Jalabert Charles Francois the Plague of Thebes

Εικόνες επιδημιών, μεταφορικών ή αληθινών, θεόσταλτων ή συνέπεια ανθρώπινης δράσης, σε έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, από την αρχαιότητα έως τις μέρες μας.

Της Ελένης Κορόβηλα 

Η εν εξελίξει κρίση που βιώνουμε από τα τέλη Δεκεμβρίου με την επιδημία του νέου κορωνοϊού που ξεκίνησε από την Κίνα και εξαπλώνεται ανεξέλεγκτα, έχει οδηγήσει και θα  συνεχίσει να οδηγεί σε πρωτοφανείς καταστάσεις. Στη λογοτεχνία πολλές είναι οι ιστορίες που εκτυλίσσονται εν μέσω λοιμών, αλληγορικών ή και αληθινών. Δεν είναι, επίσης, λίγες οι περιπτώσεις που μελλοντολογικά έργα μοιάζουν να έχουν προβλέψει καταστάσεις με αναλογίες ή και ομοιότητες με αυτές που βιώνουν σήμερα άνθρωποι σε όλον τον πλανήτη. 

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Στην αρχή της Ιλιάδας ένας λοιμός θερίζει το στρατόπεδο των Αχαιών, εξαιτίας της ασέβειας που επέδειξε ο Αγαμέμνονας απέναντι στο θεό Απόλλωνα. Στο πέρασμα από το έπος στην αρχαία τραγωδία, μια φοβερή επιδημία θερίζει τη Θήβα, αλλά ο βασιλιάς της Οιδίποδας αργεί να συνειδητοποιήσει το παιχνίδι της μοίρας που εξυφαίνεται ερήμην του (βλ. τον πίνακα του Jalabert Charles Francois στην κεντρική εικόνα).

vokkakiosΣτην αυγή των μοντέρνων καιρών, στο περίφημο «Δεκαήμερο» (1353) του Βοκκάκιου, το θεωρούμενο και πρώτο έργο πεζογραφίας της σύγχρονης εποχής, η πανούκλα έχει ξεσπάσει στη Φλωρεντία του 1348. Επτά νέες και τρεις νέοι βρίσκουν καταφύγιο στην εξοχή όπου επί δέκα μέρες μέσω ενός ιδιότυπου παιχνιδιού προσωπικών ή επινοημένων αφηγήσεων θα κάνουν αποκαλύψεις και θα θίξουν τα ήθη και τα κακώς κείμενα της εποχής τους, δίνοντας στον συγγραφέα την ευκαιρία να διακωμωδήσει και να σατιρίσει την κοινωνία στην οποία ζει, ενώ το φάσμα του θανάτου παραμονεύει έξω από τον στενό κύκλο των ηρώων του.

JakobsenΤο 1881 ο Δανός νατουραλιστής Γενς Πέτερ Γιάκομπσεν έγραψε το διήγημα «Πανούκλα στο Μπέργκαμο». Εμπνευσμένος από τη δύναμη αφανισμού της επιδημίας και ορμώμενος από το ιστορικό ξέσπασμα της πανούκλας στο Μπέργκαμο κατά τον Μεσαίωνα, με χιλιάδες νεκρούς, ο Γιάκομπσεν περιγράφει μια πόλη στην οποία ο χρόνος έχει παγώσει. Αποτυπώνει το δέος που προκαλούν οι όμορφες εικόνες της πόλης του αλλά και την καταβύθιση στην κοινωνική κρίση που προκαλεί η σύγκρουση του θρησκευτικού αισθήματος με το αίσθημα επιβίωσης. Ένα φιλοσοφικό αφήγημα με πολλούς συμβολισμούς όπου η πανούκλα ερμηνεύεται ως θεϊκό σημάδι και ως δίκαιη τιμωρία.

panoukla camusΣτον εικοστό αιώνα, αμέσως μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (1947), ο Αλμπέρ Καμύ με το μυθιστόρημά του «Η πανούκλα» (μτφρ. Νίκη Καρακίτσου-Ντουζέ, εκδ. Καστανιώτη) αφηγείται την καθημερινότητα στο Οράν της Αλγερίας της δεκαετίας του ‘40 εν μέσω μιας επιδημίας που επιφέρει έκτακτες καταστάσεις, χρήση προπαγάνδας και τελικά επικράτηση του «κακού». Κι αν για το μυθιστόρημα του Καμί η επιδημία της πανούκλας είναι απλώς ο μεταφορικός καμβάς για να καταγγελθεί η «μαύρη πανούκλα» του ναζισμού, άλλοι συγγραφείς έχουν στην καρδιά της μυθοπλασίας τους μια ανεξέλεγκτη, φονική επιδημία που ενσκύπτει ως τιμωρία και κάθαρση μαζί βάζοντας σε δοκιμασία τα ανθρώπινα μεγέθη.

husardΛίγα χρόνια μετά, ο Ζαν Ζιονό δημοσιεύει τον «Ουσάρο στη στέγη» (1951). Η χολέρα σαρώνει στην Προβηγκία. Ο Ιταλός αξιωματικός Άντζελο Πάρντι, εξόριστος στη Γαλλία, καταδιώκεται από τους Αυστριακούς που τον κατηγορούν για συνωμοσία. Οι δρόμοι έχουν αποκλειστεί, οι πόλεις έχουν οχυρωθεί και έχει επιβληθεί καραντίνα. Ο  Άντζελο χωρίς να φοβάται να μολυνθεί φροντίζει τους αρρώστους που συναντά στο δρόμο του ενώ βοηθά τη σύζυγο ενός κόμη. Ο κλοιός σφίγγει κι εκείνος, άτρωτος χάρη στο θάρρος και την αγνότητά του, καταφεύγει στις στέγες της Μανόσκ από όπου παρατηρεί το μεγαλείο της φύσης και ταυτόχρονα την πόλη να παραδίδεται στον μαρασμό εξαιτίας της θανάσιμης επιδημίας.

cholera MarkesΜερικές δεκαετίες αργότερα, κυκλοφορεί το πολυβιαβασμένο μυθιστόρημα «Ο έρωτας στα χρόνια της χολέρας» (1985) του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ψυχογιός). Στο έργο του Κολομβιανού συγγραφέα ο αδιέξοδος έρωτας πλήττει αμετάκλητα σαν ιός που δεν μπορεί να αναχαιτιστεί τον νεαρό ήρωά του Φλορεντίνο Αρίσα και τον «μολύνει» για όλη του τη ζωή. Η επιδημία χολέρας σοβεί σε δεύτερο πλάνο και λειτουργεί σαν υπόμνηση για το φαρμάκι του ανεκπλήρωτου έρωτα.

saramagoΣτο αλληγορικό «Περί τυφλότητας» (2000) του Ζοζέ Σαραμάνγκου (μτφρ. Αθηνά Ψύλλια, εκδ. Καστανιώτη) ο ήρωας χάνει την όρασή του, κάτι που σύντομα θα συμβεί για ανεξήγητους λόγους και σε άλλους. Είναι το ξεκίνημα μιας πρωτόγνωρης πανδημίας. Οι πληγέντες, αποστερημένοι από την όρασή τους, θα τεθούν σε καραντίνα όπου θα αποστερηθούν κι από κάθε σύνδεσμο και επαφή με την προηγούμενη ζωή τους. Η ανθρωπότητα βυθίζεται σταδιακά στο σκότος ώσπου μια γυναίκα που αίφνης βλέπει μια αστραπιαία λάμψη λευκού φωτός ίσως να κρατά εν αγνοία της το κλειδί της σωτηρίας.

nemesisΤο 2010 κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα του Φίλιπ Ροθ «Νέμεσις». Το καλοκαίρι του 1944 μαίνεται στο Νιούαρκ των Ηνωμένων Πολιτειών επιδημία πολυομυελίτιδας που σκοτώνει παιδιά κι απειλεί να ξεριζώσει την ικμάδα μιας ολόκληρης κοινότητας καταδικάζοντας τη σε μια ζωή που θα τη βαραίνει η απώλεια και θα την κάνει αφόρητη ο πόνος. Ο ήρωας του Ροθ συνθλίβεται από τις περιστάσεις ενώ η καλοκαιρινή ζέστη και η αποπνικτική ατμόσφαιρα θολώνουν την κρίση του. 

cholera panouklaΤο 2014 κυκλοφόρησε στη Γαλλία το μυθιστόρημα του Πατρίκ Ντεβίλ «Χολέρα και πανούκλα» (μτφρ. Άννυ Σπυράκου, εκδ. Τόπος). Ήρωάς του ένας άνδρας που έχει σώσει εκατομμύρια ζωές από μια ασθένεια που κάποτε προκαλούσε επιδημίες: ο καλύτερος μαθητής του Παστέρ Αλεξάντρ Γερσέν, ο άνθρωπος που το 1894 στο προαύλιο ενός νοσοκομείου του Χονγκ Κονγκ είχε απομονώσει τον βάκιλο της βουβωνικής πανώλης. Στο βιβλίο του Ντεβίλ τον συναντάμε σε μια άλλη κρίσιμη στιγμή στην Ιστορία: τον Μάιο του 1940 όταν τα ναζιστικά στρατεύματα καταλαμβάνουν το Παρίσι και εκείνος βρίσκεται στην τελευταία πτήση που απογειώνεται από την πόλη. Η συναρπαστική ζωή του  πολυεπιστήμονα Γερσέν αποτελεί έξοχο παράδειγμα για το πως η πάλη των μεγάλων δυνάμεων για κυριαρχία βάζει άλλοτε βάζει εμπόδια και άλλοτε ωθεί την επιστημονική πρόοδο.

teleftaia logiaΤο 2015 κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα «Τα τελευταία μου λόγια» του Αργεντινού Σαντιάγο Αμιγορένα (μτφρ. Τιτίκα Δημητρούλια, εκδ. Gutenberg), ο οποίος ζει στη Γαλλία από τα 11 χρόνια του. Μια ιστορία για την καταστροφή και το τέλος της ανθρωπότητας που διαδραματίζεται το 2086 στο έσχατο καταφύγιο: την Ακρόπολη της Αθήνας. Δυο άνθρωποι έχουν απομείνει, ο νεαρός αφηγητής και ένας υπεραιωνόβιος άνδρας που ονομάζεται Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Αυτός ο δεύτερος, είναι ο φορέας της μνήμης μέσα από την οποία αναζητούνται οι αιτίες του κακού και η πηγή για τη χαρά της ζωής.

korakiΟ μετρ της λογοτεχνίας τρόμου Στίβεν Κινγκ έγραψε το 1978 μια μελλοντολογική ιστορία γεμάτη αποκαλυπτικά στοιχεία που στα ελληνικά κυκλοφόρησε ως Το κοράκι (μτφρ. Λύο Καλοβυρνάς, εκδ. Λιβάνη - πρωτότυπος τίτλος “The stand” που κυκλοφόρησε σε αναθεωρημένη έκδοση το 1990). Μέρες κατάρρευσης μιας κοινωνίας μετά το ξέσπασμα μιας επιδημίας που οφείλεται σε ένα φονικό ιό γρίπης που χρησιμοποιείται ως φονικό βιολογικό όπλο σκοτώνοντας το 99% του πληθυσμού. Τα όνειρα μετατρέπονται σε εφιάλτες και η απειλή του θανάτου που πλησιάζει παίρνει τη μορφή ενός πρίγκιπα του σκότους που χτίζει την δική του αυτοκρατορία με σκοπό να φέρει την Αποκάλυψη. Το κλειδί της σωτηρίας φαίνεται να κρατά μιας υπεραιωνόβια γυναίκα. Το Κοράκι θα εκδοθεί ξανά φέτος, σε νέα μετάφραση, από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος που πλέον έχουν την ευθύνη για την έκδοση του διάσημου συγγραφέα στη χώρα μας. 

Plague in an Ancient City Michiel Sweerts 16521654


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σπουδαία κορίτσια και οι ιστορίες τους: Βιβλία για παιδιά και εφήβους

Σπουδαία κορίτσια και οι ιστορίες τους: Βιβλία για παιδιά και εφήβους

Εικονογραφημένες ιστορίες, μυθιστορήματα, μίνι βιογραφίες σπουδαίων γυναικών ή νεότερων κοριτσιών που μέσα από την προσωπική τους διαδρομή στην επιστήμη, την τέχνη, τον ακτιβισμό ή με το ηθικό παράδειγμά τους διεκδικώντας τα δικαιώματά τους αποτελούν πρότυπα. Τα βιβλία με θέμα τις ζωές γυναικών που απευθύνονται σε π...

Πώς μας αφορά σήμερα η Γιορτή της Γυναίκας;

Πώς μας αφορά σήμερα η Γιορτή της Γυναίκας;

Δέκα χρόνια μεσολάβησαν από τη συγγραφή του παλιότερου άρθρου μου για την Ημέρα της Γυναίκας. Τι μεσολάβησε; Τι άλλαξε; 

Της Εύας Στάμου

Στα δέκα χρόνια που μεσολάβησαν από τη συγγραφή του παλιότερου άρθρου μου με τον τίτλο ...

Μαίρη, μια Μυθοπλασία, της Μέρι Γουόλστονκραφτ – Ζώντας στο δρόμο του φεμινισμού

Μαίρη, μια Μυθοπλασία, της Μέρι Γουόλστονκραφτ – Ζώντας στο δρόμο του φεμινισμού

Για τη νουβέλα της Mary Wollstonecraft, μητέρας του φεμινισμού, «Μαίρη, Μια Μυθοπλασία» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Χίμαιρα σε μετάφραση Θωμά Μαστακούρη. 

Της Χριστίνας Μουκούλη

Όλοι γνωρίζουμε (ή νομίζου...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Δημοσιογραφία, του Μάικλ Σούντσαν (προδημοσίευση)

Δημοσιογραφία, του Μάικλ Σούντσαν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Michael Schudson «Δημοσιογραφία» (μτφρ. Δημήτρης Αθηνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 8 Μαρτίου από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ποια δημοσιογραφία έχει τη μεγαλύτερη σημασ...

Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (προδημοσίευση)

Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί – Τριάντα έξι σύντομα κείμενα για ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, από την οικογένεια και τους φίλους μου ως το πάθος με το γράψιμο. Μια επιλεκτική αυτοβιογραφία». Κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις ε...

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση δύο ιστοριών από τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Πούλου «Αμφίβια τέρατα – Ιστορίες στον δρόμο για τη λίμνη», που θα κυκλοφορήσει στις 10 Μαρτίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΕ ΑΣΗΜΕΝΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

12 Φεβρουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Βιβλία που θεμελίωσαν τον πολιτισμό μας: 10 διαλέξεις στο Ίδρυμα Θεοχαράκη

Οι συγγραφείς Σώτη Τριανταφύλλου και Κώστας Κατσουλάρης παρουσιάζουν θεμελιώδη βιβλία του πολιτισμού μας σε μια σειρά 10 διαλέξεων μέσω πλατφόρμας τηλεδιάσκεψης, στο πλ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ