Για τις παραστάσεις «Ο Γιάννης το βούδι» της Ευαγγελίας Γατσωτή, σε σκηνοθεσία Παναγιώτη Λιαρόπουλου, και «Όστια – αυτό είναι το Σώμα μου» του Αντρέα Μαντά, σε σκηνοθεσία του ιδίου και της Λουκίας Μιχαλοπούλου. Κεντρική εικόνα: φωτογραφία από την παράσταση «Ο Γιάννης το βούδι».
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
«Ο Γιάννης το βούδι» της Ευαγγελίας Γατσωτή, σε σκηνοθεσία Παναγιώτη Λιαρόπουλου
Είδα, στο Ίδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη, τον «Γιάννη το βούδι» της Ευαγγελίας Γατσωτή, στην ευαίσθητη και εφευρετική σκηνοθεσία του Παναγιώτη Λιαρόπουλου. Δεν είναι η πρώτη φορά που βλέπω έργο της Ευαγγελίας Γατσωτή, που τη γνώρισα από την «Playlist μιας faultless μητρότητας» και διέκρινα στην πέννα της τη φρεσκάδα μιας νέας γενιάς δραματουργών: το κείμενο της παράστασης προέκυψε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Outreach Project1 και γράφτηκε υπό την καθοδήγηση του Βασίλη Κατσικονούρη, βασίζεται σε αποδελτιώσεις πραγματικών συνεντεύξεων και είναι εμπνευσμένο από αληθινή ιστορία: την ιστορία του δεκαεξάχρονου Γιάννη, ο οποίος υπήρξε εξιλαστήριο θύμα μιας μικρής νησιωτικής κοινωνίας με φόντο τη δεκαετία του 1960.
Μια λαογράφος και το αντικείμενό της: η «έξοχη» ελληνική επαρχία, με τη γνησιότητά της, τη γραφική εικόνα του τουρισμού, τους παράγοντες που την εξιδανικεύουν, από τη μια. Η φρίκη της αποσιώπησης, μια ξεχασμένη ιστορία κοινωνικής περιθωριοποίησης και εγκληματικής συνενοχής της τοπικής κοινωνίας, από την άλλη.
Το δημώδες και το αληθινό: ευφάνταστη μυθοπλασία
Η συγγραφέας δίνει τον τόνο, το ύφος, το λεξιλόγιο και τον ρυθμό της γενιάς της σε ένα νέο είδος θεάτρου. Το έργο σαρκάζει το αφελές φολκλόρ, ξεσκαλίζει τις μνήμες: μια νεαρή ερευνήτρια συναντά κάποιον λαογράφο, ώστε μαζί να προβούν σε αποκαλύψεις. Τι είναι το αληθινό και τι το επίπλαστο; Από πού ξεκινά η μυθοπλασία; Οι αφηγήσεις των χωρικών δίνουν το εφαλτήριο σε μια σταδιακή εκδίπλωση του ένοχου παρελθόντος ενός ολόκληρου χωριού που βίαζε συστηματικά τον «σαλό», τον διαφορετικό, τον θηλυπρεπή, τον αποκλίνοντα του μέσου όρου.
Η κοινότητα αρνείται σύσσωμη να δεχτεί τον βαθμό ευθύνης που της αντιστοιχεί, η συλλογική της μνήμη σκόπιμα αδυνατεί, ενώ το συγκινησιακό φορτίο που σηκώνει ο θεατής της παράστασης βαραίνει πάνω του όλο και περισσότερο. Η ρομαντική εικόνα της πολύχρωμης, φιλόξενης επαρχίας ανατρέπεται άρδην: εδώ επικρατεί ο απόλυτος κανιβαλισμός, ο Γιάννης (που φέρει το υποτιμητικό παρατσούκλι «το βούδι») δεν επιτρέπεται να αγαπήσει, δεν επιτρέπεται να εκφραστεί, δεν μπορεί να ζήσει και προδίδεται καθημερινά, βιάζεται σωματικά και ψυχικά και υφίσταται όλα τα συμπλέγματα και τον σεξισμό στην έσχατη εκδήλωσή τους. Το ειδυλλιακό τοπίο της λαογραφικής φαντασίας αμαυρώνεται οριστικά από την εκκωφαντική σιωπή γύρω από το έγκλημα και ο νεκρός δεδικαίωται.
Η παράσταση και οι ερμηνείες
Οι ηθοποιοί (Φίλιππος Κοντογιώργης, Θανάσης Λυσανδρόπουλος, Σταύρια Νικολάου και Γρηγόρης Πανταζής) δίνουν τον καλύτερο εαυτό τους κάτω από την απαιτητική σκηνοθετική μπαγκέτα του κύριου Λιαρόπουλου. Βρίσκονται σε διαρκή ετοιμότητα, γιατί οι ρόλοι (και τα ρούχα) μπαίνουν και βγαίνουν με εκπληκτική ταχύτητα, ούτως ώστε να ενσαρκώνονται όλοι οι χαρακτήρες ενός πολυπρόσωπου έργου από τους τέσσερίς τους. Άλλωστε, το κείμενο της Ευαγγελίας Γατσωτή από μόνο του προβλέπει έναν δαιδαλώδη ιστό ιστοριών: θα υποδυθούν τον ξενοδόχο, τον βοηθό ξενοδόχου, μια ηλικιωμένη γυναίκα, μια δεύτερη γιαγιά, έναν ηλικιωμένο άνδρα, τον εβδομηντάρη Αγγελή, τον Βαγγέλο, τον Νικόλα και τον Γιωργή, κατοίκους του (ανώνυμου) χωριού, ένα non binary άτομο, δύο ινφλουένσερς, τη «φτερού» που λέγεται Βασίλης, δυο «κράχτες» των ελληνικών λιμανιών με τις πινακίδες Rooms to Let στο χέρι, τη νεαρή γυναίκα, τον Λαογράφο, την Ερήνη, τον Βεζένα που την επιθυμεί, τη Μάνα, τον Πατέρα, τον Λυχνομάνο και, φυσικά, τον Γιάννη το «βούδι».
Και όλους αυτούς τους χαρακτήρες τους εναλλάσσουν επί σκηνής με θαυμαστή αποτελεσματικότητα, χωρίς να υπάρχει κενό κατανόησης, γιατί η σκηνοθετική γραμμή έχει επινοήσει «σημεία αναγνώρισης» ενδυματολογικά, κινησιολογικά και φωτιστικά ώστε άμεσα να μας επαναφέρει σε πρότερη συνθήκη, χωρίς θεαματικές αλλαγές περιβολής, στάσης ή φωτισμού. Έχει, με λίγα λόγια, εγκαθιδρύσει αναγνωρίσιμους τόπους όπου το φαντασιακό του θεατή επανέρχεται αβίαστα, με μια-δυο χαρακτηριστικές κινήσεις και αλλαγές τοποθέτησης κάποιων αντικειμένων. Τέλος, η δραματουργία υποστηρίζεται αποτελεσματικά από ένα ακόμη δρων πρόσωπο, τον μουσικό Hydrama επί σκηνής. Μια δραματουργία που οδηγεί τη συγγραφέα σταδιακά σ’ ένα επιθυμητό είδος γραφής, πιο φουτουριστικό, απελευθερωμένο από τη γραμμικότητα και την ηθογραφική, μονοδιάστατη απόδοση χαρακτήρων (ίσως θα το αποκαλούσα περισσότερο «ένα θέατρο τύπων»):
Η θεματική της διαφορετικότητας
Σκοτεινό τοπίο η επαρχία, αλλά το ίδιο ισχύει και για κάθε μικρή κοινότητα, ακόμη και για τη μικροκοινωνία μιας γειτονιάς της μεγαλούπολης: το έργο δεν θέλει να κλείσουν οι ορίζοντές του, καθώς η σκοτεινή, ζοφερή πλευρά του, αυτό το κλειστοφοβικό κλίμα της επαρχίας του ’60 που σε καταπίνει, είναι βέβαιο ότι αφορά -σε μικρότερο βαθμό- και τη σημερινή επαρχία, αλλά ακόμη και κάθε κλειστό κοινωνικό σύνολο που κρίνει και χλευάζει το διαφορετικό. Εγκλεισμός, πίεση για «κανονικοποίηση», ετεροκαθορισμός, κομφορμισμός, ανελέητο μάτι του άλλου που λειτουργεί ως κήνσορας της ιδιωτικότητάς σου, αλληλοσπαραγμός και αγριότητα. Για τον «διαφορετικό», άμεση διάψευση των προσδοκιών των άλλων, συγκρουσιακό καθεστώς, παραγκωνισμός, χλεύη, εξευτελισμός, διαπόμπευση, αυτοακύρωση, αυτοκτονία. Θέμα που απασχολεί όλο και περισσότερο το θέατρο («Γιαννούλα η Κουλουρού», «Σπυριδούλες», και ένα σωρό νεοελληνικά έργα).
Κι εδώ ξεκινούν οι προβληματισμοί για το φύλο ως κοινωνική κατασκευή και για τη σύγκρουση ετεροκανονικότητας και μονοκανονικότητας. Επίσης, το άλυτο ζήτημα της κοινής ενοχής για κάποια εγκλήματα ομοφοβικού μίσους (όπως αυτό με τον Ζακ Κωστόπουλο) που συνεχίζονται μέχρι σήμερα με τη συνενοχή όσων «γνωρίζουν» αλλά «δεν μιλούν» γι’ αυτά. Το ζήτημα της δυνατότητας του ανθρώπου να αυτοπροσδιορίζεται και να ζει ανοιχτά τις ερωτικές και άλλες επιλογές του. Η σκόπιμη αποσιώπηση του συλλογικού εγκλήματος (που είναι ο θεματικός άξονας του έργου) διατρανώνει την ενοχή καθενός, δηλαδή την κοινή συνενοχή για ψυχές που πληγώθηκαν, για ανεξίτηλα τραύματα, για ζωές που πήγαν αδικοχαμένες, στον βωμό της κακώς εννοούμενης «παράδοσης» (όπως τη στηλιτεύει με το έργο της η συγγραφέας).
Η ίδια δηλώνει για το ύφος της: «τηλεοπτικός-ελλειπτικός λόγος, ροπή στη χυδαιολογία, αγγλικές λέξεις για ευκολία, απουσία "βαθύτερου νοήματος", κιτς ετερόκλητα στοιχεία και αντιαισθητική-αισθητική του μπλέντερ».
Η Ευαγγελία Γατσωτή είναι συγγραφέας του «Νυχιάνγκ» (Θέατρο Πορεία), της «Playlist μιας faultless μητρότητας» (Θέατρο Vault), του «Κόκκινες γραμμές ή Λέξεις που κάνουν τζιζ» (Θέατρο του Νέου Κόσμου) και του «Γιάννης το βούδι» (Ίδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης») Μέσα από τη γνωριμία της με την αείμνηστη Χρύσα Σπηλιώτη, μέσα από τη συναναστροφή της με τη Δέσποινα Γλέζου, μετά από πολλές δοκιμές σε θεατρικές ομάδες της Νάξου και σε σεμινάρια θεατρικής γραφής, φαίνεται πως έχει αναπτύξει ένα ξεχωριστό θεατρικό ιδιόλεκτο, με χαρακτήρες αναγνωρίσιμους και πολυδιάστατους, με πλοκές ενδιαφέρουσες και πρωτότυπες, με χιούμορ και οξυδέρκεια στην πέννα της. Η ίδια δηλώνει για το ύφος της: «τηλεοπτικός-ελλειπτικός λόγος, ροπή στη χυδαιολογία, αγγλικές λέξεις για ευκολία, απουσία "βαθύτερου νοήματος", κιτς ετερόκλητα στοιχεία και αντιαισθητική-αισθητική του μπλέντερ».
Ο Παναγιώτης Λιαρόπουλος είναι απόφοιτος της δραματικής σχολής «Δήλος» και φοιτά στο τμήμα Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ. Τα δύο τελευταία χρόνια είναι υπεύθυνος έρευνας του φεστιβάλ For Women/Artivism Project της Αγγελικής Τουμπανάκη. Υπήρξε βοηθός σκηνοθέτη στις παραστάσεις «Ηοmos ή Στην Ελλάδα όλοι» του Jordan Seavey και «Το χελιδόνι» σε σκηνοθεσία Αντώνη Γαλέου, ενώ ως ηθοποιός έλαβε μέρος στην παράσταση «Here and There» που παρουσιάστηκε στο Smoke Alley Theatre, στην Ιρλανδία. Το 2023 έκανε την έρευνα για την παράσταση «Σπυριδούλες» της Νεφέλης Μαϊστράλη. Σκηνοθέτησε τις παραστάσεις «Δια μίαν Ανάμνησιν», «Τα ψυχοσωματικά μου μέσα», την παιδική παράσταση «Το Πιθάρι του Πυθαγόρα», το «Ένα κιλό στρείδια κε Άντον» της Ραφαέλα Μαρτίνεζ και «Ο Γιάννης το βούδι» της Ευαγγελίας Γατσωτή.
Κείμενο/Σύλληψη: Ευαγγελία Γατσωτή
Σκηνοθεσία: Παναγιώτης Λιαρόπουλος
Σκηνογράφοι: Αλκυόνη Δίβαρη, Λία Μαντούβαλου
Ενδυματολόγος: Αρχοντούλα Τσατσουλάκη
Μουσικός επί σκηνής: Hydrama
Σχεδιασμός φωτισμών: Σεμίνα Παπαλεξανδροπούλου
Βοηθός σκηνοθέτη: Άνθια Μουστάκα-Κολυβά
Φωτογραφίες- Trailer -εικαστικό αφίσας: Daniel Voreakos
Υπεύθυνη προβολής & επικοινωνίας: Μαρένα Καδιγιαννοπούλου
Υπεύθυνη Social Media: Νάνσυ Παναγουλοπούλου Εταιρεία παραγωγής: ΜΠΛΕ
ΠΑΙΖΟΥΝ: Φίλιππος Κοντογιώργης, Θανάσης Λυσανδρόπουλος, Σταύρια Νικολάου, Γρηγόρης Πανταζής
«Όστια – αυτό είναι το Σώμα μου» των Αντρέα Μαντά και Λουκίας Μιχαλοπούλου
Με σκηνικό έναν έρημο τόπο (Κόλαση ή Παράδεισο) προσεγγίζει το έργο του Πιέρ Πάολο Παζολίνι η ποιητική σύνθεση του Αντρέα Μαντά «Όστια – Αυτό είναι το σώμα μου», σε σκηνοθεσία του ιδίου και της Λουκίας Μιχαλοπούλου. Πέντε γυναίκες/ηρωίδες του κινηματογραφικού έργου: Μαρία, Μάμα Ρόμα, Ιοκάστη, Εμίλια – η υπηρέτρια, Μήδεια, που υποδύεται η Λουκία Μιχαλοπούλου. Πατώντας στο ίδιο χώμα, οι πέντε αυτοί γυναικείοι χαρακτήρες συνοψίζονται, συγκεντρώνουν τις συναισθηματικές τους ποιότητες και το πένθος τους για τον Πιερ Πάολο, στο ίδιο πρόσωπο, που είναι λίγο-πολύ το πρόσωπο της Μάνας.
«Το όνειρο είναι βάρκα που θέλει να βγει από το ένα ποτάμι στο άλλο και αυτή η προσπάθεια του να βγει στ’ ανοιχτά είναι η καρδιά μου που θέλω να γίνει ένα χρυσόμηλο και να στολίσει το τραπέζι μας που ήδη λάμπει σαν χρυσή σφαίρα».
Συμμετέχουν, σιωπηρά παρευρισκόμενοι, βαδίζοντας σε σχηματισμό, εγγαστρίμυθα μουρμουρίζοντας το «Sometimes I feel like a motherless child» και αφουγκραζόμενοι τον μονόλογο της Λουκίας Μιχαλοπούλου, οι σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Θεάτρου Τέχνης, Αντώνης Κωστόπουλος και Γαβριήλ Ζήσης. Η θεατρική εγκατάσταση είναι της Μαργαρίτας Πέτροβα, οι φωτισμοί του Τάσου Παλαιορούτα, τα κοστούμια της Ελένης Κοζάου, ενώ την κίνηση επιμελείται ο Αλέξης Φουσέκης.
Στην ιστορία του παζολινικού δράματος εγγράφεται και η ταινία «Ostia» (1987) του Τζούλιαν Κόουλ, όπου πρωταγωνιστούν ο σκηνοθέτης Ντέρεκ Τζάρμαν, ο Ντέιβιντ Ντίπνολ και ο Όλιβερ Χέιντεν. Επίσης, πρέπει εδώ να αναφέρω την παράσταση «Παζολίνι» (2018) του Ένκε Φεζολλάρι, που βασίστηκε στο έργο του Γιάννη Σολδάτου «Όταν ο Παζολίνι συνάντησε το αγόρι που του πρόσφερε τον θάνατο», μια αφήγηση που επικαιροποιούσε το ιδιόλεκτο του υποπρολεταριάτου και αναφερόταν, επίσης, στην άγρια δολοφονία του Παζολίνι στην Όστια και όπου, επίσης, παρήλαυναν οι μορφές της Κάλλας, της Λάουρα Μπέτι, της Συλβάνα Μάνγκανο και της Σουζάνα, της μητέρας του Π.Π. Παζολίνι, καθώς και των «αγοριών που παίζουν ποδόσφαιρο» και βρίσκουν το νεκρό, κατακρεουργημένο σώμα του Παζολίνι.
«Ο χάρτης της πόλης/ της νύχτας/ της αδερφής/ του πετσιού μου/ ο απόλυτος σύντροφος/ της σκιάς μου»
Ποιος είναι ο Αντρέας Μαντάς
O Αντρέας Μαντάς είναι ηθοποιός και συγγραφέας. Σπούδασε στη Δραματική Σχολή Εθνικού Θεάτρου και τη Δραματική Σχολή «Δήλος», και παρακολούθησε σεμινάρια υποκριτικής με τον Sotigui Kouyaté (συνεργάτη του Peter Brook) και στο Michael Chekhov Studio Berlin. Έχει εμφανιστεί σε κινηματογραφικές ταινίες και στην τηλεοπτική παραγωγή «The Durrells in Corfu» και είναι ιδρυτικό μέλος της Amor Omnia, που το 2019 παρουσίασε την παράσταση «Ρολόι Από Άμμο» (βασισμένη στα πεζά κείμενα του Χόρχε Λούις Μπόρχες). Έχει γράψει το Ρoκενρόλλα/Astrafiammante, μια διπλή έκδοση μαζί με τον Γιώργο-'Ικαρο Μπαμπασάκη και το Οι ώρες ανάμεσα, μια ανατρεπτική περιδιάβαση στο έργο του Samuel Beckett. Οι Αλγερίες είναι η πρώτη του ποιητική συλλογή.
Σύλληψη, Κείμενο, Σχεδιασμός ήχου: Αντρέας Μαντάς
Σκηνοθεσία: Λουκία Μιχαλοπούλου, Αντρέας Μαντάς
Σκηνικά: Μαργαρίτα Πέτροβα
Φωτισμοί: Τάσος Παλαιορούτας
Ενδυματολόγος: Ελένη Κοζάου
Επιμέλεια κίνησης: Αλέξης Φουσέκης
Ερμηνεύει η Λουκία Μιχαλοπούλου
Συμμετέχουν οι σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Θεάτρου Τέχνης, Αντώνης Κωστόπουλος & Γαβριήλ Ζήσης
Οργάνωση παραγωγής – Επικοινωνία στα media: Τίνα Παππά
Μια συμπαραγωγή της Amor Omnia Productions και του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν.
1Τα τέσσερα έργα που προκρίθηκαν στο φετινό Outreach Project (Το δεντρόσπιτο του Νίκου Ξένιου, Όταν ο κήπος μας ακούει της Βίκυς Εδιάρογλου, Ζωή χωρίς Κυριακή του Γιάννη Πανουτσόπουλου και Ο Γιάννης το βούδι της Ευαγγελίας Γατσωτή) κυκλοφορούν σε ενιαίο τόμο από τις εκδόσεις «Άπαρσις», 2024.
*Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.
