zbigniew herbert 700 2

Για τη συλλογή με Ποιήματα του πολωνού Ζbigniew Herbert (μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκη)

Του Γιώργου Βέη

 

«Αν η ζωή είναι εφήμερη, το γεγονός πως έχουμε ζήσει μιαν εφήμερη ζωή είναι γεγονός ουσιώδες»
Vladimir Jankélévitch

Παρουσιάζοντας στην εφημερίδα «Καθημερινή», το 2001, τον κομψό τόμο με τριάντα οκτώ ποιήματα του Ζbigniew Herbert, από τις εκδόσεις του Σάμη Γαβριηλίδη, σε απόδοση του ίδιου μεταφραστή, είχα τονίσει, μεταξύ άλλων, τη σημασία που έχει, ως εκ των πραγμάτων, ο ευθύς καθορισμός της πολιτικής, της στρατευμένης εν πολλοίς ποίησης, όχι από τη σκοπιά της απόλυτης επικαιρότητας, η οποία κατ΄ ανάγκην την προκαθορίζει ή την δεσμεύει στην κυριολεξία του όρου, αλλά από τη σκοπιά μιας μακροσκοπικής, ήτοι στοχαστικής επανεξέτασης των εκάστοτε δεδομένων συγκυριών, των ενίοτε εφιαλτικών περιστάσεων, και των αναπόφευκτων, τραγικών εν τέλει κρίσεων, σε εθνικό ή και υπερ – εθνικό πλαίσιο. Η πολιτική ποίηση, εν ολίγοις, ως κατ΄ εξοχήν ανθρωποκεντρική, ουμανιστική πράξη μουσικής γραφής συνιστά εξ ορισμού επίτευγμα κι όχι αφορμή λοιδορίας.

Μακριά από κομματικές, μικροπολιτικές ή άλλες εκ του πονηρού σκοπιμότητες, έδρασε, αλλά και εξακολουθεί να δρα μεταθανατίως το ρήμα του ανατρεπτικού σαρκασμού και της φιλοσοφικής ειρωνείας, όπως ακριβώς το κατοχυρώνει στις συνειδήσεις των υποψιασμένων αναγνωστών της λογοτεχνίας ο εν λόγω δημιουργός. 

Σήμερα, τα εβδομήντα πέντε κομμάτια της υποδειγματικά μεταφρασμένης νέας συλλογής, με αρκούντως διαφωτιστική, ενδεκασέλιδη εισαγωγή, μας προσφέρουν εκ νέου την ευκαιρία να αξιολογήσουμε σε βάθος την προσφορά του σημαίνοντος αυτού, κυριολεκτικά αναγεννησιακού Πολωνού (1924 – 1998) στο χώρο κυρίως των απαιτητικών ποιητικών εμπεδώσεων ενός σαφώς ευρύτερου, καθολικού σημασιολογικού φάσματος. Μακριά από κομματικές, μικροπολιτικές ή άλλες εκ του πονηρού σκοπιμότητες, έδρασε, αλλά και εξακολουθεί να δρα μεταθανατίως το ρήμα του ανατρεπτικού σαρκασμού και της φιλοσοφικής ειρωνείας, όπως ακριβώς το κατοχυρώνει στις συνειδήσεις των υποψιασμένων αναγνωστών της λογοτεχνίας ο εν λόγω δημιουργός. Σημειώνω ότι οι σημερινές μεταφράσεις βασίστηκαν στο αγγλικό κείμενο, το οποίο ο ίδιος ο Ζbigniew Herbert είχε δει και εγκρίνει, όπως μας διευκρινίζει ο Χάρης Βλαβιανός. Μάλιστα πλείστα εξ αυτών έχουν γυρίσει στη γλώσσα του Ντέιβιντ Χιουμ και του Τεντ Χιουζ από ένα γνωστό νομπελίστα και στενό φίλο του Ζbigniew Herbert, τον Czeslaw Milosz.

Θα αναγνώριζα στο ποίημα με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ο παράδεισος των θεολόγων» κομβικά στοιχεία και εμφανέστατους δείκτες των εν γένει θεματικών προαιρέσεων του κατεδαφιστικού, οργίλου, αντικαθεστωτικού, θυμοειδούς, ασυμβίβαστου, κάποτε αθυρόστομου, προβληματισμένου, όσον αφορά την εξ αντικειμένου αξία της Ιστορίας, πλην όμως δραματικά ηθικού, με την απώτερη βεβαίως έννοια του όρου, ανακαινιστή, ομοιοπαθητικά αναμορφωτή Ποιητή. Η έμμεση πλην σαφέστατη κριτική, η οποία ασκείται εδώ δεν αφορά μόνον στον εκφυλισμό του καθολικισμού απλώς. Στρέφεται κατά παντός δογματισμού, από οπουδήποτε κι αν προέρχεται αυτός. Το δεύτερο νόημα, αυτό ακριβώς, είναι εκείνο που καθιστά το ποίημα καθόλα λειτουργικό. Κι εδώ έγκειται η καλώς συγκερασμένη τεχνική του ποιητή, ο οποίος γνωρίζει πώς να διαχειρίζεται ευφυώς το στοιχείο της αλληγορίας, σε συνδυασμό με την επιτήδεια χρήση υπορρήτων δηλώσεων και συνδηλώσεων. Ας το παραθέσω αυτούσιο για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής: «Αλέες, μακριές αλέες περιστοιχισμένες από δέντρα κλαδεμένα όπως σ΄ εγγλέζικο πάρκο. Πότε πότε ένας άγγελος διαβαίνει από εκεί. Τα μαλλιά του είναι προσεκτικά κατσαρωμένα, τα φτερά του θροΐζουν Λατινικά. Κρατά στα χέρια του ένα κομψό εργαλείο που ονομάζεται συλλογισμός. Βαδίζει γοργά χωρίς ν' ανακινεί τον αέρα ή την άμμο. Προσπερνάει σιωπηλός τα πέτρινα σύμβολα των αρετών, τις καθαρές ιδιότητες, τις ιδέες των αντικειμένων και άλλα πολλά που δεν χωρούν στη φαντασία. Δεν χάνεται ποτέ από το παρασκήνιο γιατί εδώ δεν υπάρχει προοπτική. Οι ορχήστρες και οι χορωδίες σιωπούν η μουσική ωστόσο είναι παρούσα. Ο χώρος είναι κενός. Οι θεολόγοι συζητούν δια μακρών. Και αυτό επίσης θεωρείται απόδειξη».

herbert zbigniew 2

Προτείνω να διαβαστεί η εξής τεκμηρίωση περί των ιδίων θεμάτων ως αναγκαίο σχόλιο μιας περαιτέρω ανάλυσης. Καταθέτω: «Φάτε την όστια, αναφωνεί ο Max Stirner, και χωνέψτε την καλά: όχι πάντα για να καταπνίξετε την πίστη,αλλά ώστε από το βάθος της ιεροσυλίας σας να βλαστήσει ένας σεβασμός ζωντανός κι ολότελα πνευματικός. Συμβαίνει με τον ανηθικισμό ό, τι με τη βεβήλωση της οσιότητας: ο Nietzsche κάνει σκηνές στην ηθική, επειδή είναι σφοδρός ηθικολόγος, γιατί έχει πολύ υψηλή ιδέα για την αρετή: θα φόρτωνε με τόση περιφρόνηση και μίσος τη μνησίκακη ηθική αν δεν ήταν πριν απ΄ όλα ένας απογοητευμένος ηθικολόγος». Vladimir Jankélévitch (βλ. Η ειρωνεία, μετάφραση: Μιχάλης Καραχάλιος, εκδόσεις Πλέθρον, 1997, σελ. 104).

Η σχετικότητα των όποιων πορισμάτων ωθεί τον υπερ-ευαίσθητο αυτόν δέκτη να ξαναδιαβάσει το παλίμψηστο των φαινομένων.

Η προαναφερόμενη αμφιθυμία του Ζbigniew Herbert για το ρόλο που διαδραματίζει η Ιστορία, την οποία είθισται να γράφουν οι νικητές, αλλά ενίοτε και οι ηττημένοι, πηγάζει από το γεγονός ότι παραμένει κατά βάση ένας λόγος ανάμεσα στους άλλους και όχι οπωσδήποτε ο αληθής Λόγος. Η σχετικότητα των όποιων πορισμάτων ωθεί τον υπερ-ευαίσθητο αυτόν δέκτη να ξαναδιαβάσει το παλίμψηστο των φαινομένων. Εξ ου και η μετάπλαση, η κατά το δοκούν μεταποίηση του τάδε ιστορικού γεγονότος σε ωδή ενός σαπαρασσομένου λυρισμού. Ισχυρίζομαι ότι ο ποιητής απηχεί συνειδητά τις ανάλογες θέσεις εκείνου του μονήρους φιλοσόφου της Δρέσδης και της Φραγκφούρτης, δηλαδή του Αρθούρου Σοπενχάουερ. Εννοώ εδώ συγκεκριμένα: «αν ψάχνεις να βρεις ένα νόημα στην Ιστορία, είναι σαν να κοιτάς τα σύννεφα. Στα σύννεφα βλέπεις σχήματα που μοιάζουν με λιοντάρια, με βουνά, με λίμνες, με θάλασσες. Είναι σχήματα αυθαίρετα, κατά τον ίδιο τρόπο που είναι αυθαίρετη και η Ιστορία. Βλέπω την ιστορία σαν ένα μεγάλο όνειρο, που όμως δεν το ονειρεύεται κανείς. Είναι σαν όνειρο που ονειρεύεται τον εαυτό του. Ίσως όμως δεν έχει προορισμό...». Ο ποιητής, επειδή «πάνω στην απεραντοσύνη της Ιστορίας / πλανάται ένα φάντασμα / το φάντασμα της απροσδιοριστίας», περιορίζεται κατά συνέπεια να ανακαλέσει τη μια μετά την άλλη «τις ζεστές παιδικές μέρες / την άγρια νεότητα / την ανυπόληπτη ωριμότητα». Ίσως γιατί εκεί περιέχεται το κειμενικό Όλον. Το πρώτο αντικείμενο του ποιητή: το παθιασμένο, το σκεπτόμενο σώμα του και το σώμα του Άλλου. (Βλ. το εισαγωγικό κομμάτι: «Ο κ. Cogito και ένας ποιητής μιας κάποιας ηλικίας», σελ 31 επ. σε συνδυασμό με το «Ο κ. Cogito περί της ανάγκης για ακρίβεια», σελ. 69 επ.).

Κοντολογίς, ο Ζbigniew Herbert δεν έχει θελήσει να διακηρύξει μιαν αειθαλή ιεραρχία στο πεδίο των όποιων ιστορικών διδαγμάτων, με τα δεκανίκια μάλιστα της ποιητικής σύνθεσης. Θα ήταν τουλάχιστον άηθες. Ή θλιβερά κοινότοπο. Αυτό που επέτυχε αυτός, ο παρ΄ ολίγον νομπελίστας, ήταν η αναγωγή της προσωπικής θέασης της ανθρώπινης περιπέτειας σε ύμνο αντοχής της ύπαρξης να βλέπει, παρά τα εμπόδια και τη εγγενή ασφαλώς αβελτηρία της, την Έξοδο προς το είναι, εκεί ακριβώς, όπου οι πολλοί βλέπουν αποκλειστικά και μόνον το ηρακλείτειο σάρμα.

 * Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ είναι ποιητής.

zbigniew herbertΤιμές στον μικρό θεό της ειρωνείας
Ζbigniew Herbert
Μτφρ. Χάρης Βλαβιανός
Πατάκης 2017
Σελ. 182, τιμή εκδότη €15,50

politeia link more

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ZBIGNIEW HERBERT


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Όσο υπάρχει ακόμη καιρός, του Φίλιπ Λάρκιν – «η ηχώ ενός πέλεκυ μέσα στο δάσος»

Όσο υπάρχει ακόμη καιρός, του Φίλιπ Λάρκιν – «η ηχώ ενός πέλεκυ μέσα στο δάσος»

Για την ποιητική συλλογή του Philip Larkin «Όσο υπάρχει ακόμη καιρός – 50 ποιήματα» (μτφρ. Θοδωρής Ρακόπουλος, εκδ. Πατάκη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Η ποίηση έχει τη δύναμη να συνταράσσει καταγράφοντας την πραγματικότητα, άλλοτε όπως είναι και άλλοτε όπ...

41 ποιήματα, της Έμιλυ Μπροντέ

41 ποιήματα, της Έμιλυ Μπροντέ

Για τη δίγλωσση ανθολογία ποιημάτων της Emily Jane Brontë «41 ποιήματα» (μτφρ.-εικονογρ.: Βασιλική Σιαφάκα, εκδ. ΑΩ). Κεντρική εικόνα: «Οι τρεις αδελφές Μπροντέ», (1834), πίνακας του αδελφού τους Μπράντγουελ. Η φιγούρα του, αν και έχει αφαιρεθεί, διακρίνεται ανάμεσά τους. © Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.

Το...

Κύματα ακίνητα, της Κατερίνας Ζυγούρα

Κύματα ακίνητα, της Κατερίνας Ζυγούρα

Για την ποιητική συλλογή της Κατερίνας Ζυγούρα «Κύματα ακίνητα» (εκδ. Βακχικόν). Κεντρική εικόνα: Η Emily Watson στην ταινία του Lars von Trier «Δαμάζοντας τα κύματα» (1996).

Της Όλγας Μάμαλη

Στο νέο ποιητικό εγχείρημα της Κατερίνας Ζυγούρα κυρίαρχη θέ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Χένρι Ντέιβιντ Θορώ: «Η ανυπακοή είναι το πραγματικό θεμέλιο της ελευθερίας»

Χένρι Ντέιβιντ Θορώ: «Η ανυπακοή είναι το πραγματικό θεμέλιο της ελευθερίας»

Μια μέρα σαν σήμερα, 6 Μαΐου 1862, πέθανε σε ηλικία 44 ετών από φυματίωση στο Κόνκορντ της Μασαχουσέτης ο Αμερικανός φιλόσοφος, φυσιοδίφης και συγγραφέας Χένρι Ντέιβιντ Θορώ. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Είχε γεννηθεί στις 12 Ιουλίου 1817, το τρίτο παιδί ...

Δύο ποιήματα του Γιώργου Κοζία

Δύο ποιήματα του Γιώργου Κοζία

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, ο Γιώργος Κοζίας.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

HOTEL DE LA GLORIA

Ελάτε… Δεν είναι μακριά!
Ελάτε πιο γυμνοί στο Τίποτε
με την ομορφιά
ελάτε νύμφες...


5 λεπτά με τον Γιώργο Μητά

5 λεπτά με τον Γιώργο Μητά

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γιώργος Μητάς με αφορμή τη νουβέλα του «Τα δύο δώρα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε τη νουβέλα σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Περιπέτειες της μεσαίας τάξης, του Παναγή Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Περιπέτειες της μεσαίας τάξης, του Παναγή Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Παναγή Παναγιωτόπουλου «Περιπέτειες της μεσαίας τάξης – Κοινωνιολογικές καταγραφές στην Ελλάδα της ύστερης μεταπολίτευσης», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Άρης, του Μιχάλη Μακρόπουλου & της Ελένης Κοφτερού (προδημοσιεύση)

Άρης, του Μιχάλη Μακρόπουλου & της Ελένης Κοφτερού (προδημοσιεύση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την επιστολική νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου & της Ελένης Κοφτερού «Άρης», η οποία θα κυκλοφορήσει την επόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Ένας ερευνητή...

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελευθερίας Κυρίμη «Καλό σημάδι», το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σήμερα δεν θα συναντιόταν με τον Πότη. Είχε κανονίσει ο δάσκαλος να βρεθεί μ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Επιλογή οκτώ μεταφρασμένων αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις πρόσφατες κυκλοφορίες.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Ήταν Σάββατο του Λαζάρου 26 Απριλίου 1986 όταν σημειώθηκε το μεγαλύτερο, μέχρι τότε, πυρηνικό δυστύχημα στην ιστορία. Μια σειρά εκρήξεων προκάλεσε την καταστροφή του αντιδραστήρα 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας στο Τσερνομπίλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης και σημερινής Ουκρανίας. Τριάντε πέντε χρόνια μετά, ...

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Απριλίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021. Δείτε ποια βιβλία έχουν μεταφραστεί στα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ