«Η απόσταση» του Τιάγκο Ροντρίγκες στη Στέγη (κριτική) – Για την αγάπη και τον φόβο της αγάπης σε έναν κόσμο σε κλιματική κρίση

Είδα, στην κεντρική σκηνή της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση, τη συγκινητική παράσταση «Η απόσταση» («La Distance») του Τιάγκο Ροντρίγκες, που πρωτοπαρουσιάστηκε στο περσινό Φεστιβάλ της Αβινιόν. Στις θεματικές του Ροντρίγκες έχουμε δει την απειλητική χρονικότητα κατά την ανάδειξη φασιστικών κομμάτων στην εξουσία («Η Καταρίνα και η ομορφιά να σκοτώνεις φασίστες»), τη γραμμικότητα του «φυσικού» χρόνου που αντικαθίσταται από έναν «διαστελλόμενο» χρόνο προσωπικής αντίληψης της πραγματικότητας («Εκάβη, όχι Εκάβη») και τον αφανισμό του χρόνου από τον Έρωτα («Ο χορός των εραστών»). Φαίνεται πως η έννοια του «μεγάλου διαστήματος» που χωρίζει τους ανθρώπους γενικεύεται, στην «Απόσταση», και αφορά και τον Χώρο: «Μιλώντας για την απόσταση, ανακαλύπτουμε επίσης την εγγύτητα […] Η δυσαρμονία ανάμεσα σε έναν συλλογικό στόχο και στην πραγματικότητα της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας είναι ένα από τα παράδοξα της εποχής μας» λέει ο Τιάγκο Ροντρίγκες, που, στήνοντας ένα φουτουριστικό σκηνικό, μελετά την ευθραυστότητα των ανθρώπινων σχέσεων.

Πού ξεκινά και πού τελειώνει η ύπαρξη του ανθρώπου;

Το θέμα της «Απόστασης» του Ροντρίγκες είναι η αγεφύρωτη απόσταση ανάμεσα σ’ έναν πατέρα και την κόρη του. Ο πατέρας, γιατρός στο επάγγελμα και πιστός οπαδός όλων των ανθρωπιστικών αξιών και ελπίδων που στηρίζονται στον Διαφωτισμό, αδυνατεί να συμμεριστεί (παρά το γεγονός ότι σέβεται) την απόφαση της κόρης του να υιοθετήσει ένα «πρωτόκολλο λήθης», να διαγράψει το παρελθόν της και να γίνει «επιλήσμων». Δυο γενεές που μιλούν διαφορετική ψυχοσυναισθηματική γλώσσα. Η προσέγγιση του Ροντρίγκες είναι ψυχολογίζουσα: συνομιλούν ένας κόσμος αγάπης με έναν κόσμο που «φοβάται την αγάπη». Οι δυο βιοθεωρίες παραμένουν αγεφύρωτες, όχι τόσο λόγω της χωροχρονικής απόστασης, όσο λόγω της αλλαγής κώδικα κατανόησης του κόσμου. Αυτό φαίνεται έντονα στη μελαγχολική μελωδία Sonhos (Όνειρα) του Caetano Veloso που ακούγεται από έναν δίσκο βινυλίου: «Θέλω απλώς να βρεις τον εαυτό σου. Ακόμα και το να σου λείπω είναι καλό, καλύτερο απ’ το να περπατάς με ένα αίσθημα κενού. Η ελπίδα είναι ένα δώρο που έχω μέσα μου. Την έχω, ναι. Δεν είμαι απελπισμένος, όχι. Μου έχεις μάθει ένα εκατομμύριο πράγματα. Κρατάς ένα όνειρο στα χέρια σου. Αύριο θα είναι μια άλλη μέρα. Σίγουρα θα είσαι πιο ευτυχισμένη».

Μήπως η ονείρωξη ενός κόσμου «εκ του μηδενός» περιέχει τα συστατικά μιας απόλυτα φασιστικής διαγραφής των ανθρώπινων ποιοτήτων; Μήπως μια ανώτερη κάστα θα μεθοδεύσει αυτήν την απανθρωποποίηση;

Είναι η κλιματική κρίση μια κρίση υπαρξιακή; Υπάρχει ακόμη ελπίδα για τις επερχόμενες γενεές; Πού θα έχουμε φτάσει σε πενήντα χρόνια από σήμερα; Θα έχουν προηγηθεί οι τρεις πρώτες «καταρρεύσεις» της Γης; Τότε ποιοι θα εποικίσουν τον Άρη; Μήπως μια ελίτ οικονομικά ανώτερη; Μήπως η ονείρωξη ενός κόσμου «εκ του μηδενός» περιέχει τα συστατικά μιας απόλυτα φασιστικής διαγραφής των ανθρώπινων ποιοτήτων; Μήπως μια ανώτερη κάστα θα μεθοδεύσει αυτήν την απανθρωποποίηση; Ποιοι έχουν επιλεγεί από τις ψηφιακές ολιγαρχίες ως επίδοξοι «επιλήσμονες»; Ποιοι είναι πρόθυμοι να διαγράψουν τα γήινα συναισθηματικά τους δεδομένα, κρατώντας παράλληλα τις απαραίτητες πολιτισμικές πληροφορίες; «Διακόσια εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά από τη Γη, εκεί όπου δεν θα μπορείς να διακρίνεις τον πλανήτη καταγωγής σου, πώς θα καταφέρεις να φτιάξεις ελαιόλαδο; Και τι να το κάνεις το ελαιόλαδο χωρίς ντομάτες;» ρωτά ο πατέρας.

© εικόνας: Christophe Raynaud de Lage

Οι εκλεκτοί που θα εποικίσουν τον Άρη θα πληρώσουν εκατομμύρια για μια θέση ή θα επιλεγούν για την ικανότητά τους, τη νεότητά τους, τη γενετική κληρονομιά και τη γονιμότητά τους, απαρνούμενοι υπηκοότητα, ατομικές ελευθερίες και μνήμη: η κόρη έδινε από μικρή «σήματα» της ιδιαίτερης ανάγκης της να αυτονομηθεί και να διακινδυνεύσει την απομάκρυνση, σε αντίθεση με τους φόβους του πατέρα της. Ωστόσο, αυτή ακριβώς η αδιανόητη απόσταση που επιλέγει ισοβίως είναι που ανοίγει τον μοναδικό δίαυλο επικοινωνίας με τον πατέρα της. Μόνο που αυτή η επικοινωνία έχει ημερομηνία λήξεως. Κάθε χαρακτήρας είναι παγιδευμένος στο δικό του χωροχρονικό συνεχές. Από τη μια μεριά του σκηνικού ο πατέρας πρέπει να ξεπεράσει την αδυναμία κατανόησης της κόρης του, στο όνομα του δεσμού που τον ενώνει μαζί της, προτού αυτός σβήσει. Η παθητική του νοσταλγία, γεμάτη αξιοπρέπεια και αυταπάρνηση, έρχεται σε κατάφωρην αντίθεση με τον δικό της εξτρεμισμό αποφάσεων. Η «τεχνολογική λύση» του κοκτέιλ αμνησίας της εταιρείας «Novus» είναι μια σαφής στηλίτευση των corporate συμφερόντων και των πολυεθνικών τύπου Έλον Μασκ, που υποδαυλίζουν και διαιωνίζουν τις κοινωνικές ανισότητες. Από την άλλη μεριά, η «επιλήσμων» κόρη σταδιακά αποκτά φωνή τύπου «τεχνητής νοημοσύνης», το ρήγμα βαθαίνει και, με μιαν αντίστροφη χρονομέτρηση, οι δεσμοί λύονται.

Οι ερμηνείες – Η σύγκρουση δυο γενεών

Στον ρόλο του πατέρα, ο υπέροχος Adama Diop, διακεκριμένος πρωταγωνιστής (Λοπάχιν) στον «Βυσσινόκηπο» του Ροντρίγκες, το 2021, δίνει μια συναρπαστική ερμηνεία, φορτισμένη συγκινησιακά. Την αγάπη του ούτε καν η τεχνολογία δεν μπορεί να την αποδυναμώσει. Η κάθε φράση του λειτουργεί ως κεντρομόλος στην περιστρεφόμενη σκηνή, ενώ ως φυγόκεντρος λειτουργεί η απάντηση της κόρης του. Η χαρισματική Alison Dechamps ενσαρκώνει με μεγάλη αισθαντικότητα αυτό το «ξωτικό» που είναι η κόρη στον «κόκκινο πλανήτη», ενσωματωμένη σ’ έναν εχθρικό κόσμο επιστημονικής φαντασίας. Με την εγκυμοσύνη της προδιαγράφει ένα αποκαλυπτικό μέλλον, ενώ εγείρει, επικρίνοντας τη γενιά του πατέρα της, το ιδεώδες ενός νέου κόσμου: «Για αιώνες, στη Γη, χρησιμοποιούσατε τις πέτρες των ερειπίων για να προσπαθήσετε να χτίσετε κάτι νέο. Πάντα τις ίδιες πέτρες. Τις πέτρες της μνήμης, της ιστορίας. Όλα κατέρρευσαν, και εσείς ψάχνατε μέσα στα ερείπια για τις πέτρες που θα σας βοηθούσαν να χτίσετε έναν καλύτερο κόσμο. Γενιά με τη γενιά, λέγατε: "Ας μάθουμε από το παρελθόν για να μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη· ας χρησιμοποιήσουμε τις πέτρες των ερειπίων και ας χτίσουμε καλύτερα" – πάντα πεπεισμένοι ότι κάθε νέα κατασκευή θα άλλαζε τον κόσμο, αλλά χωρίς να βλέπετε ότι αυτές οι πέτρες είναι καταδικασμένες, όπως κι όλα όσα χτίζατε μ’ αυτές».

Η «Απόσταση» είναι μια ελεγεία για μια κοινωνία μελλοντική όπου η γη δεν μπορεί πια να φιλοξενήσει την ανθρώπινη ζωή σε αντιπαραβολή με την άρνηση του ανθρώπου να δεχτεί κάτι τέτοιο.

Γραμμένη σε επιστολική δομή, η «Απόσταση» σχεδόν οριστικοποιεί τη δυναμική των παράλληλων μονολόγων στο ευρωπαϊκό θέατρο. Ο στροβιλισμός δεν δηλώνει μόνο τον ίλιγγο της παρακωλυμένης επικοινωνίας ή την κυκλική κίνηση των πλανητών, ούτε απλώς αποδίδει σαν ρολόι τη ζαλάδα του συναισθήματος: με τις αυξομειώσεις ταχύτητάς της η περιστροφή οδηγεί σε εκστατική εμπειρία του θεατή. Ο ρυθμός περιστροφής γίνεται φρενήρης στα σημεία όπου η αποξένωση (με την έννοια της αλλοτρίωσης: Entfremdung) οξύνεται. Η σκηνική μηχανική αντικατοπτρίζει τη δραματουργία. Ένα αποσκελετωμένο δέντρο, ένα ξερό κομμάτι γρανίτη τύπου «φρυγικού σκούφου» (μοτίβο γνώριμο από τη βυζαντινή αγιογραφία), ένα μικρό φορητό πικ-απ και ένα κρυστάλλινο σκάφανδρο είναι τα σκηνογραφικά στοιχεία που προσθέτει ο εξαίρετος σκηνογράφος Fernando Ribeiro. Η «Απόσταση» είναι μια ελεγεία για μια κοινωνία μελλοντική όπου η γη δεν μπορεί πια να φιλοξενήσει την ανθρώπινη ζωή σε αντιπαραβολή με την άρνηση του ανθρώπου να δεχτεί κάτι τέτοιο. Και, πάνω απ’ όλα, ως δυστοπική προοπτική, η λήθη: η απώλεια της μνήμης της ιστορικής και της μνήμης της προσωπικής.

Ο δημιουργός

Ο Τιάγκο Ροντρίγκες (γεν. 1977, Πορτογαλία), ηθοποιός, σκηνοθέτης, θεατρικός συγγραφέας, παραγωγός και, από το 2022, διευθυντής του Φεστιβάλ της Αβινιόν, συστήθηκε για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό με το έργο “By Heart” το 2016 στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση. Τη σεζόν 2023-24 παρουσίασε στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης το έργο του «Η Καταρίνα και η ομορφιά του να σκοτώνεις φασίστες», διερωτώμενος πόσο μακριά μπορούμε να φτάσουμε για να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία, σε ένα ευρύτερο σχόλιο για την άνοδο του εθνικισμού παγκοσμίως. Στην πρώτη του συνεργασία με τον ιστορικό θίασο της Comédie-Française, ο Τιάγκο Ροντρίγκες παρουσίασε το έργο “Hecuba, not Hecuba” στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Στη Στέγη σκηνοθέτησε, σε συνεργασία με την Αργυρώ Χιώτη, Έλληνες ηθοποιούς, τον Νίκο Καραθάνο και τη Μαρίσα Τριανταφυλλίδου, το πρώτο του και πιο αυτοβιογραφικό θεατρικό έργο, τον «Χορό των εραστών».

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Κειμενο & Σκηνοθεσια: Tiago Rodrigues
Με τους Alison Dechamps και Adama Diop
Μεταφραση: Thomas Resendes
Μεταφραση στα ελληνικα: Λουιζα Μητσακου
Μεταφραση υπερτιτλων στα αγγλικα: Daniel Hahn
Σκηνογραφια: Fernando Ribeiro
Κοστουμια: José António Tenente
Φωτισμος: Rui Monteiro
Μουσικη & Ηχος: Pedro Costa
Καλλιτεχνικη Συνεργασια: Sophie Bricaire
Βοηθος Σκηνοθετη: André Pato
Ασκουμενος Βοηθος Σκηνοθετη: Thomas Medioni
Παραγωγη: Festival d’Avignon