Tο βιβλίο του βιβλιόφιλου

Η σελιδοποίηση

Στην ορθή διάταξη της σελιδοποίησης ο εκδότης αποδεικνύει κατά πόσο διαθέτει ή στερείται καλαισθησίας. Στην πρώτη περίπτωση, μπορεί να σφάλλει· τα λάθη τού συγχωρούνται! Στη δεύτερη περίπτωση, εκδίδει σειρές ατελείς και οι βιβλιόφιλοι αδιαφορούν παντελώς για αυτόν. Οι σκέψεις αυτές θα μας επιτρέψουν κάποιες παρατηρήσεις.

Κάποιοι τόμοι επιδεικνύουν την κίβδηλη πολυτέλεια ενός μικρού κειμένου χαμένου, όπως ένα νησί, σε έναν ωκεανό λευκού. Ποτέ τέτοιου είδους επινοήσεις δεν θα ικανοποιήσουν εκείνους που γνωρίζουν ότι το ωραίο έγκειται στη συμφωνία των αναλογιών.

Η στοίχιση του κειμένου, ήτοι το εξωτερικό περίγραμμα του κειμένου, βρίσκεται σαφώς σε σχέση με το συνολικό μέγεθος της σελίδας. Πρέπει να υπάρχει αρμονία. Ένα περιθώριο πολύ μεγάλο είναι σχεδόν το ίδιο άσχημο με ένα περιθώριο πολύ μικρό. Κάποιοι τόμοι επιδεικνύουν την κίβδηλη πολυτέλεια ενός μικρού κειμένου χαμένου, όπως ένα νησί, σε έναν ωκεανό λευκού. Ποτέ τέτοιου είδους επινοήσεις δεν θα ικανοποιήσουν εκείνους που γνωρίζουν ότι το ωραίο έγκειται στη συμφωνία των αναλογιών.

Για τον ίδιο λόγο, οι υπερβολικά μεγάλοι χαρακτήρες πάνω σε χαρτί μικρού σχήματος δείχνουν εξίσου άσχημα με ένα κείμενο αρκετά λεπτεπίλεπτο πάνω σε χαρτί μεγάλου σχήματος.

Για τα παλαίτυπα, έχουμε ως σημείο αναφοράς κυρίως εκείνα των οποίων η εξωτερική μορφή προέρχεται από τον 16ο αιώνα· απαιτούμε από τους τυπογράφους-σελιδοποιούς να παραλλάσουν περισσότερο απ’ όσο το συνηθίζουν τη σύνθεση των τίτλων, των τίτλων του κεφαλαίου και των κεφαλίδων. Χρησιμοποιούν εν προκειμένω παρά μόνο τα κεφαλαία· εάν αναμείγνυαν τα πλάγια γράμματα, με πεζά και καλλιγραφικά γράμματα, θα απέφευγαν την ομοιομορφία, θα έτερπαν το μάτι: αυτός πρέπει να είναι πάντα ο σκοπός της βιομηχανικής τέχνης. Οι εκδότες του 16ου αιώνα το γνώριζαν: οι τίτλοι τους, λιγότερο άξιοι μίμησης για διαφόρους λόγους, είναι τουλάχιστον εξαίσια πρότυπα ως προς την ποικιλία των χαρακτήρων.

Για να είναι η μορφή της σελίδας ικανοποιητική, πρέπει η απόσταση που χωρίζει τις λέξεις να είναι κανονική και να μην παρουσιάζει αυτά τα ποταμάκια, ήτοι τα μικρά λευκά κανάλια που το μάτι, επηρεασμένο ατελώς, βλέπει κάποιες φορές να τρέχει από τη μια αράδα στην άλλη, σε μια κεκλιμένη διαδρομή, στο μισό ή στα τρία τέταρτα της σελίδας…

Η εκτύπωση

Η αποτελεσματική, όμως, ενασχόληση του εκδότη παύει όταν δώσει εντολή για το τυπωθήτω. Από την εκτύπωση πλέον εξαρτάται η επιτυχία ή μη του βιβλίου, και όλες οι προγενέστερες φροντίδες εξανεμίζονται εάν αυτή το καθορίσει. Η εν λόγω επιτυχία, που εξαρτάται από πολλές μοιραίες συμπτώσεις, όπως οι ατμοσφαιρικές συνθήκες, οφείλεται επιπλέον και κυρίως στο μελάνι που χρησιμοποιείται. Εάν ο τυπογράφος προμηθεύεται μελάνι η χημική σύσταση του οποίου δεν είναι ικανοποιητική, τα φύλλα που θα τυπώσει θα κηλιδωθούν, το δίχως άλλο, από ένα σημείο κι έπειτα. Η εκτύπωση επίσης εξαρτάται σημαντικά και από τις δεξιότητες του τεχνίτη. Αυτός λοιπόν θα πάρει το ανάθεμα ή τη δόξα: εναπόκειται στη δική του αξιοπρέπεια να ασχοληθεί σοβαρά με ετούτη την υπόθεση. Πρέπει να έχει πάθος για την τέχνη του. Ό,τι κάνουμε με μεράκι, το κάνουμε καλά. 

Ο κύλινδρος που χρησιμοποιείται για το μελάνι είναι συνήθως εμβαπτισμένος σε ισχυρή κόλλα και μελάσα. Θα προτιμούσαμε το μέλι αντί της μελάσας, διότι είναι καθαρό από σκουριές και δίδει στο γράμμα τσεκουράτη δύναμη. Σε υψηλές θερμοκρασίες μαλακώνει και παράγει πολύ μελάνι· σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες σκληραίνει, και, όπως λένε ποιητικά οι άνθρωποι του επαγγέλματος, χάνεται ο έρωτας μεταξύ κυλίνδρου και γράμματος. Ο εκδότης οφείλει να γνωρίζει ότι δεν πρέπει να τυπώνει σε ακραίες θερμοκρασίες. 

Ουδείς αγνοεί ότι η χειροκίνητη πρέσα έχει αντικατασταθεί από τη μηχανή, που λειτουργεί με σαφώς μεγαλύτερη ταχύτητα. Όλοι, όμως, οι καλοί τυπογράφοι διαθέτουν μια χειροκίνητη πρέσα που χρησιμοποιούν για δουλειές πολυτελείας. Δεν έχουμε πάψει ποτέ να τυπώνουμε σε ειδικό χαρτί· πετυχαίνουμε έτσι, με καλούς τεχνίτες, μια καθαρότητα που παρατηρείται κυρίως στην άριστη απόδοση των ροζετών, των βινιετών και των διακοσμημένων γραμμάτων. Η ευκρίνεια και η καθαρότητα αυτή της μορφής οφείλεται στο ανθρώπινο χέρι, που είναι ακόμη, όπως λένε, το πιο θαυμαστό από τα όργανα. Θα ήταν παράλογο να θέλουμε να επεκτείνουμε την τόσο αργή λειτουργία της χειροκίνητης πρέσας πέρα από το πεδίο των πολυτελών προϊόντων· να την καταργήσουμε τελείως θα ήταν σαν να στερούμαστε το μοναδικό μέσο που έχουμε για να πετύχουμε εκτυπώσεις απαράμιλλης ομορφιάς· χρειάζεται όμως ένα χέρι ικανό, άγρυπνο, γρήγορο να διορθώνει τα λάθη. Μια καλή μηχανή, συνολικά, αξίζει περισσότερο από ένα κακό τεχνίτη. 

Μια καλή μηχανή, συνολικά, αξίζει περισσότερο από ένα κακό τεχνίτη. 

Μια καλή εκτύπωση δεν πρέπει να είναι ούτε πολύ γκρι ούτε πολύ μαύρη· δεν πρέπει να παρουσιάζει καμία διαφορά στις αποχρώσεις ούτε στο σύνολο των σελίδων ούτε, πολλώ δε μάλλον, στο ίδιο φύλλο ή στην ίδια σελίδα. Το στάδιο της προπαρασκευής είναι πολύ σημαντικό και ιδιαίτερα λεπτό. Η ρύθμιση ροής του μελανιού γίνεται προσεκτικά· άπαξ και καθοριστεί το καλό χρώμα, το ακολουθεί καθ’ όλη τη διάρκεια της εργασίας· αποφεύγουμε τις μουτζούρες που έχουν το μειονέκτημα να κηλιδώνουν τον οφθαλμό του γράμματος· ρυθμίζουμε το πιεστήριο· αυτές είναι κάποιες από τις προϋποθέσεις για μια καλή εκτύπωση. Όταν αυτή γίνει όπως πρέπει και το μελάνι στο οποίο είναι βουτηγμένος ο κύλινδρος δεν είναι πάρα πολύ έντονο, μπορεί κανείς να τυπώσει. Αφήσαμε κατά μέρος όλους τους τυχαίους παράγοντες της επιτυχίας. 

Οι καλοί τυπογράφοι γνωρίζουν ότι δεν πρέπει να στιλβώνουν ούτε το σινικό χαρτί ούτε το ολλανδικό, διαφορετικά το πρώτο θα μπορούσε να χάσει την ομορφιά του, το δεύτερο να γίνει αγνώριστο. Γνωρίζουμε, επίσης, ότι δεν πρέπει να στιλβώνουμε ούτε να νοτίζουμε τις περγαμηνές· πρέπει να είναι τοποθετημένες, εν αναμονή της εκτύπωσης, σε υγρό μέρος, όπως μια σπηλιά, και να είναι αρκούντως μαλακές. Με το πέρας της εκτύπωσης, πρέπει πολύ προσεκτικά να τις τοποθετήσουμε μεταξύ χαρτονιών ή σανίδων με αρκετό βάρος για να μην σουφρώσουν κατά το στέγνωμα...

[...]