kavanozis 01

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Svetlana Alexievich δηλώνει στην ιστοσελίδα της ότι δεν καταγράφει στα βιβλία της την «ξερή» ιστορία των γεγονότων αλλά τις ανθρώπινες σκέψεις, τις ελπίδες, τις ψευδαισθήσεις, τους φόβους, εκείνο που οι άνθρωποι κατάλαβαν ή θυμήθηκαν, εκείνο που πίστεψαν ή υποπτεύθηκαν, οτιδήποτε βίωσαν κατά τη διάρκεια των γεγονότων, πράγματα τα οποία κατά την ίδια είναι αδύνατο να φανταστεί ή να επινοήσει κανείς με τόσες λεπτομέρειες όσες η πραγματικότητα προσφέρει. Ο εξωλογοτεχνικός λοιπόν κόσμος, υπό τη συγκεκριμένη οπτική, συναντά τη λογοτεχνία και συμπλέκεται αξεδιάλυτα με αυτή. Η συναίσθηση ότι πίσω από το συγκεντρωμένο προς αφηγηματοποίηση υλικό, πίσω από τα υπό παράθεση πραγματικά στοιχεία λανθάνει κάτι σημαντικότερο και η απόπειρα αυτό να καταδειχθεί με την επιλεκτική, αποσπασματική και συνδυαστική χρήση τους εντός ενός νέου, κειμενικού πλέον κόσμου συγκροτημένου από αυτά, συνιστά μια απόπειρα λογοτεχνική.

Η τεκμηριωτική λογοτεχνία χρησιμοποιεί το προερχόμενο από την πραγματικότητα περιεχόμενό της ως αφορμή για μια καταβύθιση εντός αυτής της πραγματικότητας.

Ο αναγνώστης καλείται σε μια τέτοια περίπτωση να αναγνωρίσει τον δρόμο προς τον οποίο οδηγείται και να αποδεχτεί τη σύμβαση που του προτείνεται. Όσο και αν γοητεύεται από την υποτιθέμενη «αυθεντική πραγματικότητα» με την οποία το κείμενο τον φέρνει σε επαφή, όσο και αν μπαίνει στον πειρασμό να ανατρέξει εκτός αυτού προς έλεγχο της αλήθειας των γεγονότων και της αξιοπιστίας των παρατιθέμενων τεκμηρίων ή προς συλλογή επιπρόσθετων πληροφοριών για αυτά που διαβάζει, συνειδητοποιεί εντέλει ότι η ουσία δεν βρίσκεται εκεί. Η τεκμηριωτική λογοτεχνία χρησιμοποιεί το προερχόμενο από την πραγματικότητα περιεχόμενό της ως αφορμή για μια καταβύθιση εντός αυτής της πραγματικότητας. Μια καταβύθιση ωστόσο την οποία δεν οριοθετούν πληροφοριακοί, διευκρινιστικοί ή εν γένει αναφορικοί στόχοι, αλλά την κατευθύνει η επιδίωξη του αληθοφανούς (του διαθέτοντος δηλαδή σχήμα) και του νοήματος, η αναζήτηση του εν δυνάμει υπαρκτού (αφού κάθε προσέγγιση ενός «πραγματικού» στοιχείου συνιστά και μια διαφορετική δυνατότητα), η βαθύτερη επιθυμία της επινόησης (η οποία επιβεβαιώνεται από την παραδοχή ότι συχνά η πραγματικότητα ξεπερνάει τη φαντασία σε επινοητική δύναμη), η άρνηση εντέλει της πραγματικότητας «όπως είναι» (ή, σωστότερα ίσως, όπως αρχικά απεικονίζεται μέσα στο συγκεντρωμένο από τον συγγραφέα υλικό) και η απόπειρα μετασχηματισμού της.

Αλλά όλα αυτά βεβαίως, καθώς τίποτε δεν υπάρχει εκ των προτέρων, αποτελούν συστατικά στοιχεία μιας μυθοπλαστικής κατασκευής της οποίας η μυθοπλαστική διάσταση προκύπτει από τον τρόπο χρήσης του «πραγματικού» υλικού που τη συνθέτει. Σε αυτό ακριβώς το σημείο έγκειται και η μεγαλύτερη δυσκολία που έχει να αντιμετωπίσει ο πεζογράφος ο οποίος θα καταπιαστεί με κάτι τέτοιο, καθώς καλείται να υπερβεί τα όποια εμπόδια συναντήσει στη σύνθεση της αφήγησής του όχι με τις συνήθεις συγγραφικές, μυθοπλαστικές με τη συμβατική έννοια, επινοήσεις αλλά με ό,τι η πραγματικότητα του προσφέρει. Καλείται να απελευθερώσει και να αξιοποιήσει τη φαντασία του, να μοχθήσει για τη δημιουργία της γλώσσας και του ύφους του, να προκαλέσει συγκίνηση, να προσφέρει αισθητική απόλαυση κινούμενος αποκλειστικά μέσα στο πλαίσιο αυτό, το οποίο αφενός στα χέρια ενός μέτριου συγγραφέα θα μπορούσε να αποδειχτεί ασφυκτικό, ενώ σε εκείνα αφετέρου ενός μεγάλου τεχνίτη θα υπήρχε ο κίνδυνος να αποτελέσει, κατά την έκφραση του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1993: 130), «ζων πυρ» απολύτως ικανό να τον κατακάψει.

Είναι μάλιστα εξαιρετικά ενδιαφέρον και κομβικό για τη μελέτη μας το ερώτημα εάν ειδικότερα στο μυθιστόρημα τεκμηρίων είναι δυνατόν η μυθοπλασία να τροφοδοτηθεί αποκλειστικά από τους κόλπους της πραγματικότητας, εάν είναι δυνατόν με άλλα λόγια να υπάρξει μυθοπλασία [...] χωρίς την επινόηση, επί παραδείγματι, προσώπων που δεν υπήρξαν ή σκέψεων και πράξεων που πρόσωπα υπαρκτά δεν έκαναν, χωρίς τη μυθοπλαστική κατασκευή και χρήση γεγονότων που δεν συνέβησαν...

Το ζήτημα επομένως δεν έγκειται στο εάν τα χρησιμοποιούμενα σε ένα μυθιστόρημα ντοκουμέντα είναι αυθεντικά ή πλαστά, παραποιημένα ή επιλεκτικώς καταγεγραμμένα. Το ζήτημα έγκειται πρωτίστως στη μυθιστορηματική –μυθοπλαστική επομένως– «αλήθεια» την οποία θα δημιουργήσει ο συγγραφέας με τη χρήση του υλικού και των δεξιοτήτων του και στη λογοτεχνική δύναμή της. Είναι μάλιστα εξαιρετικά ενδιαφέρον και κομβικό για τη μελέτη μας το ερώτημα εάν ειδικότερα στο μυθιστόρημα τεκμηρίων είναι δυνατόν η μυθοπλασία να τροφοδοτηθεί αποκλειστικά από τους κόλπους της πραγματικότητας, εάν είναι δυνατόν με άλλα λόγια να υπάρξει μυθοπλασία χωρίς τη χρήση φανταστικών ή αλλοιωμένων –προκειμένου να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες της– πραγματικών στοιχείων, χωρίς την επινόηση, επί παραδείγματι, προσώπων που δεν υπήρξαν ή σκέψεων και πράξεων που πρόσωπα υπαρκτά δεν έκαναν, χωρίς τη μυθοπλαστική κατασκευή και χρήση γεγονότων που δεν συνέβησαν, γραπτών που δεν γράφτηκαν, διαλόγων που ουδέποτε διεξήχθησαν, αλλά και χωρίς την ελάχιστη τροποποίηση –πλην της επιλεκτικής και αποσπασματικής κατ’ ανάγκη χρήση τους– όσων όντως υπήρξαν.

patakis kavanozis metaksi mythoplasias kai pragmatikotitasΤο μυθιστόρημα τεκμηρίων, όπως θα δούμε στη συνέχεια, διαχωρίζοντας ως προς τις προθέσεις του με σαφήνεια τη θέση του από εκείνη της δημοσιογραφίας ή συγγενικών με αυτήν –αλλά και με το μυθιστόρημα εν γένει– ειδών όπως η μαρτυρία, η βιογραφία ή το χρονικό, φαίνεται, αν και όχι με απόλυτη συνέπεια, να απαντάει θετικά στην ερώτηση αυτή. Η συμβατική, επινοημένη μυθοπλασία στο συγκεκριμένο είδος περιορίζεται αισθητά αφήνοντας χώρο στην εξωκειμενική πραγματικότητα, την οποία προφανώς ο κάθε συγγραφέας χειρίζεται σύμφωνα με την εκάστοτε στόχευσή του και αναλόγως βεβαίως των συγγραφικών αλλά και ερευνητικών, δημοσιογραφικών, συνθετικών, γλωσσικών και λοιπών δεξιοτήτων του. Η κάθε μυθιστορηματική κατασκευή αποτελεί έναν αυτόνομο κόσμο, ένα «μεγάλο ή μικρό κράτος», γράφει ο Milorad Pavić, το οποίο «έχει τις όχθες και τα όριά του, τον πόλεμο και την ειρήνη του, αλλά και τον χρόνο του που δεν σχετίζεται με τον χρόνο του Greenwich» (Πάβιτς 2007).

Παρατηρούμε ωστόσο, σύμφωνα με τα προηγούμενα, ότι ο κόσμος αυτός στο μεν μυθιστόρημα γενικότερα δημιουργείται υπό τη βασική προϋπόθεση της συμμόρφωσης της –ρεαλιστικής τουλάχιστον– μυθοπλασίας στις αξιώσεις και τους κανόνες της πραγματικότητας, ενώ στο μυθιστόρημα τεκμηρίων ειδικότερα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: είναι η αυτούσια πραγματικότητα που μέσα από τον συγγραφικό χειρισμό της συμμορφώνεται στις μυθοπλαστικές ανάγκες και απαιτήσεις, είναι η αυτούσια πραγματικότητα που σχεδόν καταναγκαστικά τοποθετείται στη θέση που προοριζόταν για τη φαντασία του συγγραφέα, ο οποίος καλείται επίσης, αφού κινηθεί εντός των ορίων της, να την υπερβεί όχι αλλοιώνοντάς την αλλά καθιστώντας την απλώς αληθοφανή, καθιστώντας την το πρόσχημα δηλαδή για να οδηγήσει τον αναγνώστη του σε μια αλήθεια, αν μη τι άλλο, μακροβιότερη της πραγματικότητας από την οποία προέκυψε και η οποία καταλήγει εντέλει, υποτασσόμενη άνευ όρων στην επιλεκτική ματιά, στη γλώσσα, στο ύφος και στην όποια αφηγηματική σκευή του δημιουργού, να αναζητεί αποσπασμένη, κατακερματισμένη αλλά και εκ νέου νοηματοδοτημένη μέσα στον υβριδικό αυτό χώρο τη λογοτεχνική της διάσταση.


Βιβλιογραφικές αναφορές
Alexievich, S. (χ.χ.). «A search for eternal man In lieu of biography». Ανάκτηση από «Svetlana Alexievich – Voices from Big Utopia»: http://alexievich.info/en/
Παπαδιαμάντης, Α. (1993). Οι έμποροι των εθνών. Αθήνα: Γράμματα
Πάβιτς, Μ. (2007, 5 11). «Το μυθιστόρημα ως κράτος» (μτφρ.: M. Radulović). Ανάκτηση από «Rastko Project»: http://www.rastko.rs/rastko/delo/11364.
Todorov, T. (1968). «Introduction, Recherches sémiologiques le vraisemblable». Communications 11, σ. 1-4

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μόνος με τον εαυτό σου» του Φρίντριχ Νίτσε (προδημοσίευση)

«Μόνος με τον εαυτό σου» του Φρίντριχ Νίτσε (προδημοσίευση)

Απόσπασμα από το βιβλίο με σύντομους αφορισμούς για τα ανθρώπινα πάθη του Friedrich Nietzsche «Μόνος με τον εαυτό σου» (μτφρ. Θάνος Καραγιαννόπουλος, εκδ. Οξύ), το οποίο κυκλοφορεί στις 12 Απριλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πεποίθηση είναι...

«Πάπυρος: Η περιπέτεια του βιβλίου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα» της Ιρένε Βαγέχο (προδημοσίευση)

«Πάπυρος: Η περιπέτεια του βιβλίου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα» της Ιρένε Βαγέχο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Irene Vallejo «Πάπυρος: Η περιπέτεια του βιβλίου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα» (μτφρ. Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 14 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Πώς το παιδί μαθαίνει να ζητά λαμβάνοντας υπόψη και τον άλλον» του Νίκου Σιδέρη (προδημοσίευση)

«Πώς το παιδί μαθαίνει να ζητά λαμβάνοντας υπόψη και τον άλλον» του Νίκου Σιδέρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Νίκου Σιδέρη «Πώς το παιδί μαθαίνει να ζητά λαμβάνοντας υπόψη και τον άλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 8 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τα παιδιά συνέχεια ζητούν από τους γονείς...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Κλίμακα Μπόγκαρτ» της Μαρίας Φακίνου (κριτική) – Το κακό ως γόρδιος δεσμός

«Κλίμακα Μπόγκαρτ» της Μαρίας Φακίνου (κριτική) – Το κακό ως γόρδιος δεσμός

Για τη νουβέλα της Μαρίας Φακίνου «Κλίμακα Μπόγκαρτ» (εκδ. Αντίποδες).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Η ενοχή των απογόνων, και ειδικότερα της ακριβώς επόμενης γενιάς, είναι ένα ψυχολογικό ζήτημα που εμφανίζεται σε κάθε περίοδο της ιστορίας, όταν μεγάλα εγ...

Στην Ανί Ερνό (Annie Ernaux) το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022

Στην Ανί Ερνό (Annie Ernaux) το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022 θα απονεμηθεί, όπως ανακοίνωσε πριν από λίγο από τη Στοκχόλμη η Σουηδική Ακαδημία, στη Γαλλίδα συγγραφέα Annie Ernaux. Τα βιβλία της Ερνό κυκλοφορούν στη χώρα μας από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη.

Ένα χρόνο μετά τη βρά...

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Ο Εντουάρ Λουί παρουσιάζει στην Αθήνα το καινούργιο του βιβλίο «Αλλαγή: μέθοδος» (μτφρ. Στέλα Ζουμπουλάκη), το οποίο μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αντίποδες. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ανδρωμάχη» του Κώστα Ακρίβου (προδημοσίευση)

«Ανδρωμάχη» του Κώστα Ακρίβου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Κώστα Ακρίβου «Ανδρωμάχη» που θα κυκλοφορήσει στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπάρχει, λέω, τίποτα πιο σκληρό και άδικο από το να πρέπει να αγαπάς κάπο...

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ