
Για το μυθιστόρημα του Μιγκέλ Μπονφουά (Miguel Bonnefoy) «Το όνειρο του ιαγουάρου» (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Στερέωμα). Εικόνα: Ο πίνακας του Ανρί Ρουσσώ «Όνειρο».
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Φαίνεται πως τα νάματα του επινοημένου Μακόντο του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες δεν στερεύουν ποτέ. Μπορεί να έχουν περάσει δεκαετίες από τότε που ο Κολομβιανός μετρ του μαγικού ρεαλισμού εμφάνιζε εμπρός μας έναν λαμπρό κόσμο που αδιαφορούσε για όλες τις συμβάσεις και περιτριγύριζε το όνειρο, την πραγματικότητα και τον μύθο με επιδέξιο τρόπο, εντούτοις φαίνεται πως οι ρίζες που πότισε συνεχίζουν να ανθίζουν ακόμη και στις μέρες μας.
Το είδαμε να συμβαίνει με τον Χόρχε Γκαλάν, τον Δαβίδ Ουκλές, τον Κάρλος Φονσέκα και τώρα με τον Μιγκέλ Μπονφουά. Από το Ελ Σαλβαδόρ έως την Ισπανία κι από την Κόστα Ρίκα έως τη Βενεζουέλα, οι σύγχρονοι συγγραφείς ομνύουν στον μέγα προπάτορα και με τα έργα τους δείχνουν έμπρακτα πως ένα λογοτεχνικό ρεύμα διατηρεί την επιρροή του όσο αναπλάθεται, μετασχηματίζεται και προσαρμόζεται στις σημερινές αναγνωστικές (κι όχι μόνο) συνθήκες.
Η καταγωγή
Το όνειρο του ιαγουάρου του Μιγκέλ Μπονφουά, ένα πολλάκις βραβευμένο μυθιστόρημα, καθώς έβαλε το Prix Femina 2024 και το Μεγάλο Βραβείο Μυθιστορήματος της Γαλλικής Ακαδημίας, είναι μια κλασικότροπη σάγκα ως προς τη σύλληψή της, αλλά και μια άκρως ευφάνταστη κατασκευή ως προς το ύφος της. Ο μαγικός ρεαλισμός λάμπει από παντού, δίχως όμως να λείπει από το βιβλίο του η ευρωπαϊκή λογοτεχνική κουλτούρα.
Ο Μπονφουά έλκει την καταγωγή του από τρία σημεία του ορίζοντα (ο πατέρας του ήταν Χιλιανός, η μητέρα του Βενεζουελανή, ενώ ο ίδιος γεννήθηκε στη Γαλλία). Είναι φανερό πως οι διαφορετικές κουλτούρες έχουν χωνευτεί καλά μέσα του, με αποτέλεσμα να μπορεί να γράψει μυθιστορήματα όπως ο Εφευρέτης που ελάχιστη σχέση έχουν με τον μαγικό ρεαλισμό, αλλά και το παρόν που συνεχίζει την μακρά πορεία του είδους.
Το όνειρο του ιαγουάρου βασίζεται μεν στην ιστορία της οικογένειάς του, αλλά αποκτά ευρύτερο χαρακτήρα, καθώς δεν περιορίζεται σ’ αυτήν, αλλά όπως έκανε και ο Μάρκες, τη μεταφέρει σε μια μεγαλύτερη εικόνα που περιλαμβάνει τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης Βενεζουέλας. Υπό αυτό το πρίσμα, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως η απουσία ενός και μόνου κεντρικού ήρωα (καίτοι εμφανώς υπάρχει ένας), δημιουργεί μια τοιχογραφία που δομείται πάνω σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο.
Από τον Αντόνιο στη Βενεζουέλα
Όλα ξεκινούν όταν στα σκαλιά μια εκκλησίας στο Μαρακαΐμπο της Βενεζουέλας, μια μουγκή ζητιάνα βρίσκει και υιοθετεί ένα έκθετο νεογέννητο αγόρι. Το παίρνει μαζί της και αναγκαστικά το βουτάει μέσα στη δική της φτώχεια. Από πολύ νωρίς, το παιδί, ο Αντόνιο, εμφανίζει έναν χαρακτήρα ατίθασο. Κάνει διάφορες δουλειές του ποδαριού: πότε αχθοφόρος στα λιμάνια, πότε μικροέμπορος καπνού και πότε παιδί για όλες τις δουλειές σε έναν οίκο ανοχής. Κι όμως, αυτό το χαμίνι, από μια ευμενή αλλαγή της μοίρας, θα μάθει σε νεαρή ηλικία από πού κατάγεται, ποιος τον άφησε ορφανό και απροστάτευτο, ενώ με την κατάλληλη ώθηση θα ξεκινήσει να σπουδάζει, να αλλάζει ζωή και τελικά να γίνεται ένας επιφανής γιατρός, ιδρυτής ενός νοσοκομείου και πρύτανης του πανεπιστημίου που φτιάχτηκε χάρη σ’ αυτόν. Το ότι ένας δρόμος της πόλης έφερε το όνομά του ήταν το αποτέλεσμα του κοινωνικού του εκτοπίσματος.
Σε αντίθεση με τους γονείς της, η Βενεζουέλα δεν επιθυμεί να ακολουθήσει την ιατρική και αναχωρεί για το Παρίσι όπου θα έρθει σε επαφή με συγγραφείς και καλλιτέχνες, αναζητώντας το δικό της υπαρξιακό στίγμα.
Δίπλα του θα σταθεί μια εξίσου δυναμική γυναίκα, που εκκινώντας από τη δική της δύσκολη αφετηρία, θα καταφέρει να υπερβεί όλες τις κοινωνικές συμβάσεις που αφορούσαν τις γυναίκες της χώρας, να γίνει επίσης γιατρός και να έχει την τύχη να γνωρίσει τον Αντόνιο, με τον οποίο συνδέθηκε έως το πέρας της ζωής τους. Καρπός της αληθινής αγάπης τους θα είναι η κόρη τους Βενεζουέλα που γεννήθηκε την ημέρα μιας από τις πολλές λαϊκές εξεγέρσεις που συνέβησαν στη χώρα και η οποία κατέλυσε την δικτατορία του Χιμένες. Σε αντίθεση με τους γονείς της, η Βενεζουέλα δεν επιθυμεί να ακολουθήσει την ιατρική και αναχωρεί για το Παρίσι όπου θα έρθει σε επαφή με συγγραφείς και καλλιτέχνες, αναζητώντας το δικό της υπαρξιακό στίγμα.
Ο τελευταίος της μεγάλης οικογένειας που ξεκινάει με τον Αντόνιο Μπόρχας Ρομέρο είναι ο γιος της Βενεζουέλα, Κριστομπάλ, ένα ευφάνταστο παιδί που από μικρό έλκεται από τις ιστορίες και τους μύθους του παρελθόντος, με αποτέλεσμα, μεγαλώνοντας και επισκεπτόμενο τα πατρώα εδάφη τη στιγμή που εκπνέει ο Αντόνιο, να αναλάβει να καταγράψει την ιστορία της οικογένειας και της χώρας.
Η μεγάλη εικόνα
Σε κανένα σημείο του μυθιστορήματος δεν υπάρχει μονομερής καταγραφή των οικογενειακών δρωμένων. Ο Μπονφουά, μέσα από αυτές τις τρεις γενιές ηρώων, καταγράφει τις πολιτικές αναταραχές, τις δικτατορίες, τις κοινωνικές και τις οικονομικές αλλαγές της Βενεζουέλας του 20ού αιώνα. Είναι φανερό πως η πρόθεσή του είναι να καταδείξει το πόσο ζυμωμένη είναι η προσωπική ιστορία των ανθρώπων με αυτήν της χώρας. Κάτι που ειδικά στη Λατινική Αμερική είναι περισσότερο από πρόδηλο.
Προς το τέλος του μυθιστορήματος μαθαίνουμε πως υπάρχει μια τοπική δοξασία του Μαρακαΐμπο, σύμφωνα με την οποία σε κάθε γέννα γατιών κρύβεται ένας ιαγουάρος. Αυτός ξεχωρίζει από τα αδέρφια του και απελευθερώνεται, υπό το φόβο ότι θα τα κατασπαράξει. Η σχέση αυτού του ανήσυχου «ξένου» που δεν ταιριάζει πουθενά και ακολουθεί τον δικό του μονήρη δρόμο, είναι στην πραγματικότητα η εσωτερική δύναμη που δονεί κάθε μέλος αυτής της οικογένειας. Καθένας αναζητεί έναν δικό του δρόμο, πηγαίνει κόντρα στη μοίρα του, παλεύει να αρθρώσει τον δικό του λόγο και τελικά φτάνει στο τέρμα της διαδρομής του πλήρης εμπειριών, αλλά και δικαιωμένος για την απόφασή του να μην αποδεχθεί όσα του δόθηκαν.
Πλούσια γλώσσα
Ο Μπονφουά χτίζει το έργο του πάνω σε μια γλώσσα πλούσια (ίσως σε κάποια σημεία περισσότερο μπαρόκ από όσο πρέπει), γεμάτη ρυθμό και εικόνες. Ο ρεαλισμός παντρεύεται με τον μύθο και ο βαθμός επινοητικότητάς του σε φέρνει μπρος σε στιγμές που ο μαγικός ρεαλισμός αποκτάει σώμα και ουσία.
Θα μπορούσε να πει κανείς πως ο Κριστομπάλ είναι πιο κοντά σ’ αυτόν, από τη στιγμή που ο νεανίας της οικογένειας αναλαμβάνει να γίνει ο καταγραφέας της ιστορίας της. Δεν έχει νόημα να αναζητά κανείς συγγραφικές περσόνες ή προθέσεις, καθώς σε τούτο το μυθιστόρημα ο Μπονφουά δείχνει πως έχει ταυτιστεί με όλα τα πρόσωπα που εκθέτει μπροστά μας. Σαν να τα έχει συναντήσει, κατανοήσει και να έχει ταυτιστεί με τη ζωή τους. Δείγμα εξαίρετης συγγραφικής διαχείρισης.
Η μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα διατηρεί τα μαγικά φίλτρα του ύφους του Μπονφουά. Στοιχείο απόλυτα αναγκαίο όταν έχουμε να κάνουμε με ένα μυθιστόρημα που διατρυπάει τον ρεαλισμό και μας εμφανίζει ανάγλυφα έναν κόσμο που αναδύεται μέσα από το όνειρο, την οργιώδη πλοκή και τη γόνιμη φαντασία των δρωμένων.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Μιγκέλ Μπονφουά (Miguel Bonnefoy), Γάλλος συγγραφέας με καταγωγή από τη Βενεζουέλα, γεννήθηκε στο Παρίσι το 1986. Ταγμένος στην πεζογραφία, απέσπασε τα βραβεία Prix de la Vocation και το Prix Feneon για το πρώτο του μυθιστόρημα Το ταξίδι του Οκτάβιο (εκδ. Utopia, 2015), ενώ το μυθιστόρημά του Sucre noir (2017) συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα του βραβείου Prix Femina και βραβεύτηκε με το Prix Renaissance.

Το βιβλίο του Héritage (2020) πήρε το βραβείο Prix des Libraires. Το μυθιστόρημά του Το όνειρο του ιαγουάρου (2024) έλαβε το Μεγάλο Βραβείο της Γαλλικής Ακαδημίας και τo βραβείο Femina. Το έργο του έχει μεταφραστεί σε είκοσι γλώσσες.























