«Perplex» του Μάριους Φον Μάγιενμπουργκ (κριτική) – Χιούμορ και υπαρξιακοί στοχασμοί που σπάνε τις συμβάσεις

Στο θέατρο «Κάμιρος» είδα το παράλογο/μεταθεατρικό έργο του Marius von Mayenburg «Perplex», σε σκηνοθεσία και σκηνογραφία του Γιώργου Παύλου, και με τις εκπληκτικές ερμηνείες του Άγγελου-Προκόπιου Νεράντζη, της Κατερίνας Νταλιάνη, του Γιώργου Φασουλά και της Ανδρομάχης Φουντουλίδου. Η απόδοση και η δραματουργική προσαρμογή είναι της Έρις Κύργια. Ο χώρος μπορεί να μην ευνοεί μια τόσο φιλόδοξη παράσταση, ωστόσο η σκηνοθετική ευφυΐα και η άψογη συνεργασία με τους ηθοποιούς έδωσε μιαν εξαιρετική παράσταση, που πραγματικά αξίζει να δει κανείς, γιατί η slapstick προσέγγιση εδώ υπογραμμίζεται από τις καλές ερμηνείες.

Υπαρξιακός στοχασμός που σαρκάζει τη ζωή της μεσαίας τάξη

Η Εύα και ο Ρόμπερτ επιστρέφουν από τις διακοπές τους στο σαλόνι της οικογενειακής τους μονοκατοικίας, όπου ξανασυναντούν τη Γιούντιτ και τον Σεμπάστιαν, το φιλικό ζευγάρι που υποτίθεται ότι θα πότιζε τα λουλούδια τους όσο εκείνοι έλειπαν, και που τώρα έχει πάρει αυτοδικαίως την άνεση οικοδεσπότη, καταστρέφοντας σιγά σιγά την παλιά μορφή του σπιτιού (ήδη από την αρχή της παράστασης υπάρχει μια σταδιακή αποδιοργάνωση του σκηνικού, που θα οδηγήσει στην πλήρη αποσάθρωσή του στο τέλος του έργου). Υπάρχουν, στον χώρο, ένα φυτό εξωτικό άγνωστης ταυτότητας και ένα δέμα άγνωστου περιεχομένου: δύο στοιχεία του θεάτρου του Παραλόγου που ήδη εγκαινιάζουν το σουρεαλιστικό κλίμα της παράστασης. Το ρεύμα φαίνεται να είναι κομμένο, και η αιτιολογία είναι ότι «ο Ρόμπερτ δεν πλήρωσε τον λογαριασμό», αλλά ο Σεμπάστιαν, απλώς πατώντας ένα διακόπτη, ξαναφέρνει το φως επί σκηνής.

Οι αναμνήσεις της Εύας και του Ρόμπερτ από τις διακοπές τους σε εξωτικά μέρη με κοραλλιογενείς υφάλους είναι τελείως ασυνάρτητες, ενώ οι ερωταπαντήσεις γίνονται για να γίνονται: «Το πιο όμορφο ήταν ένας βουτηχτής, ένα καταδυτικό πτηνό που έβγαζε φυσαλίδες αέρα απ’ το φτέρωμά του. Ήταν μια ακριβής, χορογραφημένη κίνηση αμίμητης, απαράμιλλης κομψότητας». Και, ενώ αυτοί αφηγούνται, η Γιούντιτ θρασύτατα σπάει φλιντζάνια του ξένου νοικοκυριού και σπρώχνει με τη σκούπα τα θρύψαλλα κάτω από τον καναπέ – πρόκειται για έναν υπαρξιακό στοχασμό που σαρκάζει τη ζωή της μεσαίας τάξης:

ΕΥΑ: Γιούντιτ; Τι κάνεις;

ΡΟΜΠΕΡΤ: Ρίχνει τα θρύψαλα κάτω από τον καναπέ.

ΕΥΑ: Το βλέπω.

ΡΟΜΠΕΡΤ: Τότε γιατί ρώτησες;

ΕΥΑ: Ήταν ρητορική ερώτηση, Ρόμπερτ, γιατί είμαι εμβρόντητη.

Μεταμφιέσεις, γυμνότητα και κατάρριψη κλασικών θεωριών

Το έργο αποκαλύπτει την ανθρώπινη τάση να δραπετεύει σε άλλους ρόλους, άλλες ταυτότητες ή απλώς άλλες συμπεριφορές. Για παράδειγμα, η συμπεριφορά του Σεμπάστιαν είναι απόλυτα παιδαριώδης, καθώς πραγματεύεται ολόγυμνος την έννοια της «εξέλιξης» του Δαρβίνου, την πλατωνική θεωρία του Σπηλαίου και τις θεωρίες του Νίτσε (είναι αξιοσημείωτη η άνεση του πολύ καλού ηθοποιού Άγγελου Νεράντζη, μια διαχείριση απόλυτα ακομπλεξάριστη, που δεν την έχω ξαναδεί στο θέατρο και που νομιμοποιεί τη γυμνότητα του ανθρώπινου σώματος):

ΡΟΜΠΕΡΤ: Σεμπάστιαν, δεν φοράς τίποτα. Είσαι ξεβράκωτος.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Ξέρεις τι συνειδητοποίησα μόλις τώρα;

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Κάτι συνειδητοποίησες.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Ναι.

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Μήπως να φορούσες κάτι στο μεταξύ.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Όχι, μόλις ανακάλυψα το μυστικό / τη φόρμουλα / τη συνταγή της εξέλιξης ολόκληρης της ζωής. Στο ντους.

Το απόλυτα υπερρεαλιστικό ύφος του Φον Μάγιενμπουργκ εξευτελίζει όλα τα επιστημονικά-ορθολογικά δεδομένα του δυτικού κόσμου

Ο συγγραφέας μιλά ταυτόχρονα για το γελοίο και το υψηλό, με τα μέσα του μεταμοντέρνου – χαρακτηριστική είναι η υπόσκαψη της δαρβινικής θεωρίας που διενεργείται σ’ αυτό το σημείο:

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Για εξηγήσου, τέλειο ακούγεται, αλλά σε παρακαλώ βάλε κάτι πάνω σου.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Υπάρχει το ενδεχόμενο οι έμβιοι οργανισμοί, όπως τους ξέρουμε, να μη δημιουργήθηκαν από τον Θεό.

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Όχι;

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Όχι, εξελίχθηκαν μέσα σε εκατομμύρια χρόνια μέσω γενετικών παραμορφώσεων αποκλίσεων.

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Ρε Σεμπάστιαν...

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Ξέρω, δύσκολο να αποδεχτείς πως δεν σ’ έπλασε ο Θεός στον κήπο της Εδέμ και πως ο παππούς σου είναι πίθηκος –

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Σεμπάστιαν, η θεωρία αυτή υπάρχει ήδη.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Όχι.

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Η θεωρία του Δαρβίνου. Δαρβίνος!

Το απόλυτα υπερρεαλιστικό ύφος του Φον Μάγιενμπουργκ, που εξευτελίζει όλα τα επιστημονικά-ορθολογικά δεδομένα του δυτικού κόσμου, συνεχίζεται εντεινόμενο στη σκηνή με τη νταντά και τον ξεμωραμένο Ρόμπερτ. Επίσης, προς το τέλος του έργου, όπου η πλατωνική θεωρία της Ιδέας οδηγεί στην ιδέα της ανυπαρξίας του πραγματικού κόσμου, ακόμη και στην ανυπαρξία του Θεού:

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Καθόμαστε σε μια σπηλιά και κοιτάμε τον τοίχο, πάνω του χορεύουν δυο σκιές, γιατί απ’ έξω μέσα απ’ την είσοδο της τρώγλης πέφτει μια αχτίδα φωτός. Αλλά εμείς δεν έχουμε βγει ποτέ έξω. Εμείς κοιτάζουμε / βλέπουμε απλώς τις σκιές του μεγάλου, πλατύ / ευρύ, πραγματικού κόσμου, που βρίσκεται έξω από τη σπηλιά.

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Αυτό που εννοείς / λες είναι Πλάτωνας.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Όχι, αυτό που εννοώ / λέω είναι ότι δεν έχουμε δει ποτέ τον κόσμο. Η αντίληψή μας είναι πενιχρή. Βλέπουμε μόνο τις σκιές της πραγματικότητας –

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Ναι. Αυτό είναι Πλάτωνας. Η αλληγορία του σπηλαίου.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Γιατί λες συνέχεια ο Πλάτωνας κι ο Πλάτωνας;

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Αυτή η θεωρία υπάρχει ήδη. Είναι του Πλάτωνα.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Ναι, καλά, του Πλάτωνα.

Το μαύρο χιούμορ του συγγραφέα ξετυλίγεται σε όλο του το μεγαλείο

Χιούμορ που σπάει τη θεατρική σύμβαση

Το «Perplex» εξαπολύει επίθεση στις θεατρικές συμβάσεις, στην κλασική πλοκή και στη συνέπεια του θεατρικού χαρακτήρα. Για παράδειγμα, το μαύρο χιούμορ του συγγραφέα ξετυλίγεται σε όλο του το μεγαλείο στη σκηνή όπου να σκανδιναβικό πάρτι με μεταμφιεσμένες γυναίκες, όπου ο Σεμπάστιαν μεταμφιέζεται σε άλκη, η Εύα σε ηφαίστειο, η Γιούντιτ σε Βίκινγκ και ο Ρόμπερτ σε σκιέρ:

ΡΟΜΠΕΡΤ: (στην Εύα) Κι εσύ, εσύ είσαι – τι είσαι;

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: (στην Εύα) Τα βλέπεις;

ΕΥΑ: Ρόμπερτ, σταμάτα να κάνεις τον χαζό. Τι είμαι;

ΡΟΜΠΕΡΤ: Χελλόου / Γεια σου, Εύα. Είσαι – Τι υποτίθεται ότι είναι;

ΕΥΑ: (ξεσπάει) Είστε ηλίθιοι, όλοι σας; Και τυφλοί το βλέπουν. Ηφαίστειο είμαι. Παθαίνω έκρηξη. Το κεφάλι μου εκρήγνυται, από δω τινάζεται από μέσα μου καυτό μάγμα, αυτά είναι ποτάμια λιωμένης λάβας / λάβας που ρέει, απ’ τον κρατήρα μου βγαίνει ένα τεράστιο σύννεφο καπνού, η γη τρέμει, και επί μέρες θα βρέχει παχιά στάχτη και τίποτα δεν θα φυτρώσει εδώ για δεκαετίες.

ΡΟΜΠΕΡΤ: Ραδιενεργό, δηλαδή;

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Κρατήρας; Ποιος κρατήρας;

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Ηφαίστειο;

ΕΥΑ: Μα φυσικά, λογικό, ηφαίστειο. Λάβα, στάχτη, πετρώματα. Κανονικό ηφαίστειο.

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Κι αυτό πώς συνδέεται με τις σκανδιναβικές νύχτες;

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Κι αυτό το είπα: η Αίτνα είναι στην Ιταλία, ο Βεζούβιος, η Πομπηία, όλα στην Ιταλία, το Κρακατάου στην Ινδονησία, όλα είναι στον Νότο, νύχτες του νοτίου ημισφαιρίου, ε;

ΕΥΑ: Σνέφελσγιοκούλ. Σνέφελσγιοκούλ.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Εύα, γιατί λες Σνέφελσγιοκούλ;

ΕΥΑ: Στην Ισλανδία. Αρκτικό. / Σκανδιναβικό. Είναι ηφαίστειο στην Ισλανδία.

Το μικροαστικό ζευγάρι και η απουσία λύσης

Αυτές οι μεταμφιέσεις θέτουν υπό αίρεσιν και την κλασική, παραδεδομένη μορφή του μονογαμικού ζευγαριού, όπως φαίνεται στον σαρκαστικό μονόλογο του Ρόμπερτ: «Το ένα ζευγάρι καλεί το άλλο και μετά είναι σαν νόμος της φύσης, είσαι απογοητευμένος κατά βάση, και τότε ο σύντροφος Α κοιμάται με τη σύντροφο του Β, και μετά ο σύντροφος Β θίγεται και για να τον εκδικηθεί κοιμάται με τη σύντροφο του Α, και για λίγο όλοι νομίζουν ότι σπάνε τα δεσμά του μικροαστικού γάμου τους, αλλά σύντομα καταλαβαίνουν πως αυτό δεν τους κάνει πραγματικά πιο ελεύθερους (...), και να τους τώρα, να λουφάζουν, ή καλύτερα να σέρνονται κυριολεκτικά με την ουρά στα σκέλια πίσω στις καταθλιπτικές / ψυχοπλακωτικές τους σχέσεις, περιμένοντας την επόμενη χλιαρή / ανάλατη απόπειρα απόδρασης, νομιμοποιημένη μέσα από γελοίες μεταμφιέσεις».

Ο Ρόμπερτ θα υλοποιήσει μιαν ανορθόδοξη σεξουαλική φαντασίωση με τον Σεμπάστιαν/ελάφι

Το σημαντικότερο, όμως, είναι το αντεστραμμένο παιχνίδι των ρόλων που μας προσφέρει ο Φον Μάγιενμπουργκ. Ο Ρόμπερτ θα υλοποιήσει μιαν ανορθόδοξη σεξουαλική φαντασίωση με τον Σεμπάστιαν/ελάφι, που όμως θα έχει απροσδόκητη έκβαση (στον δύσκολο ρόλο του Ρόμπερτ είναι πραγματικά απολαυστικός ο Γιώργος Φασουλάς) :

ΡΟΜΠΕΡΤ: Σεμπάστιαν. Είμαι συγκλονισμένος. Μόλις έκανα έρωτα με μια άλκη.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Και; Δεν σου άρεσε;

ΡΟΜΠΕΡΤ: Δεν ξέρω τι έκανα όλα αυτά τα χρόνια. Τι χαμένος χρόνος. / Τι ψυχική εξάντληση. Από δω και στο εξής, μόνο αυτό θέλω.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Αλλά συνειδητοποιείς ότι ...

ΡΟΜΠΕΡΤ: Τι;

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Ότι ήμουν εγώ.

ΡΟΜΠΕΡΤ: Ναι. Εσύ είσαι η άλκη μου.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Ναι, σίγουρα, αλλά – διαισθάνομαι ότι είσαι κολλημένος με τα κέρατά μου και όχι μ’ εμένα ως άτομο.

ΡΟΜΠΕΡΤ: Αχ θεούλη μου / Ωχουυυ να τα μας. Πρέπει να ‘χεις κι εσωτερικές αξίες τώρα, ποντικάκι; Τι θες να γίνεις, ημίθεος; Ένα ζώο είσαι και μόλις με αφύπνισες σεξουαλικώς / και μόλις μου αφύπνισες τη σεξουαλικότητά του, φτάνει αυτό. Να πρέπει τώρα να πάθω και την πλάκα μου με τον εσωτερικό σου κόσμο, ε, πάει πολύ, αυτό οφείλω να στο πω, ρε συ.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Μα είναι απλώς μια στολή.

ΡΟΜΠΕΡΤ: Δεν έχει σημασία, τη φοράς και όλα πάνε ρολόι. / είναι ζάχαρη.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Μα τότε δεν βλέπεις εμένα, πώς είμαι ως άνθρωπος.

ΡΟΜΠΕΡΤ: Βλέπω πώς είσαι σαν άλκη.

ΣΕΜΠΑΣΤΙΑΝ: Δεν είμαι σίγουρος ότι αυτό μου αρκεί μακροπρόθεσμα.

Η κατάρριψη του «τέταρτου τοίχου»

Το έργο του Φον Μάγιενμπουργκ καταργεί, στο τέλος, την παραδοσιακή έννοια του «τέταρτου τοίχου»:

ΡΟΜΠΕΡΤ: Μερικές φορές έχω την αίσθηση ότι εκεί έξω κάποιος κάθεται και μας κοιτάζει.

ΕΥΑ: Στον κήπο μας;

ΡΟΜΠΕΡΤ: Αμέ, αλλά τώρα είναι κάποια αίθουσα, κι έχουν βάλει και καρέκλες για να ‘ναι πιο άνετοι.

(Η Εύα πηγαίνει στον τέταρτο τοίχο).

ΕΥΑ: Εγώ έναν τοίχο βλέπω μόνο. Μπορούμε όμως να κάνουμε ότι εδώ υπάρχει ένα παράθυρο, κι εμείς κοιτάζουμε έξω, κι αν αράζει κάποιος στον κήπο μας κι έχει βάλει και καρέκλα για να κοιτάει μέσα στο κεφάλι σου –

ΡΟΜΠΕΡΤ: (ψιθυρίζει) Μη! Μην τους απευθύνεσαι.

ΕΥΑ: Τι;

ΡΟΜΠΕΡΤ: (ψιθυρίζει) Μπορεί να μην τους αρέσει να τους απευθύνεται κάποιος.

ΕΥΑ: (ψιθυρίζει κι αυτή) Όχι; / Ναι; Γιατί όχι;

ΡΟΜΠΕΡΤ: (ψιθυρίζει) Μπορεί να μη θέλουν να τους ενοχλούν όταν παρατηρούν.

Το δύσκολο αυτό έργο γίνεται απόλυτα συνεπές προς τη δομή του όταν το σκηνικό ξεμοντάρεται στη μέση της τελευταίας πράξης (που ξεκάθαρα παραπέμπει στο Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα του Πιραντέλλο), όπου η Εύα συνειδητοποιεί ότι όλη η εξέλιξη της παράστασης έχει βασιστεί σε απόλυτη τυχαιότητα – η Η Κατερίνα Νταλιάνη και η Ανδρομάχη Φουντουλίδου δίνουν πραγματικά ρέστα:

ΕΥΑ: Δηλαδή μου λες ότι εδώ και μέρες κάνουμε πρόβα χωρίς σκηνοθέτη;

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Ναι, ουσιαστικά νομίζω από την αρχή δεν ήταν εδώ.

ΕΥΑ: Εννοείς καθόλου; Με την έννοια του «ποτέ»;

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Πιστεύω, δεν εμφανίστηκε ποτέ στο θέατρο.

ΕΥΑ: Τότε τι κάνουμε εδώ;

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Μερικές φορές νιώθω ότι δεν υπάρχει καν σκηνοθέτης.

ΡΟΜΠΕΡΤ: (δείχνει ένα άλλο κομμάτι σκηνικού) Και αυτό;

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Βάλ’ το κάπου ρε συ. Ούτε εμείς ξέρουμε.

ΕΥΑ: Δεν υπάρχει σκηνοθέτης;

ΓΙΟΥΝΤΙΤ: Αυτή την εντύπωση έχω. Νομίζω ότι απλώς είναι μια ιδέα έτσι, για να νιώθουμε ασφαλείς. Για να καθησυχάζουμε.

Ανεπαίσθητες μετατοπίσεις στον χρόνο και τον χώρο αποπροσανατολίζουν τα πάντα και ένα νέο σενάριο αναδύεται.

Δεν υπάρχουν πραγματικοί χαρακτήρες σ’ αυτό το έργο, μόνο ηθοποιοί που χρησιμοποιούν τα δικά τους ονόματα, παίζοντας διαφορετικά σενάρια που είναι μόνο προς στιγμήν συνεκτικά, ενώ ανεπαίσθητες μετατοπίσεις στον χρόνο και τον χώρο αποπροσανατολίζουν τα πάντα και ένα νέο σενάριο αναδύεται. Η Ζενεβιέβ Αθανασοπούλου είναι συνεργάτης του Γιώργου Παύλου στη σκηνογραφία και υπεύθυνη για τα κοστούμια. Ο Παντελής Πρωτοπαπάς δημιούργησε την πρωτότυπη μουσική σύνθεση αποχώρησης τύπου Kurt Weill και ο Αναστάσιος Σκλης τις ειδικές κατασκευές.

Λίγα λόγια για τον Μάριους Φον Μάγιενμπουργκ

Γεννημένος στο Μόναχο, ο Μάριους Φον Μάγιενμπουργκ σπούδασε δραματική γραφή στο Πανεπιστήμιο Τεχνών του Βερολίνου. Γράφει θέατρο από το 1997, ενώ από το 1998 συνεργάζεται με τον Thomas Ostermeier στο Deutsches Theater «Baracke» στο Βερολίνο και, από το 1999, στη Schaubühne. Παράλληλα με το έργο άλλων συγγραφέων, έχει σκηνοθετήσει δικά του έργα, όπως στο Residenztheater του Μονάχου, στο Düsseldorfer Schauspielhaus, στο Schauspiel Frankfurt, στο Riksteatern στη Στοκχόλμη και στο Nationaltheatret στο Όσλο.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Μετάφραση: Έρι Κύργια
Σκηνοθεσία/ Σκηνογραφία: Γιώργος Παύλου
Κουστούμια/ Συνεργάτις στην σκηνογραφία: Ζενεβιέβ Αθανασοπούλου
Μουσική σύνθεση: Παντελής Πρωτοπαπάς
Ειδικές κατασκευές: Τάσος Κλης
Φωτογραφίες: Μαρίνα Σατανάκη, Νικήτας Φουστέρης
Επικοινωνία: Χρύσα Ματσαγκάνη
Βοηθός Σκηνοθέτις: Ιόλη Χαραλαμποπούλου
Βοηθός Σκηνογράφου: Αγγελική Κυριακοπούλου
Ηθοποιοί: Άγγελος-Προκόπιος Νεράντζης, Κατερίνα Νταλιάνη, Γιώργος Φασουλάς, Ανδρομάχη Φουντουλίδου