Η ιστορία των Νόμπελ Λογοτεχνίας, η φιλοσοφία τους, οι μεγάλες στιγμές τους, καθώς και ένας πλήρης κατάλογος των βραβευμένων συγγραφέων από το 1901 μέχρι σήμερα. Στην κεντρική εικόνα, ο Γιώργος Σεφέρης, το πρώτο ελληνικό νόμπελ λογοτεχνίας (1963).
Επιμέλεια: Book Press
Από το 1901, τα βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας με συνέπεια και χωρίς να έχει χάσει την αίγλη του, διαγράφει μια πορεία ανάδειξης λογοτεχνών και λογοτεχνιών συχνά άγνωστων στο παγκόσμιο κοινό αλλά και επιβράβευσης μεγάλων ονομάτων. Δεν έχουν λείψει οι απρόσμενες βραβεύσεις ούτε και οι αμφισβητήσιμες επιλογές, ακόμη και σκάνδαλα, ενώ υπήρξαν και κάποιοι (λίγοι) που αρνήθηκαν την τιμή.
Η επιτροπή της Σουηδικής Ακαδημίας έχει κάνει προσπάθειες για καινοτόμες προσεγγίσεις και για πιο πολιτικές βραβεύσεις αφουγκραζόμενη μεγάλες κοινωνικές αλλαγές και γεωπολιτικές εξελίξεις, έχει αναζητήσει λογοτεχνικές φωνές σε όλο τον πλανήτη και συχνά, συχνότατα, απογοητεύει τα φερόμενα ως φαβορί. Μη δημοσιεύοντας βραχεία λίστα, αφήνει περιθώριο, τα τελευταία χρόνια, στις στοιχηματικές εταιρείες να φτιάχνουν λίστες και να δίνουν αποδόσεις. Κάπως έτσι, 46 χρόνια μετά το Νόμπελ του Οδυσσέα Ελύτη και 62 μετά το πρώτο ελληνικό Νόμπελ με τη βράβευση του Γιώργου Σεφέρη, βλέπουμε το όνομα της πεζογράφου Έρσης Σωτηροπούλου να εμφανίζεται στις λίστες αυτές γεννώντας προσδοκίες για το μεγάλο βραβείο και την ικανοποίηση ότι η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία βρίσκεται, αν μη τι άλλο, στο παιχνίδι. Δεν είναι και λίγο.
Παραμένει το βραβείο με το μεγαλύτερο κύρος παγκοσμίως, αυτό που δίνει τη μεγαλύτερη προβολή στους βραβευθέντες και τις βραβευθείσες και που τους και τις τοποθετεί στο πάνθεον των γιγάντων της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Όπως και να έχει, το Νόμπελ Λογοτεχνίας είναι μια μακρά αλυσίδα στιγμών τεράστιας αναγνώρισης για συγγραφείς από όλο τον κόσμο και παραμένει το βραβείο με το μεγαλύτερο κύρος παγκοσμίως, αυτό που δίνει τη μεγαλύτερη προβολή στους βραβευθέντες και τις βραβευθείσες και που τις/τους τοποθετεί στο πάνθεον των γιγάντων της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Από την τελετή στο Μέγαρο Μουσικής της Στοκχόλμης όπου ο βασιλιάς της Σουηδίας κάνει την απονομή κάθε 10 Δεκεμβρίου και εν συνεχεία από τη δεξίωση στο Δημαρχιακό Μέγαρο της σουηδικής πρωτεύουσας, ο/η συγγραφέας που έχει τιμηθεί φεύγει με το χρυσό μετάλλιο με την προτομή του Άλφρεντ Νόμπελ, το τιμητικό δίπλωμα και μία επιταγή περίπου 1 εκατ. ευρώ.
Για το «εξαιρετικότερο έργο στην κατεύθυνση της προαγωγής ενός ιδεώδους».
Τι χρειάζεται για να πάρει ένας ή μία συγγραφέας Νόμπελ; Πριν τις ζυμώσεις και το λόμπινγκ, το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας απονέμεται απονέμεται κάθε χρόνο, βάσει απλών και συγκεκριμένων κριτηρίων, σε εν ζωή συγγραφέα για το σύνολο του έργου του ο οποίος σύμφωνα με τη διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ, παρήγαγε το «εξαιρετικότερο έργο στην κατεύθυνση της προαγωγής ενός ιδεώδους».
Από τον Πρυντόμ στον Ισιγκούρο: ο αιώνας των ανδρών
Το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας έχει απονεμηθεί συνολικά 117 φορές. Πρώτος βραβευθείς ήταν ο Γάλλος ποιητής και δοκιμιογράφος Σιλί Προυντόμ. Σύμφωνα με το σκεπτικό εκείνης της πρώτης Επιτροπής, που είχε αναλάβει να εκτελέσει τη διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ, το βραβείο του δόθηκε ως «αναγνώριση της ιδιαίτερης ποιητικής σύνθεσής του, η οποία αποδεικνύει τον υψηλό ιδεαλισμό, την καλλιτεχνική τελειότητα και έναν σπάνιο συνδυασμό των ιδιοτήτων τόσο της καρδιάς όσο και του μυαλού». Ήδη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας από το 1881, ο Πρυντόμ αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων που έλαβε από το Νόμπελ στην δημιουργία ενός Βραβείου Ποίησης που απονέμεται από την Société des gens de lettres. Το 1902, στα 100χρονα από τη γέννηση του Βικτόρ Ουγκό, μαζί με τους επίσης ποιητές και ακαδημαϊκούς Jose-Maria de Heredia και Leon Dierx, ίδρυσε την Société des poètes français που παραμένει ενεργή και δραστήρια μέχρι σήμερα.
Το 2017, ένα χρόνο με την επιλογή του αμερικανού βάρδου Μπομπ Ντίλαν που προκάλεσε ανάμικτα συναισθήματα, η Επιτροπή άφησε τους πειραματισμούς και βράβευσε τον σημαντικό Βρετανό ιαπωνικής καταγωγής λογοτέχνη Κάζουο Ισιγκούρο.
Το 2017, ένα χρόνο μετά την επιλογή του Αμερικανού βάρδου Μπομπ Ντίλαν που προκάλεσε ανάμικτα συναισθήματα, η Επιτροπή άφησε τους πειραματισμούς και βράβευσε τον σημαντικό Βρετανό λογοτέχνη ιαπωνικής καταγωγής Καζούο Ισιγκούρο. «Αποκάλυψε στα μεγάλης λογοτεχνικής δύναμης μυθιστορήματά του την άβυσσο κάτω από την ψευδαίσθησή μας ότι είμαστε συνδεδεμένοι με τον κόσμο», απεφάνθη η Επιτροπή στο σκεπτικό της και ο λογοτεχνικός κόσμος χειροκρότησε.
Από τους βραβευθέντες, μόλις 18 ήταν γυναίκες έως σήμερα, πράγμα που σημαίνει ότι εννέα γυναίκες συγγραφείς βραβεύτηκαν σε όλο τον 20ο αιώνα και άλλες εννέα στα πρώτα 24 χρόνια του 21ου αιώνα. Πρόκειται για τις: Σέλμα Λάγκερλεφ από τη Σουηδία (1909), Γκράτσια Ντελέντα από την Ιταλία (1926), Σίγκριντ Ούντσετ από τη Νορβηγία (1928), Περλ Μπακ από τις Ηνωμένες Πολιτείες (1938), Γκαμπριέλα Mιστράλ από τη Χιλή (1945), Νέλλυ Ζαχς από τη Γερμανία (1966), Nαντίν Γκόρντιμερ από τη Νότια Αφρική (1991), Τόνι Μόρισον από τις Ηνωμένες Πολιτείες (1993), Βισλάβα Συμπόρσκα από την Πολωνία (1996), Ελφρίντε Γέλινεκ από την Αυστρία (2004), Ντόρις Λέσινγκ από το Ηνωμένο Βασίλειο (2007), Χέρτα Μίλερ από τη Γερμανία (2009), Άλις Μονρό από τον Καναδά (2013) και Σβετλάνα Αλεξίεβιτς από την Ουκρανία (2015), Όλγκα Τοκάρτσουκ το 2018, Λουίζ Γκλικ από τις ΗΠΑ το 2020, Ανί Ερνώ από τη Γαλλία το 2022 και Χαν Γκανγκ από τη Νότια Κορέα το 2024.
Το Νόμπελ Λογοτεχνίας μετά τα σκάνδαλα
Ο Άντερς Όλσον, πρόεδρος της επιτροπής το βραβείου, μετά τα σκάνδαλα για τις ανάρμοστρες συμπεριφορές μελών της επιτροπής, είχε τονίσει τον επαναπροσδιορισμό των κριτηρίων που τέθηκαν σε ισχύ από το 2020. Τότε, έλεγε ότι έτσι θα αποφευχθούν η «ανδροκεντρική» και η «ευρωκεντρική» προσέγγιση που είδαμε στις επιλογές του παρελθόντος.
Το Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος Νόμπελ πιστεύει πως οι αλλαγές που έχουν γίνει μέχρι σήμερα αλλά και άλλες στις οποίες σκοπεύει να προχωρήσει η Σουηδική Ακαδημία, και αφορούν στην οργανωτική δομή, θα επιφέρουν μεγαλύτερη διαφάνεια και τροποποιήσεις στη μεθοδολογία, και ευελπιστεί πως θα δημιουργήσουν καλές ευκαιρίες για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στην Ακαδημία ως θεσμό. Η επιλογή των υποψηφίων για το Βραβείο Λογοτεχνίας γίνεται μεταξύ προτάσεων που υποβάλλονται προς εξέταση από εξειδικευμένους μελετητές.
Υπεύθυνη για τη διαδικασία είναι η Επιτροπή Λογοτεχνίας Νόμπελ, η οποία απαρτίζεται από τους Άντερς Όλσον (Anders Olsson), Πρόεδρος, Έλεν Μάτσον, Στιβ Σεμ-Σάντμπεργκ, Αν Σβαρντ, Άννα-Καρίν Παλμ και Ματς Μαλμ, μόνιμος γραμματέας.
Λεπτομέρειες, αριθμοί και... αρνήσεις
Το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας από το 1901 δεν απονεμήθηκε συνολικά επτά φορές: Έξι φορές κατά τη διάρκεια των δύο Παγκοσμίων Πολέμων (1914, 1918, 1940, 1941, 1942 και 1943) και μία για αδιευκρίνιστους λόγους (1935). Μόνο τέσσερις φορές έχει δοθεί εξ ημισείας (1904, 1917, 1966 και 1974).
Ο νεαρότερος σε ηλικία συγγραφέας που βραβεύτηκε με Νόμπελ ήταν ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, το 1907, στα 41 του χρόνια. Εκατό χρόνια αργότερα, το 2007, η επίσης Βρετανή Ντόρις Λέσινγκ βραβεύτηκε με Νόμπελ, στα 88 της και έγινε η γηραιότερη συγγραφέας που τιμήθηκε με το βραβείο. Αστειευόμενη, είχε τότε δηλώσει πως «επί τριάντα χρόνια εμφανιζόμουν ως υποψήφια, η αναμονή άξιζε τον κόπο».
Εν έτει 2025, το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο 11 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών, ήτοι περίπου 1 εκατ. ευρώ.
Στη μακρά λίστα των συγγραφέων που έχουν τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ υπάρχουν δύο που δεν το αποδέχθηκαν: Το 1958 ο Ρώσος φουτουριστής ποιητής Μπόρις Παστερνάκ και το 1964 ο Γάλλος υπαρξιστής φιλόσοφος και λογοτέχνης Ζαν-Πολ Σαρτρ. Ο πρώτος επικαλέστηκε πολιτικούς λόγους, ενώ ο δεύτερος δήλωσε ότι «ένας συγγραφέας δεν πρέπει να επιτρέψει στον εαυτό του να μετατραπεί σε θεσμό».
Κι επειδή οι κανόνες είναι και για να παρακάμπτονται, έχει δοθεί μετά θάνατον βραβείο (1931), ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η Επιτροπή της Σουηδικής Ακαδημίας έχει κάνει ιδιαίτερη μνεία στο σκεπτικό της σε συγκεκριμένο βιβλίο του τιμηθέντος.
Tα ονόματα των υποψηφίων και άλλες πληροφορίες σχετικά με τις υποψηφιότητες για τη διαδικασία ανάδειξης του νικητή κάθε χρονιάς γίνονται διαθέσιμα στο κοινό πενήντα χρόνια μετά την κάθε βράβευση. Εν έτει 2025, το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο 11 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών, ήτοι περίπου 1 εκατ. ευρώ.
Οι κάτοχοι του Νόμπελ Λογοτεχνίας από το 1901 έως το 2020
