. Τώρα ήταν αποφασισμένος να ξεφορτωθεί τον Γιοσιτσούνε. Τον κατηγόρησε ότι τον υπονόμευε.

Ο Γιοριτόμο καταδίκασε τον Γιοσιτσούνε σε θάνατο και στη συνέχεια δημιούργησε ένα ολόκληρο διοικητικό σύστημα για να τον εντοπίσει. Ήταν ένα σύστημα δύο επιπέδων που στελεχωνόταν από τους πιο έμπιστους υποτελείς του Γιοριτόμο, δίνοντάς τους έκτακτες εξουσίες. Στρατιωτικοί διοικητές κυβερνούσαν κάθε επαρχία και τοποτηρητές επόπτευαν τα μεγάλα αρχοντικά κτήματα που παρήγαγαν τον κύριο πλούτο της χώρας και εισέπρατταν φόρους από τους ιδιοκτήτες των κτημάτων, οι οποίοι δεν είχαν πληρώσει φόρους ποτέ στο παρελθόν. Οι τοποτηρητές είχαν ένοπλους άντρες για τη στήριξή τους, πράγμα που σήμαινε ότι σε κάθε κτήμα όπου υπήρχε τοποτηρητής, υπήρχε και μια φρουρά πιστή στους Μιναμότο.

Ο άμεσος στόχος ήταν να συλληφθεί ο Γιοσιτσούνε. Όμως η μακροπρόθεσμη προσδοκία ήταν να αντικατασταθούν οι πολιτικοί διοικητές που είχαν διοριστεί από την αυτοκρατορική αυλή στο Κιότο με στρατιωτικούς διοικητές που ήταν υπόλογοι μόνο στον Γιοριτόμο. Ο Γιοσιτσούνε έφτασε τελικά στο Χιραϊζούμι, τη μεγαλοπρεπή πρωτεύουσα της βόρειας επαρχίας Μούτσου, το μόνο μέρος της χώρας που δεν ήταν υπό τον έλεγχο του Γιοριτόμο. Οι ναοί του Χιραϊζούμι, με τείχη και στέγες από χρυσό βγαλμένο από τα τοπικά ορυχεία, συναγωνίζονταν σε μεγαλοπρέπεια το Κιότο. Ο Μάρκο Πόλο, ο οποίος βρέθηκε στην Κίνα έναν αιώνα αργότερα, έγραψε γι’ αυτούς στα Ταξίδια του. Η πόλη ήταν πολύ πιο επιβλητική από την Καμακούρα, που εκείνη την εποχή ήταν απλώς ένας πρωτόγονος στρατιωτικός καταυλισμός.

Τότε πέθανε ο γέρος άρχοντας που είχε δώσει άσυλο στον Γιοσιτσούνε. Ο γιος του, αδημονώντας να εξευμενίσει τον Γιοριτόμο, έστειλε τον στρατό του να επιτεθεί στον Γιοσιτσούνε. Οι εννιά ακόλουθοι του Γιοσιτσούνε αντιστάθηκαν γενναία, αρκετά ώστε να του επιτρέψουν να αυτοκτονήσει με αξιοπρέπεια. Η προδοσία του νεαρού άρχοντα όμως δεν τον έσωσε. Η άφιξη του Γιοσιτσούνε στο Χιραϊζούμι έδωσε στον Γιοριτόμο την τέλεια αφορμή να στείλει έναν τεράστιο στρατό για να ενσωματώσει τα αχανή βόρεια εδάφη στη δική του επικράτεια. Το κεφάλι του προδότη άρχοντα έφτασε στην Καμακούρα λίγους μήνες μετά το κεφάλι του Γιοσιτσούνε.

Το 1192, ο αποτραβηγμένος σε μοναστήρι αυτοκράτορας απένειμε στον Γιοριτόμο τον τίτλο του Σέι-ι-Τάι-σογκούν, του «στρατηγού που κατατροπώνει τους βαρβάρους», παραχωρώντας του τον έλεγχο όλων των στρατιωτικών δυνάμεων της χώρας.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Ζεν, χαϊκού, πολεμικές τέχνες, σούσι, άνιμε, μάνγκα, κινηματογράφος, βιντεοπαιχνίδια… Μπορεί η Ιαπωνία να φαντάζει μια απομακρυσμένη χώρα, όμως ο πολιτισμός της έχει επηρεάσει και συνεχίζει να επηρεάζει σε πολλούς τομείς τον δυτικό τρόπο ζωής. Εστιάζοντας σε σημαντικές προσωπικότητες, από αυτοκράτορες μέχρι πολέμαρχους, σαμουράι, εμπόρους, πολεμίστριες, γκέισες και επιχειρηματίες, και αξιοποιώντας τα λογοτεχνικά της χαρίσματα, η Lesley Downer μας ταξιδεύει στο παρελθόν και το παρόν της Χώρας του Ανατέλλοντος Ηλίου και μας γνωρίζει έναν ποικιλόμορφο πολιτισμό που κατάφερε να αναπτυχθεί χωρίς να χάσει τις παραδόσεις του. Μια συναρπαστική επισκόπηση της μακραίωνης και πλούσιας ιστορίας της Ιαπωνίας.

Στην ίδια σειρά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο κυκλοφορούν επίσης: Σύντομη ιστορία της Κίνας, Σύντομη ιστορία της Ευρώπης, Σύντομη ιστορία της δημοκρατίας, Σύντομη ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης, Σύντομη ιστορία του κόσμου, Σύντομη ιστορία της οικονομίας.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Lesley Downer (Λέσλι Ντάουνερ) είναι Βρετανίδα συγγραφέας, δημοσιογράφος και ιστορικός με ιδιαίτερη αγάπη για την Ιαπωνία. Έχει γράψει τέσσερα μυθιστορήματα, την τετραλογία «The Shogun Quartet», που διαδραματίζονται στον λαμπερό κόσμο της Ιαπωνίας του 19ου αιώνα. Έχει επίσης γράψει αρκετά non-fiction, ενώ το βιβλίο της The Brothers: The Saga of the Richest Family in Japan επιλέχτηκε ως Βιβλίο της Χρονιάς από τους New York Times. Ζει στο Λονδίνο με τον σύζυγό της, επίσης συγγραφέα, Arthur I. Miller.