vivlio-petao-390

Για τη «ροζ λογοτεχνία» και τους αναγνώστες της μιλάει το βιβλίο της Εύας Στάμου.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Η συζήτηση για τις (συνήθως) γυναίκες συγγραφείς που γράφουν ελαφριά, εμπορική λογοτεχνία για (συνήθως) γυναίκες  αναγνώστριες κρατά τουλάχιστον είκοσι-είκοσι πέντε χρόνια. Σίγουρα στην Ελλάδα σημείωσε κορυφώσεις με βιβλία που έκαναν τεράστια τιράζ, από το Ο Ιούδας φιλούσε υπέροχα (1998) της Μάιρας Παπαθανασοπούλου μέχρι Το σπίτι δίπλα στο ποτάμι (2007) της Λένας Μαντά κι από τα έργα της Χρυσηίδας Δημουλίδου ως τα βιβλία της Παυλίνας Νάσιουτζικ και άλλων.

Η συζήτηση διεξάγεται από κριτικούς και εκδότες, από φιλολόγους και ανθρώπους του χώρου του βιβλίου, αλλά δυστυχώς ερήμην των ίδιων των ευπώλητων συγγραφέων και των αναγνωστριών, που καταναλώνουν ροζ σελίδες με γέμιση άσπρα συννεφάκια… Ή μάλλον, κι αυτές μιλάνε σε άλλο μήκος κύματος, προβάλλοντας ως βασικό επιχείρημα ότι το διάβασμα τέτοιων έργων είναι διαφυγή και ότι η αναγνωσιμότητα στην Ελλάδα ανεβαίνει όσο γράφονται τέτοια κείμενα.

Η Εύα Στάμου ανέλαβε να συνοψίσει τη συζήτηση και να καταγράψει όλα αυτά που κατά καιρούς έχουν ακουστεί, ώστε να δώσει για πρώτη φορά σε μορφή βιβλίου την εικόνα της ροζ λογοτεχνίας μέσα στη λογοτεχνική και κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, αν και δεν επεκτάθηκε επαρκώς στο ευρύτερο κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο που συμπεριλαμβάνει την εν λόγω λογοτεχνία, έθεσε το χαλί πάνω στο οποίο μπορούμε να (ξανα)συζητήσουμε το θέμα.

Βασικά συμπεράσματα

Ας ξεκινήσουμε όμως με τις πρώτες διαπιστώσεις που κάνει η ίδια η συγγραφέας.

Αντανακλά το life style, που αναπαράγεται στα σήριαλ ανάλογου ύφους, στα περιοδικά ποικίλης ύλης και σκανδαλοθηρικής θεματικής, σε μια μεταφεμινιστική θεώρηση της κοινωνίας

Η σημερινή ροζ λογοτεχνία διαφέρει από τα γυναικεία λαϊκά αναγνώσματα της Βιομηχανικής Επανάστασης, καθώς πλέον αναφέρεται στη χειραφετημένη γυναίκα της πόλης, το καταναλωτικό μοντέλο της αγοραστικής και σεξουαλικής ελευθερίας και τον αμερικάνικο τρόπο ζωής. Αντανακλά το life style, που αναπαράγεται στα σήριαλ ανάλογου ύφους, στα περιοδικά ποικίλης ύλης και σκανδαλοθηρικής θεματικής, και σχετίζεται φυσικά με την ευρύτερη ζωή των αποδεκτριών της, σε μια μεταφεμινιστική θεώρηση της κοινωνίας.

Ενώ ιδεολογικά φαίνεται προοδευτική, στην ουσία είναι μια νέα μορφή μικροαστικού συντηρητισμού, έστω και αν διαβάζεται από αναγνώστριες όλων των ηλικιών, των οικονομικών δεδομένων και των εκπαιδευτικών βαθμίδων. Και είναι συντηρητική, επειδή, μολονότι προβάλλει τη σεξουαλική απελευθέρωση, βλέπει ως τελικό λιμάνι τη μόνιμη σχέση και τον γάμο, και –το κυριότερο– αναπαράγει καθιερωμένες ιδέες της ψευδο-προοδευτικής γυναίκας, της ανεξάρτητης, της δυναμικής, που ωστόσο –έστω και ακούσια– υποτάσσεται στη μάζα, κατά βάθος της γυναίκας χωρίς προσωπικότητα και διάθεση για πραγματική ρήξη.

Αποτυπώνουν στερεοτυπικά τη ζωή και προσεγγίζουν λαϊκίστικα το κοινό, υλοποιώντας κοινότοπα όνειρα και ευτελή απωθημένα

Τα βιβλία ροζ αποχρώσεων, συμπεραίνει σωστά η Εύα Στάμου, αγνοούν την αισθητική πλευρά της λογοτεχνίας, καθώς δεν φροντίζουν καθόλου τη γλώσσα (αναπαράγουν εν πολλοίς τη δημοσιογραφική ρηχότητα και την παρεΐστικη ιδιόλεκτο), δεν εμβαθύνουν στους χαρακτήρες, οι οποίοι είναι επίπεδοι και δεν εξελίσσονται (η ανθρώπινη ψυχολογία μάλιστα δεν προσεγγίζεται, ειδικά όσον αφορά στη σκοτεινή πλευρά της ψυχής που γεννά και τα μεγάλα διλήμματα), αποτυπώνουν στερεοτυπικά τη ζωή και προσεγγίζουν λαϊκίστικα το κοινό, υλοποιώντας κοινότοπα όνειρα και ευτελή απωθημένα.  

Εν τέλει, τι κακό προξενεί η μεγάλη άνθηση αυτού του είδους της παραλογοτεχνίας; Σύμφωνα με τη συγγραφέα, απορροφά μεγάλες δυνάμεις της γενικότερης λογοτεχνίας, αφού μειώνει σε βάθος χρόνου το λογοτεχνικό δυναμικό, δείχνοντας πως επιτυχία είναι οι πωλήσεις (με άλλα λόγια εμπορευματοποιεί μονόπλευρα την τέχνη), εξαντλεί πόρους που θα μπορούσαν να διοχετευθούν σε ποιοτικά έργα (αμφίβολο!) και περνά την ιδέα ότι δεν υπάρχει υψηλή και χαμηλή λογοτεχνία, αλλά ευχάριστα ή βαριά αναγνώσματα, που απλώς αφορούν άλλο κοινό ή άλλες στιγμές του ίδιου αναγνώστη.

Η Εύα Στάμου, όπως προείπα, ανακεφαλαίωσε τα βασικά σημεία πάνω στα οποία μπορεί να στηριχτεί η συζήτηση για τη ροζ λογοτεχνία και έβαλε την τελευταία στον χάρτη της σημερινής παγκόσμιας πραγματικότητας. Γι’ αυτό, παρά τις ελλείψεις της προσπάθειάς της, αυτή ανοίγει τον δρόμο για να διεξαχθεί ένας διάλογος που μέχρι τώρα τακτικά ξεμυτίζει αλλά δεν έχει καλύψει όλες τις πτυχές του θέματος.

alt

Αστοχίες και προεκτάσεις

Πριν προχωρήσω όμως σ’ αυτόν, θα σημειώσω τη σκόπιμη(;) παραγνώριση της ελληνικής σκηνής, με αποτέλεσμα να μην μπορούμε μέσω του βιβλίου να ορίσουμε κοινωνιολογικά την ελληνίδα αναγνώστρια μέσα στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελλαδικής πραγματικότητας. Θα σημειώσω τις πολλές παρεκβάσεις του βιβλίου, όπως τα τούρκικα σήριαλ ή την αξιολόγηση που επιχειρεί η βιβλιοκριτική, παρεκβάσεις που αποδυναμώνουν τον λόγο της συγγραφέως. Η παρατήρηση μάλιστα ότι η κριτική δίνει θέση στη ροζ λογοτεχνία δεν στηρίζεται σε καμία επαρκή βάση, αφού οι σοβαροί βιβλιοκριτικοί συνήθως αδιαφορούν πλήρως για τα εν λόγω βιβλία ή ασχολούνται επικριτικά συνολικά με το φαινόμενο της γυναικείας παραλογοτεχνίας.

Η σύσταση από κάποιον γνωστό υπερκερνά όλους τους αφορισμούς των κριτικών και των ποιοτικών συγγραφέων

Αντίθετα, τα βιβλία της εμπορικής λογοτεχνίας προωθούνται μέσω της διαφήμισης από στόμα σε στόμα, που ωθεί αυτά τα αναγνώσματα σε άνθηση, καθώς η σύσταση από κάποιον γνωστό υπερκερνά όλους τους αφορισμούς των κριτικών και των ποιοτικών συγγραφέων και δείχνει ότι η κριτική δεν μπορεί να αγγίξει (=επηρεάσει) το ευρύ κοινό. Γιατί παρατηρείται λοιπόν αυτή η αναγνωστική τάση; Μα επειδή υπάρχει εμφανές έλλειμμα παιδείας, που ξεκινά κυρίως από το σχολείο, το οποίο δεν φρόντισε ποτέ να οικοδομήσει τις βάσεις της υγιούς φιλαναγνωσίας που θα προετοιμάσουν σθεναρούς αναγνώστες και όχι εύκολους καταναλωτές ή αδιάφορους ευκαιριακούς σκουπιδοφάγους.

Κι ο φαύλος κύκλος ανανεώνεται, αφού αυτά τα ευπώλητα αναγνώσματα διαμορφώνουν τα πρότυπα των αναγνωστριών, οι οποίες τα ακολουθούν, τόσο όσον αφορά στο αισθητικό κριτήριο (εύπεπτη αφήγηση, αβαθείς σκηνές, χαλαρή γλώσσα, λαϊκίστικη και συντηρητική προσέγγιση της ζωής) όσο και στο κοινωνικό μοντέλο, που επανακαθορίζει το μικροαστικό, έστω κι αν το στολίζει με κοσμοπολίτικα ρούχα, που επιβραβεύει τη μετριότητα, που ενθρονίζει τη μόδα, τον ευδαιμονισμό, την προσωπική ευτυχία και καλοπέραση.

Κι αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο πρόβλημα που προκαλεί η ροζ λογοτεχνία, όσο προελαύνει και εγκαθιδρύεται. Επιβεβαιώνει και αυτή (σε συντονισμό με την τηλεόραση και τον καταναλωτισμό) το ατομικιστικό πρότυπο, που επιδιώκει την προσωπική ευζωία, αλλά αδιαφορεί για την κοινωνική ανάπτυξη. Τα βιβλία αυτά εστιάζουν τον φακό τους στην ιδιωτική ζωή, στις προσωπικές περιπέτειες και στην εναλλαγή απογοητεύσεων-επιτυχιών, ενώ παραγκωνίζουν εντελώς το δημόσιο και το κοινωνικοπολιτικό. Στρέφουν με άλλα λόγια την προσοχή της σύγχρονης «ανεξάρτητης» γυναίκας στο «εγώ» και απαξιώνουν την πολιτική, τη θρησκεία, την κοινωνική δράση και την ευρύτερη ιστορική διάσταση της εποχής.

Εστιάζουν τον φακό τους στην ιδιωτική ζωή, στις προσωπικές περιπέτειες και στην εναλλαγή απογοητεύσεων-επιτυχιών, ενώ παραγκωνίζουν εντελώς το δημόσιο και το κοινωνικοπολιτικό

Έτσι, η ευπώλητη βιβλιοπαραγωγή, συχνά μίας χρήσης, ανακυκλώνει στατικές αξίες, δεν προβληματίζει και φυσικά δεν οδηγεί στην ανάγνωση άλλων ποιοτικότερων αναγνωσμάτων. Δεν οδηγεί συχνά καν στην προσέγγιση θηλέων συγγραφέων που ασχολούνται με τη γυναικεία γραφή, που πειραματίζονται με τη σιωπή ή με τον αντισυμβατικό θυμικό λόγο, που προωθούν το σώμα ως μέσο έκφρασης, που ναρκοθετούν τις ανδρικές πάγιες αντιλήψεις.

Όσο το θέμα είναι ανοικτό, οφείλουμε να βάλουμε στο τραπέζι πτυχές του προβλήματος που καθορίζουν όχι στενά τη λογοτεχνία αλλά και την αναγνωστική ανταπόκριση μεγάλων μερίδων του πληθυσμού: τον μεταμοντερνισμό λ.χ. που εξίσωσε το υψηλό με το χαμηλό και κατάργησε τις αξιολογικές διαφοροποιήσεις και τις ιεραρχίες, με αποτέλεσμα να διατρήσει τα όρια λογοτεχνίας και παραλογοτεχνίας· τη μαζική κουλτούρα και την επίδρασή της στη διαμόρφωση αναγνωστών-καταναλωτών· την πολιτική αποστασιοποίηση που οδηγεί στην ιδιώτευση, την εμπορευματοποίηση μέσω των βιβλιοπωλείων-σουπερμάρκετ και των βραβείων αναγνωστών, την τηλεοπτικοποίηση της ζωής και τον συνακόλουθο υποβιβασμό του λόγου κ.ά. Όλα αυτά είναι θέματα που πλαισιώνουν τις αναγνωστικές επιλογές καθορίζοντας και τον κύκλο αναγνώσεών μας.

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

altΗ επέλαση της ροζ λογοτεχνίας
Δοκίμιο για την ευδοκίμηση μιας μορφής αφηγηματικού λόγου
Εύα Στάμου
Εκδ. Gutenberg 2014
Σελ. 136, τιμή € 6,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΕΥΑΣ ΣΤΑΜΟΥ

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Μια απάντηση για τη ροζ λογοτεχνία

Μια απάντηση για τη ροζ λογοτεχνία

Απάντηση στην παρουσίαση του βιβλίου Η επέλαση της ροζ λογοτεχνίας.

Της Εύας Στάμου

Το 2010 δημοσιεύτηκε στην Book Press  κείμενό μου με τίτλο ...

Τα βιβλία της ροζ κουλτούρας

Τα βιβλία της ροζ κουλτούρας

Της Εύας Στάμου*

Η γραφή των γυναικών δεν είναι πάντα χρώματος ροζ. Η σύγχυση της γυναικείας πεζογραφίας με τη ροζ λογοτεχνία διαστρεβλώνει την εικόνα της πρόσφατης εκδοτικής παραγωγής στη...

Η λογοτεχνία σε κίνδυνο

Η λογοτεχνία σε κίνδυνο

Της Νέλλης Βουτσινά

 

Ήμουν και είμαι ο «Ρομαντικός» που προσπαθεί να στοχαστεί το ξεπέρασμα του ρομαντισμού μέσα από την ανάλυση συγγραφέων με τους οποίους έχω διαδοχικά ταυτισ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Είκοσι πέντε χρόνια έρευνας χρειάστηκε ο δημοσιογράφος και διευθυντής της εφημερίδας «Η Καθημερινή» Αλέξης Παπαχελάς για να καταλήξει στο αδημοσίευτο και σπάνιο υλικό που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974», το οποίο αφορά την επταετία που καθόρισε την ιστορική πορεία της χώρας μας και ανα...

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Τάσεις, στάσεις και το γυμνό μετέωρο σώμα του χορευτή. Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

Η σύγχρονη περφόρμανς αρνείται τον παραδοσιακό δυϊσμό σώματος και μυαλού και αναζητά τη συνείδηση που εδράζει στο γυμνό σώμα. Η εκτός πλαισίου χρήσ...

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Διονύση Μαρίνου «Μπλε ήλιος», το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Μαριάννα]

Μία φλοίδα φως, σαν κάτι ζωντανό που ανασα...

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ