franzen-time250

Του Κώστα Κατσουλάρη

Ο Jonathan Franzen είναι αυτή τη στιγμή ο πιο προβεβλημένος Aμερικανός συγγραφέας. Με το προηγούμενο πολυσέλιδο μυθιστόρημά του, το Διορθώσεις (μτφρ. Αλέξης Εμμανουήλ, εκδ. Ωκεανίδα), ένα οικογενειακό δράμα που επαινέθηκε και βραβεύτηκε ποικιλοτρόπως, χαιρετίστηκε ως ένας από τους εναργέστερους ανατόμους της αμερικανικής ενδοχώρας. Εννιά χρόνια αργότερα, επέστρεψε με το εξίσου ογκώδες Ελευθερία (μτφρ. Ρένα Χατχούτ, εκδ. Ωκεανίδα) προκαλώντας αυτή τη φορά αληθινό πάταγο. Έγινε εξώφυλλο στο Time, το βιβλίο του best seller, κι όλα αυτά με τις ευλογίες της κριτικής που τον έχρισε «νέο Τολστόι». 

Ο κόσμος των ηρώων της Ελευθερίας περιστρέφεται κυρίως γύρω από τις μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ. Όμως χάρη στη μεγάλη κινητικότητά τους, τους βρίσκουμε σε κάθε γωνιά της Αμερικής – ακόμη και στην Ουάσινγκτον ή τη Νέα Υόρκη. Η κεντρική ηρωίδα, η Πάττυ, όπως κι ο άντρας της, ο Γουόλτερ, καθώς και ο φίλος τους και καταλύτης της σχέσης τους, ο Ρίτσαρντ, είναι μέλη της πολύχρωμης και πολυπλόκαμης μεσαίας τάξης. Τα όρια της επικράτειάς τους, οικονομικά, πολιτισμικά, κοινωνικά, ξεκινούν από τις παρυφές της λούμπεν εργατικής τάξης και φτάνουν στα πέριξ της κυρίαρχης πολιτικής και κοινωνικής ελίτ. Η μαμά της Πάττυ είναι Γερουσιαστής, όμως η ίδια παραμένει μέχρι τέλους απλή νοικοκυρά. Ο Γουόλτερ, αντίθετα, έχει ταπεινή καταγωγή, χωρίς αυτό να τον εμποδίζει να βρεθεί εγγύτερα στον κόσμο του χρήματος και της εξουσίας.

Εντυπωσιακή και αβίαστη κοινωνική και οικονομική κινητικότητα

Η εντυπωσιακή και αβίαστη κοινωνική και οικονομική κινητικότητα της αμερικανικής κοινωνίας (η ανέλιξη του Ομπάμα στην Προεδρία αποτελεί πλέον το πιο εμβληματικό παράδειγμα) είναι σίγουρα ένα από τα πολλαπλά πρόσωπα της Ελευθερίας στην οποία παραπέμπει ο τίτλος του βιβλίου. Σχεδόν όλοι οι ήρωες διαγράφουν αξιοθαύμαστες πορείες (ο Ρίτσαρντ γίνεται ροκ σταρ, για παράδειγμα, ενώ ο Τζόι, ο γιος της Πάττυ και του Γουόλτερ, «των Μπέργκλαντ», εύκολα καταφέρνει να παίρνει μέρος σε μπίζνες στο Ιράκ). Μοναδική εξαίρεση η ίδια η Πάττυ, η οποία επένδυσε όλο της το ψυχικό κεφάλαιο στην ιδιότητά της ως μητέρα. Μέρος της τραγωδίας της, άλλωστε, είναι η αποτυχία που βιώνει ακριβώς σε αυτό τον τομέα: η ανταγωνιστική σχέση με την κόρη της όσο και το ανεξέλεγκτο οιδιπόδειο με το γιο της οδηγούν τις σχέσεις τους άλλοτε στην αντιπαλότητα κι άλλοτε στην ψυχρότητα. Ποια είναι όμως, με λίγα λόγια, η ιστορία των Μπέργκλαντ;

freedom2Η αφηγηματική τεχνική που εφαρμόζει ο Φράνζεν συνίσταται κυρίως στο ξεδίπλωμα πολύπλευρων και πειστικών χαρακτήρων, στη διερεύνηση κάθε πτυχής της ψυχοσύνθεσής τους, της ιστορίας τους, των δεδομένων τους (εξού και το μέγεθος των μυθιστορημάτων του). Έτσι, μαθαίνουμε πολλά για τους γονείς και τα αδέλφια τους, την παιδική ηλικά των Πάττυ, Γουόλτερ και Ρίτσαρντ, αλλά και για τα παιδιά τους, τις φιλενάδες τους, τους συμφοιτητές τους κ.ο.κ. Κατά συνέπεια, είναι εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι παραπλανητικό, να επιχειρήσει κανείς να συνοψίσει την «ιστορία» που βρίσκεται πίσω από την Ελευθερία. Αν υπάρχει κάποιος κεντρικός πυρήνας που συνέχει όλα τα υπόλοιπα αυτός εδράζεται στο τρίγωνο Πάττυ-Γουόλτερ-Ρίτσαρντ. Η ελεύθερη κυκλοφορία αισθημάτων ανάμεσα στους τρεις τους, καθώς και οι σχέσεις έλξης και απώθησης που αναπτύσσονται, λειτουργούν καθοριστικά για τις τύχες τους, είναι η ατμομηχανή που κινεί την αφήγηση.

Η Πάττυ, αθλητική στα νιάτα της και καταθληπτική στα 40άντα της, διαγράφει μια τεθλασμένη πορεία. Ισορροπεί διαρκώς ανάμεσα στην κοινοτοπία και την εξαίρεση, πασχίζοντας, θα έλεγε κανείς, να πετύχει το πρώτο, παρότι ανήκει δικαιωματικά στο δεύτερο. Ο συνεσταλμένα suis generis Γουόλτερ, από την άλλη, εξελίσσεται σε ισχυρό κέντρο της δράσης και της φιλοσοφίας που δονεί το μυθιστόρημα. Οι οικολογικές και πολιτικές του ανησυχίες, καθώς και οι τρόποι που σε κάθε φάση της ζωής του επιλέγει να τις εκφράσει, είναι από τα ισχυρότερα στοιχεία της ταυτότητας της Ελευθερίας. Η πολιτική, κυρίως ως έκφραση της φιλελεύθερης μεσαίας τάξης, είναι σημαντικός άξονας του βιβλίου, κι από αυτή την άποψη η Ελευθερία είναι ένα σπάνιο στο είδος του μυθιστόρημα (στο μυαλό μου έρχεται, για παράδειγμα, ως μέτρο σύγκρισης το Αμερικανικό Ειδύλλιο του Φίλιπ Ροθ). Τέλος, ο Ρίτσαρντ Κατς, leader της πρωτοποριακής ροκ μπάντας The Traumatics, όχι μονάχα διασώζεται από την καρικατούρα, αλλά ενισχύει κι αυτός με την πολυπλοκότητά του την αξιοθαύμαστη παραστατικότητα του μυθιστορήματος. Απρόβλεπτος, οξύς, εγωκεντρικός αλλά και ακέραιος, εκφράζει εύγλωττα την Αμερική της αμφισβήτησης – που γνωρίζει ωστόσο τα όριά της μέσα στο σύστημα. Είναι επίσης κι αυτός χαρακτήρας που εξελίσσεται γοργά, όπως και η μουσική του, από την επιφανειακή ποπ κουλτούρα σε μια βαθύτερη επαφή με αυτό που είναι παράδοση, λυρισμός και αβάν γκαρντ. Αντιήρωας μέχρι τέλους, γίνεται καταλύτης των εξελίξεων και φωτίζει με την παρουσία του, ακόμη και με την απουσία του, τις ελλείψεις των άλλων δύο.

Από τα τέλη του 70 μέχρι την προεδρία Ομπάμα

Από χρονολογικής άποψης το μυθιστόρημα καλύπτει μια ευρεία περίοδο, κάπου από τα τέλη της δεκαετίας του 70 μέχρι, περίπου, την άνοδο του Ομπάμα στην Προεδρία. Όμως, το μεγαλύτερο μέρος του εκτυλίσσεται από τα μέσα του 90 μέχρι τα μέσα της πρώτης δεκαετίας του νέου αιώνα, με την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους και τον πόλεμο σε Αφγανιστάν και Ιράκ να επηρεάζουν έντονα τις ζωές των ηρώων.

Ωστόσο, όπως προείπα, το μυθιστόρημα αναπτύσσεται μέσα από εξαντλητικές περιγραφές της ζωής και της συναισθηματικής κατάστασης των χαρακτήρων (με τη χρήση της τριτοπρόσωπης εστιασμένης αφήγησης) δημιουργώντας ένα σύμπαν διάφανο, χωρίς κρυφές πτυχές ή έντονες εκπλήξεις. Τα πράγματα λέγονται και δηλώνονται, αναζητώνται οι αποχρώσεις και οι προεκτάσεις τους, ενώ ποτάμια ολόκληρα από διαλόγους υποστηρίζουν την αληθοφάνεια των χαρακτήρων, τις σκέψεις τους, τις διαφορές τους, το ψυχικό τους αποτύπωμα.

freedomΗ ευκολία στην αναπαραγωγή πειστικών και με νεύρο διαλόγων, μαζί με την διάνθιση των περιγραφών με πλήθος έξυπνες και διεισδυτικές παρατηρήσεις, είναι κάποια από τα πολλά ατού του Φράνζεν. Αντιστρόφως, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι ακριβώς αυτή του η ανάγκη για καταφυγή σε μακροσκελείς διαλόγους, όπως και η τακτική του οι χαρακτήρες να σέρνουν μαζί τους επί σκηνής ολόκληρο το οικογενειακό τους δέντρο, μαρτυρούν συγγραφική αμηχανία, αν όχι αδυναμία. Η αλήθεια είναι, πάντως, ότι οι 800 σελίδες της Ελευθερίας ­–με εξαίρεση μερικές δεκάδες σελίδες προς το τέλος όπου ο συγγραφέας ανοίγει, για πολλοστή φορά, παρένθεση στο παρελθόν των ηρώων– διαβάζονται μονορούφι και με εντεινόμενο ενδιαφέρον. Συχνά γελάς, στέκεσαι, επιστρέφεις σε φράσεις και σκέψεις, αλλά τις περισσότερες φορές απλώς γυρίζεις σελίδες ικανοποιημένος που βρίσκεσαι στον κόσμο που ο Φράνζεν έχει βαλθεί, με εργατικότητα και επιμονή, να αναπαραστήσει για σένα.

Η ελευθερία, ψευδεπίγραφη ενίοτε, είναι αναπόσπαστο συστατικό της αμερικανικής κουλτούρας, κι απλώνεται ως μια τεράστια πολύχρωμη ζώνη από δυνατότητες όσο και από παγίδες. Κι όμως, αν κάτι χαρακτηρίζει τους ήρωες του Φράνζεν, κι απουσιάζει –με ορισμένες εξαιρέσεις– από τη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία, είναι οι ηθικοί προβληματισμοί που επηρεάζουν τη συμπεριφορά, τις επιλογές, τη συγκρότησή τους. Όσο νευρωτικοί, αποτυχημένοι, εμμονικοί κι αν εμφανίζονται, διαθέτουν έναν συμπαγή ηθικό πυρήνα –που δεν συνδέεται απαραίτητα με νοοτροπίες και θρησκευτικές ευαισθησίες– και π9υ συνάδει ευθέως με την ιδιότητα του πολίτη, με τις βασικές αξίες που συνομολογούνται ως σημαντικές στο ευρύτερο πολιτισμικό τους περιβάλλον.

Έτσι, ακόμη κι αν ο Φράνζεν δεν είναι Τολστόι, και παρά την ντεμοντέ εμμονή του στα μυθιστορήματα με πολύ φαρδιά ράχη (και τα αναμενόμενα ζητήματα οικονομίας που προκύπτουν), η Ελευθερία είναι ένα από τα μυθιστορήματα της νέας χιλιετίας που οφείλει να διαβάσει κανείς αν θέλει να παραμείνει συντονισμένος με τον κέντρο του κόσμου, με τις υπόγειες ροές που τον διαπερνούν και τον συγκλονίζουν. Κι αυτό το Κέντρο, είτε μας αρέσει είτε όχι, βρίσκεται στην άλλη όχθη του ατλαντικού.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πέτρινα ημερολόγια» της Κάρολ Σίλντς (κριτική) – Για μια γυναίκα σμιλεμένη στην πέτρα της ζωής

«Πέτρινα ημερολόγια» της Κάρολ Σίλντς (κριτική) – Για μια γυναίκα σμιλεμένη στην πέτρα της ζωής

Για το μυθιστόρημα της Κάρολ Σιλντς [Carol Shields] «Πέτρινα ημερολόγια» (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Gutenberg). Kεντρική εικόνα: © Shelby Miller/Unspalsh. 

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Υπάρχει ...

«Ανέβα στο βουνό να το φωνάξεις» του Τζέιμς Μπόλντουιν (κριτική) – Η ιστορία της δύσκολης ενηλικίωσης ενός αγοριού στο Χάρλεμ του '30

«Ανέβα στο βουνό να το φωνάξεις» του Τζέιμς Μπόλντουιν (κριτική) – Η ιστορία της δύσκολης ενηλικίωσης ενός αγοριού στο Χάρλεμ του '30

Για το μυθιστόρημα του Τζέιμς Μπόλντουιν [James Baldwin] «Ανέβα στο βουνό να το φωνάξεις» (μτφρ. Χρήστος Οικονόμου, εκδ. Πόλις). Kεντρική εικόνα: © U.S. National Archives and Records Administration.

Γράφει η Αργυρώ Μαντόγλου

Σε όλα τα μυ...

«Αγαπητέ μαλάκα» της Βιρζινί Ντεπάντ (κριτική) – Ασεβές και δυνατό σαν χαστούκι

«Αγαπητέ μαλάκα» της Βιρζινί Ντεπάντ (κριτική) – Ασεβές και δυνατό σαν χαστούκι

Για το μυθιστόρημα της Βιρζινί Ντεπάντ [Virginie Despentes] «Αγαπητέ μαλάκα» (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: © Mehrnegar Dolatmand/Unsplash.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Έπρεπε να το περιμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Μάριο Κρητικόπουλο

Διαβάζοντας με τον Μάριο Κρητικόπουλο

Πρόσωπα από τον χώρο των τεχνών, των ιδέων και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Μάριος Κρητικόπουλος.

Επιμέλεια: Book Press 

...
H «Κάρι» του Στίβεν Κινγκ σε σπέσιαλ κινηματογραφική προβολή

H «Κάρι» του Στίβεν Κινγκ σε σπέσιαλ κινηματογραφική προβολή

Η προβολή της καλτ ταινίας του Μπράιαν Ντε Πάλμα, που στηρίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του «Βασιλιά» Στίβεν Κινγκ, θα γίνει στον κινηματογράφο Δαναό την Παρασκευή, 19 Απριλίου (9.45 μ.μ.)

Επιμέλεια: Book Press

Είναι από τα βιβλία που δεν ξεχνάς εύκολ...

Συγγραφείς μποϊκοτάρουν το PEN America για τη χλιαρή στάση του στον πόλεμο στη Γάζα – μεταξύ αυτών η Ναόμι Κλάιν

Συγγραφείς μποϊκοτάρουν το PEN America για τη χλιαρή στάση του στον πόλεμο στη Γάζα – μεταξύ αυτών η Ναόμι Κλάιν

Αρκετοί συγγραφείς και ποιητές ζήτησαν να αποσυρθούν οι υποψηφιότητές τους από βραβεία που αναμένεται να δώσει η PEN America το επόμενο διάστημα θεωρώντας πως δεν έχει πάρει θέση για όσα συμβαίνουν στη Γάζα. Κεντρική εικόνα: η συγγραφέας και ποιήτρια Camonghne Felix, η οποία είναι μεταξύ των διαμαρτυρόμενων.&nb...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γεωργάτου «Επίνοια – Φιλοσοφικοί στοχασμοί», η οποία κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αν Έχεις

Αν έχεις υγεία, ζεις σε ε...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...
Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Και τα πέντε έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήματα τόσο στην εποχή τους και στις συνθήκες που γράφτηκαν όσο και με σημερινά κριτήρια. Θα βρίσκονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων τις επόμενες μέρες.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Marquis De Sade «Οι Εκα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ