alt

Για τα βιβλία «Ψυχολογία των μαζών» (μτφρ. Έφη Κορομηλά, εκδ. Μίνωας) του Γκιστάβ Λε Μπον και «Άνοδος και πτώση των ελίτ» (μτφρ. Άννα Δούκουρη, Γιώργος Μερτίκας, εκδ. Κουκκίδα) του Vilfredo Pareto.

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Ακούμε τον τελευταίο καιρό πως οι ερχόμενες εκλογές θα είναι μια μάχη, «η μάχη των λίγων, της ελίτ, των εχόντων οικονομική και κοινωνική εξουσία, με τη Δημοκρατία, τη συντριπτική πλειοψηφία του 99%». Ανεξαρτήτως της ορθότητας ή της σκοπιμότητας της συγκεκριμένης φράσης, είναι ξεκάθαρο ότι παραπέμπει στο ζήτημα της σχέσης ανάμεσα στις (κάθε είδους) ελίτ και τη μεγάλη μάζα των ανθρώπων. Πραγματικά, η στάση των ανθρώπων απέναντι στους πολλούς, στις μάζες, ποικίλλει από μια στάση ευνοϊκή, που συνήθως ταυτίζουμε με τον λαϊκισμό, έως μια στάση περιφρονητική, όπως εκφράστηκε, για παράδειγμα, με την περίφημη νιτσεϊκή φράση ότι «όπου τρώει και πίνει ο λαός, βρομάει».

Ο αιώνιος χαρακτήρας των μαζών και ο παραλογισμός των ανθρώπινων πραγμάτων

Το συμπέρασμα του συγγραφέα είναι ότι η μάζα ποτέ στην ιστορία δεν ήταν ικανή να εξουσιάζει και αυτή η παροδική δύναμή της είναι μονάχα μια μεταβατική φάση, την οποία πρόκειται να διαδεχτεί μια νέα κατάσταση. 

Σχετικά με αυτό ακριβώς το θέμα, πρόσφατα επανακυκλοφόρησαν δύο βιβλία καίριας σημασίας. Πρόκειται για την Ψυχολογία των μαζών (μτφρ. Έφη Κορομηλά) του Gustave Le Bon και το Άνοδος και πτώση των ελίτ (μτφρ. Άννα Δούκουρη, Γιώργος Μερτίκας), του Vilfredo Pareto. Τα δύο έργα, που γράφτηκαν κοντά στις αρχές του 20ού αιώνα, παρακολουθούν την άνοδο των μαζών στο ιστορικό προσκήνιο και τη χρήση του ψεύδους μέσα στην ιστορία, συνεχίζοντας την παράδοση των Θουκυδίδη, Νίτσε, Σορέλ και Μακιαβέλλι.

Το σύγγραμμα του Λε Μπον H Ψυχολογία των μαζών υπήρξε μια πρωτοποριακή μελέτη και μέχρι σήμερα θεωρείται κλασική στην Κοινωνική Ψυχολογία. Στόχος του Λε Μπον ήταν κυρίως να μειώσει την επιρροή που ασκούσε η μάζα χάρη στην άνοδο των σοσιαλιστικών ιδεών. Το συμπέρασμα του συγγραφέα είναι ότι η μάζα ποτέ στην ιστορία δεν ήταν ικανή να εξουσιάζει και πως αυτή η παροδική δύναμή της είναι μονάχα μια μεταβατική φάση, την οποία θα διαδεχτεί μια νέα κατάσταση. Μέσα σε αυτή την πραγματεία, ο Λε Μπον αναλύει το χαρακτήρα των μαζών βασισμένος σε ιστορικά παραδείγματα και προχωρά μεθοδικά: πρώτα μελετά τις μάζες καθαυτές, ύστερα εξετάζει τις δημοφιλέστερες πεποιθήσεις τους και κατόπιν τις διαιρεί σε ομογενείς και ετερογενείς. Χωρίζει έπειτα τις ομογενείς μάζες σε αιρέσεις, τάξεις και κάστες, ενώ τις ετερογενείς σε ανώνυμες και μη. Αρχικά, τονίζει ότι οι μάζες έχουν συλλογικό χαρακτήρα, με αποτέλεσμα όταν σχηματίζεται μια μάζα, να εξαφανίζονται μέσα της όλες οι ατομικές ιδιαιτερότητες των μελών που την απαρτίζουν.

alt
Είναι γνωστό ότι το βιβλίο του Λε Μπον είχε τη θέση του στη μεγάλη βιβλιοθήκη του Χίτλερ.

Η κύρια ιδιότητα της μάζας, σύμφωνα με τον Λε Μπον, είναι η έντονη «υποβολή»: κάθε συναίσθημα και ιδέα είναι τόσο μεταδοτικό, που μπορεί να εξομοιώσει πλήρως ανθρώπους που ατομικά είναι ευφυείς και καλλιεργημένοι με βάρβαρους αγροίκους. Αίτιο είναι το γεγονός πως στα πλαίσια της μάζας οι άνθρωποι φαίνεται να ενεργούν σαν να μη φέρουν την ευθύνη των πράξεών τους.

Καθώς το ασυνείδητο τμήμα του ανθρώπινου ψυχισμού καταλαμβάνει πολύ περισσότερο χώρο από το συνειδητό, εκεί βρίσκονται αναρίθμητα συναισθήματα και τάσεις που έχουν κληροδοτηθεί από τους προγόνους στους απογόνους. Η παρουσία αυτών των ασυνείδητων προγονικών καταλοίπων είναι που καθιστά τα επιμέρους άτομα μιας μάζας όμοια μεταξύ τους. Μέσα στη μάζα δρουν οι αρχέγονοι χαρακτήρες της φυλής. Η κύρια ιδιότητα της μάζας, σύμφωνα με τον Λε Μπον, είναι η έντονη «υποβολή»: κάθε συναίσθημα και ιδέα είναι τόσο μεταδοτικό, που μπορεί να εξομοιώσει πλήρως ανθρώπους που ατομικά είναι ευφυείς και καλλιεργημένοι με βάρβαρους αγροίκους. Αίτιο είναι το γεγονός πως στο πλαίσιο της μάζας οι άνθρωποι φαίνεται να ενεργούν σαν να μη φέρουν την ευθύνη των πράξεών τους. Οι μάζες, σύμφωνα με τον Λε Μπον, διαδραμάτιζαν πάντα καίριο ρόλο στην ιστορία, με τη σαφή καθοδήγηση ορισμένων χαρισματικών ηγετών που τις έλεγχαν.

Αντίθετα, η λογική κυριαρχούσε σπάνια και η εφαρμογή της αποδείχτηκε ιστορικά περιορισμένη. Είναι λοιπόν γεγονός, συνεχίζει, πως οι μάζες σκέφτονται κατά βάση με εικόνες και διαθέτουν εξαιρετική ευπιστία: διαρκώς αναμένουν κάποιο εξωτερικό ερέθισμα, και παραμορφώνοντάς το σχηματίζουν τις ομαδικές ψευδαισθήσεις τους. Πώς γίνεται αυτό; Πρώτα πρώτα γεννιέται μέσα στην εκάστοτε μάζα μια αυταπάτη, στη συνέχεια η συγκεκριμένη αυταπάτη μεταδίδεται και οδηγεί σε ό,τι ο Λε Μπον ονομάζει μαζική υποβολή. Αναλόγως του τρόπου που της παρουσιάζουν ένα περιστατικό, εκδηλώνει εντελώς διαφορετική αντίδραση. Όλα τα σημαντικά ιστορικά γεγονότα δεν είναι άλλωστε παρά συνέπειες εντυπώσεων που προκλήθηκαν στη μαζική φαντασία. Η ίδια η παγκόσμια ιστορία, ως δημιούργημα της μάζας, είναι για το Λε Μπον αμφισβητήσιμη, ενώ οι μεγάλες ιστορικές προσωπικότητες (π.χ. Μωάμεθ, Βούδας) δεν έχουν καμία σχέση με αυτό που οι μάζες τις έχουν με τον καιρό μετατρέψει.

Μάλιστα, ορμώμενος από το πρόσφατο παράδειγμα του Ναπολέοντα, ο συγγραφέας εξηγεί ότι οι μάζες διαθέτουν τόσο ισχυρή φαντασία που μπορούν να μυθοποιήσουν μια προσωπικότητα μέσα σε λίγα μόλις χρόνια. O Λε Μπον αναγνωρίζει ότι ελάχιστα θα είχε εξελιχθεί ο κόσμος χωρίς τη μαζική δράση που υπερνικά τη λογική με το συναίσθημα και κινεί τους τροχούς της ιστορίας. Συγκεκριμένα, λέει ο Λε Μπον, κάθε ομάδα ανθρώπων ξεκινά από τη βαρβαρότητα και υπακούει μονάχα στον νόμο του ηγέτη. Στη συνέχεια, η εγγύτητα των μελών της φυλής προκαλεί κοινά συναισθήματα και ιδέες, οι οποίες ενισχύονται και μεταβιβάζονται στους απογόνους: η έναρξη της φυλής είναι πλέον γεγονός. Ύστερα, αυτή η φυλή προβάλλει ένα μεγάλο ιδανικό, για την πραγματοποίηση του οποίου αγωνίζονται με ομοθυμία και αυταπάρνηση τα μέλη της: είτε είναι για τον θρίαμβο του Αλλάχ, είτε για τη δόξα της Αθήνας, ο πολιτισμός γνωρίζει λάμψη, δύναμη και μεγαλείο. Τέλος, έχοντας φτάσει στο μέγιστο επίπεδο της ακμής του, ο πολιτισμός οδηγείται προοδευτικά στην παρακμή και τελικά στην αφάνεια: η φυλή ξαναγίνεται ένα σύνολο ετερόκλητων ατόμων, μια απλή μάζα, όπως ακριβώς ξεκίνησε. Αυτό είναι η κατάληξη κάθε πολιτισμού ανεξαιρέτως.

Ωστόσο, παρά τη νεωτεριστική διάθεσή τους, οι μάζες στην πραγματικότητα διακατέχονται από αυταρχισμό, μισαλλοδοξία, συντηρητισμό και εχθρότητα προς καθετί καινούργιο και διαφορετικό. Το μόνο πράγμα που τις γοητεύει είναι η δύναμη. Γι’ αυτό και κάθε ηγέτης μάζας έχει τη μορφή ενός Καίσαρα και διαθέτει τρία στοιχεία: λάμψη, εξουσία και βιαιότητα. Η λάμψη και η εξουσία έχουν ως αποτέλεσμα να τον ερωτεύονται οι μάζες, ενώ η βιαιότητα είναι που προκαλεί τον φόβο και εξασφαλίζει την υπακοή σε αυτόν. Στηριγμένος σε αυτά τα συμπεράσματα, ο Sigmund Freud, θα γράψει αργότερα τη δική του Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ, όπου θα ερμηνεύσει ψυχαναλυτικά τις εκδηλώσεις της μάζας, ως αποτέλεσμα της πανάρχαιας ορδής του σκοτωμένου πρωτοπατέρα.

alt
Μεγάλος υπήρξε ο θαυμασμός του Μουσολίνι για τον Παρέτο, του οποίου τις διαλέξεις παρακολουθούσε
ο Ιταλός δικτάτορας.

Εφόσον όμως οι μάζες είναι που παράγουν πολιτισμό και διέπονται από ισχυρή συντηρητική διάθεση, έπεται ότι κάθε πολιτισμός βασίζεται σε συγκεκριμένο αριθμό ιδεών, οι οποίες σπάνια ανανεώνονται. Αυτές οι ιδέες είναι είτε προσωρινές είτε θεμελιώδεις για το εκάστοτε πολιτισμικό σύστημα.

Βέβαια, οι μάζες, τονίζει ο Λε Μπον, δεν είναι πάντα εγκληματικές. Αντίθετα, τις περισσότερες φορές είναι ηθικότερες και πιο ανυστερόβουλες σε σχέση με τα μεμονωμένα άτομα, γι’ αυτό άλλωστε και κάθε μεγάλο εθνικό ή θρησκευτικό κατόρθωμα έχει σε αυτές την καταγωγή του. Εφόσον όμως οι μάζες είναι που παράγουν πολιτισμό και διέπονται από ισχυρή συντηρητική διάθεση, έπεται ότι κάθε πολιτισμός βασίζεται σε συγκεκριμένο αριθμό ιδεών, οι οποίες σπάνια ανανεώνονται. Αυτές οι ιδέες είναι είτε προσωρινές είτε θεμελιώδεις για το εκάστοτε πολιτισμικό σύστημα. Δεδομένου ότι οι μάζες κατέχονται από πλήθος αντιφατικών ιδεών, καθεμιά από τις ιδέες τους υφίσταται ισχυρή παραμόρφωση ώστε να απλουστευτεί και να αποθηκευτεί στο ασυνείδητο ως συναίσθημα. Έτσι, όλες οι μεγάλες ιδέες της ανθρωπότητας απογυμνώνονται από τη σπουδαιότητά τους προκειμένου να επιβιώσουν.

Επομένως, κάθε μάζα έχει ανάγκη έναν καθοδηγητή να λατρεύει και να υπακούει. Αυτό το άτομο πρέπει να διαθέτει ισχυρή θέληση και σταθερότητα, έτσι ώστε να αγωνίζεται για τους στόχους του. Προκειμένου να πετύχει αυτούς τους στόχους, καταφεύγει στην τακτική της προπαγάνδας, εγκαθιστά δηλαδή αργά και σταθερά στην ψυχή του όχλου τις κατάλληλες ιδέες. Αυτό το κατορθώνει κάνοντας τρία πράγματα: διαβεβαιώνει, επαναλαμβάνει, μεταδίδει. Τίποτε από τα παραπάνω δεν θα βοηθούσε τους ηγέτες, αν εκείνοι δεν διέθεταν ένα απαραίτητο προσόν: το κύρος. Όχι βέβαια επίκτητο κύρος, που μπορεί και να είναι πλαστό, αλλά το προσωπικό κύρος, το οποίο βασίζεται στην ιδιαίτερη αξία τους. Παρατηρώντας την απήχηση που είχε αρχίσει να αποκτά ο σοσιαλισμός, ο Λε Μπον προβλέπει προφητικά ότι ο 20ός αιώνας θα είναι η κατ’ εξοχήν εποχή της μάζας. Ακριβώς αυτή η ιδέα ήταν που επηρέασε καίρια τον Ισπανό στοχαστή Ortega y Gasset, ο οποίος με το βιβλίο του Η εξέγερση των μαζών (1930) θα επιχειρήσει να εξηγήσει πως κατά τον 20ό αιώνα συνέβη τελικά η άνοδος των μαζών στο ιστορικό προσκήνιο.

Θυμίζοντας όσα έχει πει ο Μακιαβέλλι στη Χειραγώγηση του όχλου, ο Λε Μπον υπογραμμίζει πως ο κίνδυνος που αντιμετωπίζει κάθε ηγέτης είναι μεγάλος, καθώς η μάζα προπηλακίζει αυτόν που κάποτε λάτρευε, αρκεί αυτός να μη σταθεί για λίγο αντάξιος των προσδοκιών της. Οι ίδιες οι επαναστάσεις άλλωστε, δεν φανερώνουν τίποτε άλλο παρά τις πεποιθήσεις του παρελθόντος που παρήκμασαν.

ΟΜΟΓΕΝΕΙΣ
→ Αιρέσεις (θρησκευτική)
→ Τάξεις (αστική)
→ Κάστες (ιερατική)
ΕΤΕΡΟΓΕΝΕΙΣ
→ Ανώνυμες (του δρόμου)
→ Μη ανώνυμες (ένορκοι)

Η ιστορία ολόκληρου του ανθρώπινου γένους δεν είναι στην πραγματικότητα παρά η ιστορία της αλληλοδιαδοχής ορισμένων ελίτ. Σε κάθε status quo υπάρχει καταπίεση και αδικία και κατά συνέπεια υπάρχουν καταπιεσμένες κοινωνικές ομάδες. Κάθε φορά που μια νέα ελίτ επιθυμεί να ανέλθει στην εξουσία σφετεριζόμενη τη θέση της προηγούμενης ελίτ, συμμαχεί με τους καταπιεσμένους της παλιάς τάξης πραγμάτων, στους οποίους υπόσχεται μια καλύτερη ζωή.

Πώς όμως συμβαίνει μια επανάσταση; Ποιον ρόλο παίζουν οι ιδέες στην ανατροπή μιας τάξης πραγμάτων; Σε αυτό το κρίσιμο ερώτημα επιδιώκει να απαντήσει η περίφημη θεωρία για τις ελίτ, που διατυπώνει στο βιβλίο του ο Παρέτο. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η ιστορία ολόκληρου του ανθρώπινου γένους δεν είναι στην πραγματικότητα παρά η ιστορία της αλληλοδιαδοχής ορισμένων ελίτ. Σε κάθε status quo υπάρχει καταπίεση και αδικία και κατά συνέπεια υπάρχουν καταπιεσμένες κοινωνικές ομάδες. Κάθε φορά που μια νέα ελίτ επιθυμεί να ανέλθει στην εξουσία σφετεριζόμενη τη θέση της προηγούμενης ελίτ, συμμαχεί με τους καταπιεσμένους της παλιάς τάξης πραγμάτων, στους οποίους υπόσχεται μια καλύτερη ζωή: αυτό ακριβώς έκαναν οι πληβείοι και αργότερα οι Χριστιανοί στην αρχαία Ρώμη αλλά και οι αστοί στη Γαλλική Επανάσταση του 1789.

Αν εξεταστούν αντικειμενικά αυτές οι κοινωνικές επαναστάσεις προκύπτει ξεκάθαρα το φαινόμενο της αλληλοδιαδοχής των ελίτ. Ωστόσο, ο άνθρωποι τείνουν πάντα να βλέπουν τα πράγματα μέσα από τις προσωπικές τους προκαταλήψεις, τις οποίες ύστερα προσπαθούν να στηρίξουν χρησιμοποιώντας λογικά επιχειρήματα. Οι προκαταλήψεις που υποστηρίζουν δήθεν λογικά οι άνθρωποι ονομάζονται από τον Παρέτο παράγωγα: πρόκειται για ψευδαισθήσεις που εκφράζουν συναισθηματισμούς και χρησιμεύουν ως όργανα κυριαρχίας της εκάστοτε ελίτ. Να σημειωθεί εδώ ότι η ιδέα των «παραγώγων» των ελίτ θυμίζει κάπως το εποικοδόμημα που σύμφωνα με το Marx εξασφαλίζει τη διευκόλυνση της κυριαρχίας μιας τάξης σε βάρος των υπολοίπων. Ωστόσο, ο Παρέτο αντιλαμβάνεται την κυριαρχία με την ευρύτερη έννοια και δεν την περιορίζει σε οικονομικούς παράγοντες, όπως έδειξε και ο Plamenatz. Είτε πρόκειται για την αδελφότητα όλων των ανθρώπων και τη σωτηρία τους από τον Ιησού Χριστό, είτε για τις ιδέες του κοινωνικού συμβολαίου και των ανθρώπινων δικαιωμάτων, οι ιδέες αυτές δεν είναι παρά μόνο παράγωγα αισθημάτων, με τα οποία οι ελίτ προωθούν την κυριαρχία τους στις μάζες.

alt
Το στιγμιότυπο από την κλασική ταινία του Sergei Eisenstein «Ιβάν ο τρομερός» (1944), όπου ο
Τσάρος Ιβάν παρουσιάζεται τεράστιος μπροστά στη μάζα του λαού, πιθανότατα θα επιδοκιμαζόταν
από τους Λε Μπον και Παρέτο.

Όταν η παλιά ελίτ καθίσταται ανίσχυρη και συνάμα επιθετική απέναντι στην κοινωνία, τότε είναι καταδικασμένη να συντριβεί από μια καινούργια και ισχυρότερη ελίτ. Προκειμένου να κυριαρχήσει, η νέα ελίτ προβάλλει τις ιδέες της («παράγωγα») ως ιδέες που ωφελούν το σύνολο της κοινωνίας, δηλαδή ως πρόοδο της ανθρωπιάς και του πολιτισμού. Σε όσους ισχυρίζονται ότι οι ουτοπικές ιδέες του σοσιαλισμού είναι αδύνατο να θριαμβεύσουν στον κόσμο, ο Παρέτο απαντά ότι το ίδιο ακριβώς ίσχυε κάποτε για τις δημοκρατικές ιδέες του Γαλλικού Διαφωτισμού αλλά και για τη χριστιανική πίστη: οι ιδέες τους ήταν ουτοπικές για να νικήσουν, ωστόσο ως κοινωνικά μορφώματα νίκησαν, όχι φυσικά χάρη στις ιδέες τους, αυτές ήταν καθαρή ρητορεία, αλλά γιατί μια ισχυρότερη ελίτ εμφανιζόταν στο ιστορικό προσκήνιο. Παρά τους ανθρωπιστικούς ισχυρισμούς της, όταν εδραιωθεί στην κοινωνία, η εκάστοτε νέα ελίτ θα επιδείξει την ίδια και περισσότερη σκληρότητα με τις προηγούμενες. Σύμφωνα με τον Παρέτο, σε περιόδους ανατροπής και διαδοχής της παλιάς ελίτ από μια νέα, εμφανίζονται τρία χαρακτηριστικά συμπτώματα: ένταση των θρησκευτικών αισθημάτων, παρακμή της παλιάς ελίτ και άνοδος της καινούργιας.

ΠΑΛΙΑ ΕΛΙΤ
→ Αδυναμία, βιαιότητα
ΠΑΡΑΓΩΓΑ
ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΗΣ
→ Ένταση θρησκευτικών αισθημάτων
→ Παρακμή παλιάς ελίτ
→ Άνοδος νέας ελίτ
ΝΕΑ ΕΛΙΤ
→ Ισχύς, ανθρωπισμός

Η νίκη του σοσιαλισμού είναι προδιαγεγραμμένη, συμπεραίνει ο Παρέτο. Μήπως αυτό τάχα σημαίνει την εδραίωση μιας δίκαιης κοινωνίας ισότητας και ανθρωπισμού; Μονάχα στον βαθμό που η επικράτηση του Χριστιανισμού σηματοδότησε την επέκταση της ειρήνης και της αδελφικής αγάπης που επαγγέλλονταν οι ιδρυτές του, απαντά κυνικά ο Παρέτο.

Έτσι συμβαίνει και σήμερα, στις αρχές του 20ού αιώνα: εξαιτίας της βιομηχανικής ανάπτυξης στον σύγχρονο Δυτικό κόσμο, έχει σχηματιστεί μια νέα ισχυρή τάξη, το προλεταριάτο, γι’ αυτό και βλέπουμε καθημερινά τη σταδιακή αποδόμηση της μπουρζουαζίας. Η νίκη του σοσιαλισμού είναι προδιαγεγραμμένη, συμπεραίνει ο Παρέτο. Μήπως αυτό τάχα σημαίνει την εδραίωση μιας δίκαιης κοινωνίας ισότητας και ανθρωπισμού; Μονάχα στον βαθμό που η επικράτηση του Χριστιανισμού σηματοδότησε την επέκταση της ειρήνης και της αδελφικής αγάπης που επαγγέλλονταν οι ιδρυτές του, απαντά κυνικά ο Παρέτο. Φυσικά, τόσο ο Λε Μπον όσο και ο Παρέτο θα επικριθούν από πολλούς (π.χ. Albert O. Hirschman, John Plamenatz) για τον ντετερμινιστικό και απλουστευμένο τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονταν την πορεία των ανθρώπινων κοινωνιών, θα αναγνωριστεί όμως η μεγάλη οξυδέρκεια με την οποία ανέτμησαν την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Συμπερασματικά, μπορεί να πει κανείς ότι τόσο ο Λε Μπον όσο ο Παρέτο έβλεπαν στο πρόσωπο του σοσιαλισμού, που περιφρονούσαν εξίσου, την άνοδο των μαζών στο ιστορικό προσκήνιο, την οποία θεωρούσαν μάλλον δείγμα παρακμής της εποχής μας. Στην πραγματικότητα όμως το έργο τους αναδεικνύει και ένα άλλο καίριας σημασίας φαινόμενο: το πέρασμα από την αστική εποχή στη μαζική δημοκρατία, για την οποία θα μιλήσει αργότερα ο Παναγιώτης Κονδύλης. Σύμφωνα με τον Κονδύλη, το σύγχρονα ιδεώδη περί ισότητας συγκρούονται με την (πρακτική και διαχρονική) ανάγκη να υφίσταται μια μειονότητα που να ασκεί την πολιτική εξουσία, οι εξουσιαστικές ελίτ βρίσκονται συχνά στη δύσκολη θέση να μειώσουν (ή να φαίνεται ότι μειώνουν) την απόσταση ανάμεσα στους ίδιους και στις μάζες των ανθρώπων που εκείνοι εξουσιάζουν: ο λαϊκισμός, που προκύπτει ακριβώς από αυτή την ανεπίλυτη σύγκρουση, αναδεικνύεται έτσι ως η αναγκαία εξισορρόπηση του εκκρεμούς, όπως ίσως φάνηκε και από τη ρητορική των πολιτικών μας για τους «πολλούς».

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας.


altΨυχολογία των μαζών
Γκιστάβ Λε Μπον
Μτφρ. Έφη Κορομηλά
Μίνωας 2018
Σελ. 304, τιμή εκδότη €13,99

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΚΙΣΤΑΒ ΛΕ ΜΠΟΝ

 

 
 
altΆνοδος και πτώση των ελίτ
Vilfredo Pareto
Μτφρ. Άννα Δούκουρη, Γιώργος Μερτίκας
Κουκκίδα 2017
Σελ. 250, τιμή εκδότη €16,96

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Για το βιβλίο του Hanns-Erich Kaminski «Ο Σελίν φαιοχίτωνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Μαγουλάς, εκδ. Μάγμα).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Το πρόβλημα της ανάμειξης των διανοουμένων στην πολιτική, καθώς και των (όχι πάντα θετικών)...

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Για τον συγκεντρωτικό τόμο του Άρη Αλεξάνδρου «Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975» (εκδ. Πατάκη).

Του Διονύση Μαρίνου

Μακριά από το αγριεμένο πλήθος, μόνος, κατάμονος, ένας μονήρης μάρτυρας μπρος σε ιδεολογικά δόρατα που τρυπούσαν, βία που γεννούσε α...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ