zbigniew herbert 700 2

Για τη συλλογή με Ποιήματα του πολωνού Ζbigniew Herbert (μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκη)

Του Γιώργου Βέη

 

«Αν η ζωή είναι εφήμερη, το γεγονός πως έχουμε ζήσει μιαν εφήμερη ζωή είναι γεγονός ουσιώδες»
Vladimir Jankélévitch

Παρουσιάζοντας στην εφημερίδα «Καθημερινή», το 2001, τον κομψό τόμο με τριάντα οκτώ ποιήματα του Ζbigniew Herbert, από τις εκδόσεις του Σάμη Γαβριηλίδη, σε απόδοση του ίδιου μεταφραστή, είχα τονίσει, μεταξύ άλλων, τη σημασία που έχει, ως εκ των πραγμάτων, ο ευθύς καθορισμός της πολιτικής, της στρατευμένης εν πολλοίς ποίησης, όχι από τη σκοπιά της απόλυτης επικαιρότητας, η οποία κατ΄ ανάγκην την προκαθορίζει ή την δεσμεύει στην κυριολεξία του όρου, αλλά από τη σκοπιά μιας μακροσκοπικής, ήτοι στοχαστικής επανεξέτασης των εκάστοτε δεδομένων συγκυριών, των ενίοτε εφιαλτικών περιστάσεων, και των αναπόφευκτων, τραγικών εν τέλει κρίσεων, σε εθνικό ή και υπερ – εθνικό πλαίσιο. Η πολιτική ποίηση, εν ολίγοις, ως κατ΄ εξοχήν ανθρωποκεντρική, ουμανιστική πράξη μουσικής γραφής συνιστά εξ ορισμού επίτευγμα κι όχι αφορμή λοιδορίας.

Μακριά από κομματικές, μικροπολιτικές ή άλλες εκ του πονηρού σκοπιμότητες, έδρασε, αλλά και εξακολουθεί να δρα μεταθανατίως το ρήμα του ανατρεπτικού σαρκασμού και της φιλοσοφικής ειρωνείας, όπως ακριβώς το κατοχυρώνει στις συνειδήσεις των υποψιασμένων αναγνωστών της λογοτεχνίας ο εν λόγω δημιουργός. 

Σήμερα, τα εβδομήντα πέντε κομμάτια της υποδειγματικά μεταφρασμένης νέας συλλογής, με αρκούντως διαφωτιστική, ενδεκασέλιδη εισαγωγή, μας προσφέρουν εκ νέου την ευκαιρία να αξιολογήσουμε σε βάθος την προσφορά του σημαίνοντος αυτού, κυριολεκτικά αναγεννησιακού Πολωνού (1924 – 1998) στο χώρο κυρίως των απαιτητικών ποιητικών εμπεδώσεων ενός σαφώς ευρύτερου, καθολικού σημασιολογικού φάσματος. Μακριά από κομματικές, μικροπολιτικές ή άλλες εκ του πονηρού σκοπιμότητες, έδρασε, αλλά και εξακολουθεί να δρα μεταθανατίως το ρήμα του ανατρεπτικού σαρκασμού και της φιλοσοφικής ειρωνείας, όπως ακριβώς το κατοχυρώνει στις συνειδήσεις των υποψιασμένων αναγνωστών της λογοτεχνίας ο εν λόγω δημιουργός. Σημειώνω ότι οι σημερινές μεταφράσεις βασίστηκαν στο αγγλικό κείμενο, το οποίο ο ίδιος ο Ζbigniew Herbert είχε δει και εγκρίνει, όπως μας διευκρινίζει ο Χάρης Βλαβιανός. Μάλιστα πλείστα εξ αυτών έχουν γυρίσει στη γλώσσα του Ντέιβιντ Χιουμ και του Τεντ Χιουζ από ένα γνωστό νομπελίστα και στενό φίλο του Ζbigniew Herbert, τον Czeslaw Milosz.

Θα αναγνώριζα στο ποίημα με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ο παράδεισος των θεολόγων» κομβικά στοιχεία και εμφανέστατους δείκτες των εν γένει θεματικών προαιρέσεων του κατεδαφιστικού, οργίλου, αντικαθεστωτικού, θυμοειδούς, ασυμβίβαστου, κάποτε αθυρόστομου, προβληματισμένου, όσον αφορά την εξ αντικειμένου αξία της Ιστορίας, πλην όμως δραματικά ηθικού, με την απώτερη βεβαίως έννοια του όρου, ανακαινιστή, ομοιοπαθητικά αναμορφωτή Ποιητή. Η έμμεση πλην σαφέστατη κριτική, η οποία ασκείται εδώ δεν αφορά μόνον στον εκφυλισμό του καθολικισμού απλώς. Στρέφεται κατά παντός δογματισμού, από οπουδήποτε κι αν προέρχεται αυτός. Το δεύτερο νόημα, αυτό ακριβώς, είναι εκείνο που καθιστά το ποίημα καθόλα λειτουργικό. Κι εδώ έγκειται η καλώς συγκερασμένη τεχνική του ποιητή, ο οποίος γνωρίζει πώς να διαχειρίζεται ευφυώς το στοιχείο της αλληγορίας, σε συνδυασμό με την επιτήδεια χρήση υπορρήτων δηλώσεων και συνδηλώσεων. Ας το παραθέσω αυτούσιο για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής: «Αλέες, μακριές αλέες περιστοιχισμένες από δέντρα κλαδεμένα όπως σ΄ εγγλέζικο πάρκο. Πότε πότε ένας άγγελος διαβαίνει από εκεί. Τα μαλλιά του είναι προσεκτικά κατσαρωμένα, τα φτερά του θροΐζουν Λατινικά. Κρατά στα χέρια του ένα κομψό εργαλείο που ονομάζεται συλλογισμός. Βαδίζει γοργά χωρίς ν' ανακινεί τον αέρα ή την άμμο. Προσπερνάει σιωπηλός τα πέτρινα σύμβολα των αρετών, τις καθαρές ιδιότητες, τις ιδέες των αντικειμένων και άλλα πολλά που δεν χωρούν στη φαντασία. Δεν χάνεται ποτέ από το παρασκήνιο γιατί εδώ δεν υπάρχει προοπτική. Οι ορχήστρες και οι χορωδίες σιωπούν η μουσική ωστόσο είναι παρούσα. Ο χώρος είναι κενός. Οι θεολόγοι συζητούν δια μακρών. Και αυτό επίσης θεωρείται απόδειξη».

herbert zbigniew 2

Προτείνω να διαβαστεί η εξής τεκμηρίωση περί των ιδίων θεμάτων ως αναγκαίο σχόλιο μιας περαιτέρω ανάλυσης. Καταθέτω: «Φάτε την όστια, αναφωνεί ο Max Stirner, και χωνέψτε την καλά: όχι πάντα για να καταπνίξετε την πίστη,αλλά ώστε από το βάθος της ιεροσυλίας σας να βλαστήσει ένας σεβασμός ζωντανός κι ολότελα πνευματικός. Συμβαίνει με τον ανηθικισμό ό, τι με τη βεβήλωση της οσιότητας: ο Nietzsche κάνει σκηνές στην ηθική, επειδή είναι σφοδρός ηθικολόγος, γιατί έχει πολύ υψηλή ιδέα για την αρετή: θα φόρτωνε με τόση περιφρόνηση και μίσος τη μνησίκακη ηθική αν δεν ήταν πριν απ΄ όλα ένας απογοητευμένος ηθικολόγος». Vladimir Jankélévitch (βλ. Η ειρωνεία, μετάφραση: Μιχάλης Καραχάλιος, εκδόσεις Πλέθρον, 1997, σελ. 104).

Η σχετικότητα των όποιων πορισμάτων ωθεί τον υπερ-ευαίσθητο αυτόν δέκτη να ξαναδιαβάσει το παλίμψηστο των φαινομένων.

Η προαναφερόμενη αμφιθυμία του Ζbigniew Herbert για το ρόλο που διαδραματίζει η Ιστορία, την οποία είθισται να γράφουν οι νικητές, αλλά ενίοτε και οι ηττημένοι, πηγάζει από το γεγονός ότι παραμένει κατά βάση ένας λόγος ανάμεσα στους άλλους και όχι οπωσδήποτε ο αληθής Λόγος. Η σχετικότητα των όποιων πορισμάτων ωθεί τον υπερ-ευαίσθητο αυτόν δέκτη να ξαναδιαβάσει το παλίμψηστο των φαινομένων. Εξ ου και η μετάπλαση, η κατά το δοκούν μεταποίηση του τάδε ιστορικού γεγονότος σε ωδή ενός σαπαρασσομένου λυρισμού. Ισχυρίζομαι ότι ο ποιητής απηχεί συνειδητά τις ανάλογες θέσεις εκείνου του μονήρους φιλοσόφου της Δρέσδης και της Φραγκφούρτης, δηλαδή του Αρθούρου Σοπενχάουερ. Εννοώ εδώ συγκεκριμένα: «αν ψάχνεις να βρεις ένα νόημα στην Ιστορία, είναι σαν να κοιτάς τα σύννεφα. Στα σύννεφα βλέπεις σχήματα που μοιάζουν με λιοντάρια, με βουνά, με λίμνες, με θάλασσες. Είναι σχήματα αυθαίρετα, κατά τον ίδιο τρόπο που είναι αυθαίρετη και η Ιστορία. Βλέπω την ιστορία σαν ένα μεγάλο όνειρο, που όμως δεν το ονειρεύεται κανείς. Είναι σαν όνειρο που ονειρεύεται τον εαυτό του. Ίσως όμως δεν έχει προορισμό...». Ο ποιητής, επειδή «πάνω στην απεραντοσύνη της Ιστορίας / πλανάται ένα φάντασμα / το φάντασμα της απροσδιοριστίας», περιορίζεται κατά συνέπεια να ανακαλέσει τη μια μετά την άλλη «τις ζεστές παιδικές μέρες / την άγρια νεότητα / την ανυπόληπτη ωριμότητα». Ίσως γιατί εκεί περιέχεται το κειμενικό Όλον. Το πρώτο αντικείμενο του ποιητή: το παθιασμένο, το σκεπτόμενο σώμα του και το σώμα του Άλλου. (Βλ. το εισαγωγικό κομμάτι: «Ο κ. Cogito και ένας ποιητής μιας κάποιας ηλικίας», σελ 31 επ. σε συνδυασμό με το «Ο κ. Cogito περί της ανάγκης για ακρίβεια», σελ. 69 επ.).

Κοντολογίς, ο Ζbigniew Herbert δεν έχει θελήσει να διακηρύξει μιαν αειθαλή ιεραρχία στο πεδίο των όποιων ιστορικών διδαγμάτων, με τα δεκανίκια μάλιστα της ποιητικής σύνθεσης. Θα ήταν τουλάχιστον άηθες. Ή θλιβερά κοινότοπο. Αυτό που επέτυχε αυτός, ο παρ΄ ολίγον νομπελίστας, ήταν η αναγωγή της προσωπικής θέασης της ανθρώπινης περιπέτειας σε ύμνο αντοχής της ύπαρξης να βλέπει, παρά τα εμπόδια και τη εγγενή ασφαλώς αβελτηρία της, την Έξοδο προς το είναι, εκεί ακριβώς, όπου οι πολλοί βλέπουν αποκλειστικά και μόνον το ηρακλείτειο σάρμα.

 * Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ είναι ποιητής.

zbigniew herbertΤιμές στον μικρό θεό της ειρωνείας
Ζbigniew Herbert
Μτφρ. Χάρης Βλαβιανός
Πατάκης 2017
Σελ. 182, τιμή εκδότη €15,50

politeia link more

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ZBIGNIEW HERBERT

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις).

Γράφει ο Διογένης Σακκάς

Η ποιητική συλλογή Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου του Δημήτρη Αγγελή εκτείνεται σε είκοσι εννέα ποιήματα, χωρισμέν...

«Birds in the night» του Σταμάτη Πολενάκη (κριτική)

«Birds in the night» του Σταμάτη Πολενάκη (κριτική)

Για το ποίημα του Σταμάτη Πολενάκη «Birds in the night», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ενύπνιο. 

Γράφει η Σοφία Διονυσοπούλου

NOTTURNO ΣΕ ΛΑ ΕΛΑΣΣΟΝΑ

Birds in the night ή Άσμα ασμάτων της αρχής της χιλιετίας. Ένα ποίημα χωρισμένο σε μικρ...

«Ευτοπία» των Ευριπίδη Γαραντούδη και Σοφίας Κολοτούρου (κριτική)

«Ευτοπία» των Ευριπίδη Γαραντούδη και Σοφίας Κολοτούρου (κριτική)

Για τη συλλογή με σονέτα των Ευριπίδη Γαραντούδη και Σοφίας Κολοτούρου «Ευτοπία» (εκδ. Gutenberg). Στην κεντρική εικόνα, έργο του Πάμπλο Πικάσο. 

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Οι συναντήσεις μεταξύ λογοτεχνών δεν είναι σπάνιο φαινόμενο στην ιστορία της ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση, ο Ρούσντι βγάζει νέο βιβλίο – Το μήνυμά του: «Οι λέξεις είναι οι μόνοι νικητές»

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση, ο Ρούσντι βγάζει νέο βιβλίο – Το μήνυμά του: «Οι λέξεις είναι οι μόνοι νικητές»

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση που δέχθηκε ενώ ετοιμαζόταν να δώσει μια διάλεξη στη Νέα Υόρκη, ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων» βγάζει νέο βιβλίο. Το μυθιστόρημα «Victory City» του Σαλμάν Ρούσντι έχει ηρωίδα μια νεαρή ποιήτρια που ζει τον 14ο αιώνα στη νότια Ινδία. Τα βιβλία του Ρούσντι κυκλοφορούν σ...

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις).

Γράφει ο Διογένης Σακκάς

Η ποιητική συλλογή Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου του Δημήτρη Αγγελή εκτείνεται σε είκοσι εννέα ποιήματα, χωρισμέν...

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ