«Βy Heart» του Τιάγκο Ροντρίγκες στη Στέγη (κριτική) – Η διατήρηση της μνήμης, σανίδα σωτηρίας του πολιτισμού

«Ένα ποίημα γεννιέται ως τέχνασμα για να κατανοήσουμε τον κόσμο. Έτσι, αντί για αυτοσκοπός, η ποίηση μετατρέπεται σε εργαλείο για να μάθουμε απέξω τον κόσμο. Επομένως, η ποίηση είναι η τέχνη της δημιουργίας μνήμης. Η φυσιολογία του ανθρώπου δεν μπορεί να κάνει τίποτα μπροστά στην επέλαση της ποίησης. Ως ηθοποιός, γνωρίζω ότι τα κείμενα που έχω ερμηνεύσει είναι πια κομμάτι μου, κατοικούν μέσα μου και δεν φεύγουν ποτέ. Είναι διακριτικοί ένοικοι που υπάρχουν στη μνήμη μου και μπορεί ανά πάσα στιγμή να ξυπνήσουν».
–Tiago Rodrigues

Στη μέχρι σήμερα καλλιτεχνική διαδρομή του Τιάγκο Ροντρίγκες, το «Βy Heart» (το φιλοξένησε η Στέγη το 2016) ήταν η πρώτη του σκηνική κατάθεση και η «Απόσταση» (φέτος) ήταν η τελευταία: στην πρώτη λειτούργησε ως εγγονός, στην τελευταία λειτούργησε ως πατέρας. Στην περφόρμανς «By Heart» («Apprendre par coeur»), o πορτογάλος σκηνοθέτης διερευνά το θέμα της μνήμης – ως αντίστασης στην ισοπέδωση του χρόνου και σε κάθε μορφής πολιτειακό ολοκληρωτισμό. Πρόκειται για μιαν εκ βαθέων (από καρδίας) εκμυστήρευση, όσο και για μια μορφή αποστήθισης (από στήθους εκμάθησης) αποσπασμάτων του καταγεγραμμένου ανθρώπινου πολιτισμού: λόγια σπουδαίων συγγραφέων, όπως είναι ο βραβευμένος με Νόμπελ Μπόρις Πάστερνακ, ο Ρέι Μπράντμπερι, ο Τζορτζ Στάινερ και ο Γιόζεφ Μπρόντσκι, συνδυάζονται θαυμάσια με τη βιωματική αφήγηση, και μάλιστα με μεγάλη δόση χιούμορ.

Το αίτημα της τυφλής γιαγιάς Cândida και ο Σαίξπηρ

Η Cândida, η γιαγιά του Ροντρίγκες, τυφλή πλέον στα γεράματά της, ζητά από τον εγγονό της να διαλέξει ένα βιβλίο που να είναι σε θέση να το απομνημονεύσει. Ο Ροντρίγκες, προσκαλώντας δέκα θεατές στη σκηνή κάθε βράδυ για να εκτελέσουν μια συγκεκριμένη δράση απομνημόνευσης, δεν αρκείται στο να θολώσει τα όρια μεταξύ θεάτρου, μυθοπλασίας και πραγματικότητας: επιλέγει την αποστήθιση στίχων από το δεκατετράστιχο «Σονέτο 30» του Σαίξπηρ για να προβάλει σθεναρή αντίσταση ενάντια στον χρόνο, τη λήθη, τη γήρανση, την απουσία ή την εξαφάνιση. Οι εθελοντές απαγγέλλουν εν χορώ το πρώτο τετράστιχο, ενώ καθένας εξ αυτών αναλαμβάνει και έναν στίχο από τους υπόλοιπους δέκα που περιλαμβάνει το ποίημα. Δεν είναι τυχαία η επιλογή του συγκεκριμένου ποιήματος: λίγο πριν από την τύφλωση του γήρατος, η γιαγιά προτιμά να απομνημονεύσει ποίηση, που κάθε φορά της λέει και κάτι διαφορετικό. Σε μια τελική συνάθροιση δέκα οικείων και συγγενών που ο Ροντρίγκες διοργανώνει στο γηροκομείο, η γιαγιά πλέον δεν γνωρίζει ούτε τον ίδιον, όμως ψελλίζει το ποίημα.

© Christophe Raynaud de Lage

Στο πρώτο τετράστιχο, το ποιητικό υποκείμενο αναπολεί τις «γλυκές» εμπειρίες του παρελθόντος του. Δεν πρόκειται για μνήμη νοσταλγική, ούτε για ανάμνηση παρηγορητική – η απώλεια αγαπημένων προσώπων έχει γίνει οριστικά κομμάτι του ψυχισμού του:

Όταν μες στα συνέδρια της σιωπηλής μου σκέψης
Γλυκά καλώ τις μνήμες μου πραγμάτων περασμένων
Κηδεύω τον χαμό πολλών που ήδη έχω κηδέψει
Θρήνο παλιό εκ νέου θρηνώ, χρόνο ακριβό χαμένο

Όμως, υπάρχει κι ένας λυγμός για όσες εμπειρίες δεν πρόλαβε να ζήσει. Μια ανοιχτή πληγή, που τη διευρύνει η ανάκληση των αγαπημένων προσώπων που έχει χάσει. Η απώλεια δεν ανακαλείται απλώς, αλλ’ αναβιώνεται, καθώς ο χρόνος δεν έχει επουλώσει αυτές τις πληγές. Στο δεύτερο τετράστιχο, το συναισθηματικό φορτίο κάθε απώλειας επισωρεύεται στο συναισθηματικό φορτίο της προηγούμενης:

Μάτια στο κύμα αμάθητα, τ’αφήνω να πνιγούν
Κλαίνε τους φίλους στη νυχτιά του αχρονολόγητου Άδη
Θρήνων διαγραμμένα χρέη θυμούνται και θρηνούν
Πενθούνε την απώλεια μορφών μες στο σκοτάδι

Η απώλεια επανενεργοποιείται μέσω της μνήμης και ο ποιητής μοιάζει σαν να σέρνει αλυσίδες, σαν να πληρώνει αμείωτο, ξανά και ξανά, το χρέος του πόνου. Στο επόμενο τετράστιχο η μνήμη αποδεικνύεται άδικη, καθώς η θλίψη ζητά κατ’ επανάληψιν τον «οβολό» της:

Έτσι μπορεί να λυπηθώ με λύπες που’χουν λειώσει
Θρήνο στον θρήνο κλαίω βαρύ. Τα θλιβερά μου αθροίζω
ποσά του πενθημένου πένθους που ήδη έχω πληρώσει
λες και δεν πλήρωσα ποτέ, ξανά τα υπολογίζω.

Ευτυχώς, τα δεινά εξαφανίζονται με τη σκέψη του τωρινού «αγαπητού φίλου», που εμφανίζεται στο καταληκτικό δίστιχο, εκμηδενίζοντας ακαριαία την επικράτεια της απώλειας:

Μα άν σε σκεφτώ, φίλε ακριβέ, σε μια μόνο στιγμή
Οι απώλειες θ’ανακτηθούν κι η λύπη θα χαθεί

(Σαίξπηρ, Τα σονέτα, μτφρ. Λένια Ζαφειροπούλου, εκδ. Gutenberg 2016)

Η σκηνική δοκιμασία και εμπειρία

«Όταν δέκα άνθρωποι αποστηθίσουν ένα ποίημα, δεν υπάρχει πια τίποτα που μπορεί να κάνει η KGB, η CIA ή η Γκεστάπο. Το ποίημα θα επιβιώσει» είχε πει ο Τζορτζ Στάινερ. Ενώ ο Ροντρίγκες διδάσκει το ποίημα επί σκηνής, τα βιβλία που κουβαλούσε στη γιαγιά του στο γηροκομείο (μια γιαγιά που ήταν πραγματική βιβλιοφάγος) βρίσκονται επίσης εκεί, στη σκηνή, μέσα σε ξύλινα τελάρα φρούτων. Παράλληλα με τη σκηνική «δοκιμασία» των δέκα εθελοντών, ο σκηνοθέτης/πρωταγωνιστής αναδεικνύει την απρόσμενη σχέση ανάμεσα στον νομπελίστα Μπόρις Παστερνάκ, σε μια μαγείρισσα από τη βόρεια Πορτογαλία και σ’ ένα ολλανδικό τηλεοπτικό πρόγραμμα που ονομάζεται «Beauty and Consolation», καθώς και στη Ναντιέζντα Μαντελστάμ, τη σύζυγο του Ρώσου ποιητή Όσιπ Μαντελστάμ, του οποίου καταστράφηκαν όλα τα βιβλία όταν εκείνος φυλακίστηκε και χάθηκε σε ένα από τα Γκουλάγκ του Στάλιν. Η Ναντιέζντα, γνωρίζοντας πολλά από τα ποιήματά του απέξω, αποφάσισε να τα διδάξει σε άλλους ανθρώπους. Προσκαλούσε ανθρώπους στο σπίτι της και δίδασκε αυτά τα ποιήματα. Σε δέκα άτομα κάθε φορά. Αργότερα, τα ποιήματά του επανεκδόθηκαν χάρη στην απομνημόνευσή τους από τη Ναντιέζντα Μαντελστάμ και από αυτούς τους ανθρώπους που είχε διδάξει.

© Christophe Raynaud de Lage

«Προσκαλώ τους ανθρώπους στη σκηνή» λέει ο Ροντρίγκες «και προσπαθώ να είναι μια ευχάριστη, άνετη, ενδιαφέρουσα στιγμή γι’ αυτούς. Προσπαθώ να μην τους χειραγωγώ. Και πάνω απ’ όλα, υπόσχομαι ότι το έργο είναι εύπλαστο στην παρουσία τους. Προσπαθώ να το διατηρήσω έτσι. Και αυτό μου επιτρέπει να μπορώ ακόμα να ερμηνεύω αυτό το έργο και να μου αρέσει. Να το ερμηνεύω δεκατρία χρόνια αργότερα από τότε που το εμπνεύστηκα για πρώτη φορά. Επειδή κάθε φορά είναι δέκα διαφορετικοί άνθρωποι, δέκα διαφορετικές προσωπικότητες, αυτό μετατρέπεται σε μια πραγματική εμπειρία. Έτσι το έργο είναι πάντα μια καινούρια αποκάλυψη. Είναι σαν μια κοιτίδα συνάντησης με ανθρώπους... ανακάλυψης ανθρώπων. Και αν είμαι πραγματικά ανοιχτός, η παράσταση είναι διαφορετική κάθε φορά, ακόμα κι αν διατηρεί τους ίδιους όρους του σκηνικού πειράματος». Το μήνυμα του Ροντρίγκες είναι ακραιφνώς πολιτικό, είναι μια εκ βαθέων κραυγή ένστασης ενάντια στην «ανάθεση» του πολιτισμού σε απρόσωπους παράγοντες, είτε αυτοί είναι φασιστικές ιδεολογίες, είτε είναι μηχανές αναζήτησης στο Ίντερνετ. Είναι ο τρόπος «εσωτερικής διακόσμησης» των διαμερισμάτων της μνήμης μας με τα αντικείμενα του πολιτισμού, όπως δηλώνει το ένα από τα δύο πορτογαλικά ρήματα για την «απομνημόνευση»: decorar (aprender par cor είναι το άλλο).

• Διαβάστε επίσης: «Η απόσταση» του Τιάγκο Ροντρίγκες στη Στέγη (κριτική) – Για την αγάπη και τον φόβο της αγάπης σε έναν κόσμο σε κλιματική κρίση

Η εξαιρετική αυτή παράσταση διακειμενικής συνάντησης όσων πνευματικών ανθρώπων πιστεύουν στην απομνημόνευση αποδεικνύει περίτρανα πως ο μοναδικός τρόπος διάσωσης του πολιτισμού και της ανθρώπινης ευαισθησίας είναι η εκμάθησή τους «με την καρδιά» – όχι μόνο με το μυαλό, αλλά «με την καρδιά», και στην οικεία γλώσσα καθενός, ώστε να δυναμώσει ένα ανθρώπινο «τείχος» από ισχυρή γλωσσική μνήμη εις πείσμα κάθε δύναμης καταστολής, πολιτιστικής ισοπέδωσης και τεχνοκρατισμού. Το έργο αντανακλά το γεγονός ότι ο Ροντρίγκες θήτευσε σε πειραματικές μορφές τέχνης, όπως είναι η παλαιότερη συνεργασία του με τη φλαμανδική θεατρική κολεκτίβα tgSTAN. Ενώ η παράσταση διατηρεί ακίβδηλα τα χαρακτηριστικά της αυτοσχεδιαστικής περφόρμανς, παράλληλα συνιστά και μια τεκμηριωμένη από σκηνής προάσπιση της ελευθερίας της σκέψης, μέσω της επανειλημμένης κειμενικής αναφοράς (quotation textuel) σε σπουδαίους στίχους και σε κείμενα κλασικών.

Το «By Heart» (2014) ακολούθησαν oι σκηνοθεσίες του «Ανάμεσα στις γραμμές», του «Αντώνιος και Κλεοπάτρα» (2015), του «Μποβαρί» και της «Κατάληψης Βαστίλλης» (2016), της «Άννα Καρένινα» (2017), του «The Way She Dies (2019), του «Βυσσινόκηπου» (2021), του «Η Καταρίνα και η ομορφιά του να σκοτώνεις φασίστες» (2023), του «Εκάβη, όχι Εκάβη» (2024), του «Χορού των εραστών» (2025), του «No yogurt for the dead» και της «Απόστασης», φέτος. Κλείνω παραθέτοντας ένα σύντομο βίντεο από την πρώτη παράσταση του «By Heart» στην Πορτογαλία, το 2014, μετά την οποία ο Ροντρίγκες εξελέγη καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου Dona Maria II της Λισαβόνας. 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Κείμενο, Σκηνοθεσία και Ερμηνεία: Tiago Rodrigues
Μετάφραση στα ελληνικά: Γιάννης Παπαδάκης
Περιλαμβάνονται αποσπάσματα και παραθέματα απο έργα των William Shakespeare, Ray Bradbury, George Steiner και Joseph Brodsky
Μετάφραση του Σονέτου 30 του Σαίξπηρ στα ελληνικά: Λενια Ζαφειροπουλου
Μετάφραση του βιβλίου «Φαρενάιτ 451» του Ray Bradbury στα ελληνικά: Βασίλης Δουβίτσας
Σκηνογραφία, Κοστούμια και Σκηνικά Αντικείμενα: Magda Bizarro
Γενική Διεύθυνση: André Pato
Εκτελεστική Παραγωγή: Festival d’Avignon
Βασισμένο σε μια πρωτότυπη δημιουργία του θιάσου Mundo Perfeito
Συμπαραγωγή: O Espaço do Tempo, Maria Matos Teatro Municipal
Με την υποστήριξη του Camões Centre culturel portugais à Paris για την 77η διοργάνωση του Φεστιβάλ της Αβινιόν
Υποστήριξη για τη δημιουργία: Governo de Portugal—DGArtes
Εκτελεστική Παραγωγή της πρωτότυπης δημιουργίας: Magda Bizarro, Rita Mendes