«Τι μπορούμε να γνωρίζουμε» του Ίαν ΜακΓιούαν (κριτική) – Το παρελθόν, ένα άλυτο αίνιγμα

Την ίδια στιγμή που ο παλιόφιλός του, ο Τζούλιαν Μπαρνς κατεβάζει τα μολύβια του δηλώνοντας πως τελείωσε με τη συγγραφή, ο Ίαν ΜακΓιούαν, 78 Μαΐων πλέον, όχι μόνο δεν καταθέτει τα όπλα, αλλά η, ας πούμε, δεύτερη περίοδος της συγγραφικής του διαδρομής έχει να επιδείξει θαυμαστά δείγματα γραφής. Μυθιστορήματα πολυσέλιδα, πυκνά, ρηξικέλευθα, με πρωτότυπες ιδέες, που άλλοτε «πατούν» σε ιστορικά δεδομένα και άλλοτε επεκτείνονται στον φανταστικό κόσμο της sci-fi λογοτεχνίας. Ναι, ο ΜακΓιούαν βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε πλήρη συγγραφική φόρμα.

Το πρόσφατο μυθιστόρημά του Τι μπορούμε να γνωρίζουμε αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα και φιλοσοφικά έργα της ύστερης περιόδου του συγγραφέα. Αν και παρουσιάζεται αρχικά ως ένα λογοτεχνικό μυστήριο γύρω από ένα χαμένο ποίημα, εξελίσσεται σε έναν βαθύ στοχασμό πάνω στα όρια της γνώσης, την αδυναμία ανασύστασης του παρελθόντος, την κλιματική καταστροφή, την ανθρώπινη αυταπάτη και τη φύση της μνήμης. Το βιβλίο κινείται ανάμεσα σε δύο χρονικές περιόδους -το 2014 και το 2119- και χρησιμοποιεί αυτή τη διπλή αφήγηση για να θέσει ένα κεντρικό ερώτημα: πόσα μπορούμε πραγματικά να γνωρίζουμε για τους άλλους, για την ιστορία και τελικά για τον ίδιο μας τον εαυτό;

Αυτό που κάνει το μυθιστόρημα ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι δεν αμφισβητεί απλώς τη γνώση· αμφισβητεί την ίδια την επιθυμία μας να πιστεύουμε ότι η γνώση είναι εφικτή. Ο ΜακΓιούαν δεν γράφει μια ιστορία για την ανακάλυψη μιας αλήθειας, αλλά για τη διαρκή αποτυχία της ανθρώπινης συνείδησης να κατανοήσει πλήρως την πραγματικότητα.

Το χαμένο ποίημα

Στον πυρήνα της αφήγησης βρίσκεται το θρυλικό ποίημα «Μια κορόνα για τη Βίβιεν», γραμμένο από τον φημισμένο ποιητή Φράνσις Μπλάντυ και αναγνωσμένο δημόσια μόνο μία φορά το 2014. Μετά εξαφανίζεται χωρίς να σωθεί κανένα αντίγραφο. Για περισσότερο από έναν αιώνα, το ποίημα αποκτά σχεδόν μυθική διάσταση. Ακαδημαϊκοί, ιστορικοί και αναγνώστες προσπαθούν να μαντέψουν το περιεχόμενό του και να εξηγήσουν τη σημασία του.

Το ποίημα λειτουργεί ως το σημαντικότερο σύμβολο του βιβλίου. Αντιπροσωπεύει την απόλυτη αλήθεια που όλοι αναζητούν, αλλά κανείς δεν μπορεί να προσεγγίσει ολοκληρωμένα. Η αξία του δεν προέρχεται από αυτό που είναι, αλλά από αυτό που λείπει. Όσο περισσότερο απουσιάζει, τόσο περισσότερο διογκώνεται η σημασία του στη συλλογική φαντασία. Μα, μήπως και η ανθρώπινη ιστορία έτσι ακριβώς δεν λειτουργεί; Δεν οικοδομούμε τις αφηγήσεις μας πάνω σε όσα γνωρίζουμε, αλλά πάνω στα κενά της γνώσης. Τα χαμένα έγγραφα, οι σιωπές, οι διαγραμμένες μαρτυρίες και οι άγνωστες προθέσεις έχουν συχνά μεγαλύτερη δύναμη από τα πραγματικά γεγονότα. Το ποίημα γίνεται έτσι μεταφορά για κάθε παρελθόν που έχει χαθεί ανεπιστρεπτί.

Η ψευδαίσθηση των δεδομένων

Ο Τομ, ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος, είναι ακαδημαϊκός του 22ου αιώνα. Ζει σε έναν κόσμο που διαθέτει τεράστια ψηφιακά αρχεία του παρελθόντος και σε μια χώρα που δεν είναι η Μεγάλη Βρετανία που γνωρίζουμε, αλλά μια βυθισμένη έρημη χώρα, αποτέλεσμα της οικολογικής καταστροφής που προκάλεσαν οι άνθρωποι του 21ου αιώνα. Εντούτοις, έχει πρόσβαση σε e-mails, ημερολόγια, επιστολές, προσωπικά δεδομένα και αμέτρητα τεκμήρια ζωής. Θεωρητικά διαθέτει πολύ περισσότερες πληροφορίες για τους ανθρώπους του 2014 από όσες είχαν οι ίδιοι οι σύγχρονοί τους. Ωστόσο, όσο περισσότερο ερευνά, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από την αλήθεια.

Ένα από τα κεντρικά θέματα του βιβλίου είναι η αδυναμία της μνήμης να λειτουργήσει ως αντικειμενική καταγραφή της πραγματικότητας. Οι χαρακτήρες θυμούνται διαφορετικά τα ίδια γεγονότα.

Αυτή είναι ίσως η πιο ριζοσπαστική ιδέα του μυθιστορήματος. Ο ΜακΓιούαν αμφισβητεί τη σύγχρονη πεποίθηση ότι περισσότερα δεδομένα οδηγούν σε μεγαλύτερη κατανόηση. Ο Τομ έχει μπροστά του σχεδόν απεριόριστες πληροφορίες, αλλά οι ερμηνείες του αποδεικνύονται λανθασμένες. Κατανοεί τα γεγονότα, αλλά όχι τα κίνητρα. Βλέπει τις πράξεις, αλλά όχι τα συναισθήματα που τις γέννησαν. Ολόκληρη η έρευνά του αποδεικνύεται μια μορφή πνευματικής αλαζονείας. Πιστεύει ότι μπορεί να ανασυνθέσει τις ζωές των άλλων σαν να πρόκειται για μαθηματικό πρόβλημα. Στην πραγματικότητα, όμως, οι άνθρωποι δεν αφήνουν πίσω τους πλήρεις εξηγήσεις του εαυτού τους.

Ο Τομ δεν είναι τίποτα άλλο από τον σύγχρονο άνθρωπο της πληροφορίας: έναν άνθρωπο, σαν εμάς τους ίδιους, που έχει πρόσβαση σε περισσότερα δεδομένα από ποτέ αλλά όχι απαραίτητα σε περισσότερη σοφία.

Η αναξιόπιστη μνήμη

Ένα από τα κεντρικά θέματα του βιβλίου είναι η αδυναμία της μνήμης να λειτουργήσει ως αντικειμενική καταγραφή της πραγματικότητας. Οι χαρακτήρες θυμούνται διαφορετικά τα ίδια γεγονότα. Τα ημερολόγια συγκρούονται με τις επιστολές. Οι προσωπικές μαρτυρίες αλληλοαναιρούνται. Ακόμη και οι πιο ειλικρινείς αφηγήσεις αποδεικνύονται ατελείς.

Οι κοινωνίες συχνά διαθέτουν επαρκή πληροφόρηση για τις απειλές που αντιμετωπίζουν. Εκείνο που λείπει είναι η πολιτική βούληση, η ηθική ευθύνη και η συλλογική δράση. Έτσι η κλιματική καταστροφή αποκτά χαρακτήρα ηθικής αποτυχίας και όχι απλώς τεχνολογικής ή επιστημονικής.

Ο ΜακΓιούαν συνεχίζει εδώ μια θεματική που είχε ήδη αναπτύξει στην Εξιλέωση. Όπως και εκεί, η μνήμη δεν είναι αποθήκη γεγονότων, αλλά μηχανισμός ανακατασκευής. Κάθε φορά που θυμόμαστε κάτι, το μετασχηματίζουμε. Το παρελθόν επομένως δεν υπάρχει ως σταθερή οντότητα. Υπάρχει μόνο μέσα από τις διαδοχικές αναδημιουργίες του. Η γνώση γίνεται έτσι μια διαρκής διαπραγμάτευση ανάμεσα σε ίχνη, ερμηνείες και υποθέσεις.

Η κλιματική καταστροφή

Όπως σημειώσαμε προλογικά, το μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος διαδραματίζεται το 2119. Η Βρετανία έχει μετατραπεί σε αρχιπέλαγος λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και άλλων καταστροφών που σχετίζονται με την κλιματική κρίση και γεωπολιτικές συγκρούσεις. Οι άνθρωποι του μέλλοντος αναφέρονται στις αρχές του 21ου αιώνα ως «Η Παράκρουση».

Ο όρος είναι αποκαλυπτικός. Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι εκείνης της εποχής αγνοούσαν τον κίνδυνο. Αντίθετα, σημαίνει ότι γνώριζαν ακριβώς τι συνέβαινε, αλλά απέτυχαν να δράσουν. Το πρόβλημα της ανθρωπότητας δεν είναι η άγνοια. Είναι η αδυναμία μετατροπής της γνώσης σε πράξη. Οι κοινωνίες συχνά διαθέτουν επαρκή πληροφόρηση για τις απειλές που αντιμετωπίζουν. Εκείνο που λείπει είναι η πολιτική βούληση, η ηθική ευθύνη και η συλλογική δράση. Έτσι η κλιματική καταστροφή αποκτά χαρακτήρα ηθικής αποτυχίας και όχι απλώς τεχνολογικής ή επιστημονικής.

Η άρνηση

Το ίδιο συμβαίνει και με τους ήρωες του βιβλίου. Δεν αγνοούν την πραγματικότητα, δεν δηλώνουν αγνωστικιστές. Δεν είναι τραγικά πρόσωπα, με την αρχαιοελληνική έννοια. Απλώς επιλέγουν να μην τη δουν. Αρνούνται πεισματικά να κοιτάξουν την αλήθεια στα μάτια.

Παρότι το βιβλίο είναι απαισιόδοξο ως προς τη γνώση, παραμένει αξιοσημείωτα αισιόδοξο ως προς τη λογοτεχνία. Σε έναν κόσμο κατεστραμμένο από πλημμύρες και πολέμους, οι άνθρωποι εξακολουθούν να διαβάζουν ποιήματα. Εξακολουθούν να μελετούν συγγραφείς. Εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για ιστορίες ενός αιώνα πριν.

Οι ερωτικές σχέσεις βασίζονται σε αποκρύψεις. Οι γάμοι συντηρούνται μέσω σιωπών. Οι φιλίες στηρίζονται σε ψευδαισθήσεις. Οι κοινωνίες αποφεύγουν να αναγνωρίσουν την επερχόμενη καταστροφή. Ακόμη και οι ιστορικοί του μέλλοντος κατασκευάζουν ιδανικές εικόνες ανθρώπων που δεν γνώρισαν ποτέ. Το βιβλίο προτείνει ότι η άρνηση δεν είναι εξαίρεση, αλλά βασικός μηχανισμός της ανθρώπινης ύπαρξης. Για να συνεχίσουμε να ζούμε, συχνά αποκρύπτουμε από τον εαυτό μας αλήθειες που θα ήταν ψυχολογικά αφόρητες. Με αυτή την έννοια, το «τι μπορούμε να γνωρίζουμε» μετατρέπεται σε «τι μπορούμε να αντέξουμε να γνωρίζουμε».

Η λογοτεχνία ως μορφή επιβίωσης

Παρότι το βιβλίο είναι απαισιόδοξο ως προς τη γνώση, παραμένει αξιοσημείωτα αισιόδοξο ως προς τη λογοτεχνία. Σε έναν κόσμο κατεστραμμένο από πλημμύρες και πολέμους, οι άνθρωποι εξακολουθούν να διαβάζουν ποιήματα. Εξακολουθούν να μελετούν συγγραφείς. Εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για ιστορίες ενός αιώνα πριν.

Αυτό δεν παρουσιάζεται ως διανοουμενίστικη πολυτέλεια, αλλά ως ουσιαστική ανθρώπινη ανάγκη. Η λογοτεχνία δεν σώζει τον κόσμο. Δεν αποτρέπει την καταστροφή. Δεν προσφέρει απόλυτη αλήθεια. Προσφέρει όμως κάτι διαφορετικό: τη δυνατότητα να φανταστούμε τις ζωές των άλλων. Και αυτή η δυνατότητα αποτελεί ίσως την πλησιέστερη μορφή γνώσης που μπορεί να αποκτήσει ένας άνθρωπος. Ο ΜακΓιούαν φαίνεται να υποστηρίζει ότι η λογοτεχνία δεν μας δίνει απαντήσεις, αλλά μας μαθαίνει να ζούμε με τις αβεβαιότητες μας.

Ο μέγας δημιουργός

Το μυθιστόρημα ασκεί επίσης κριτική στην ιδέα της καλλιτεχνικής ιδιοφυΐας. Ο Φράνσις Μπλάντυ αντιμετωπίζεται επί δεκαετίες ως σχεδόν μυθική μορφή. Η φήμη του γιγαντώνεται με τον χρόνο. Το χαμένο ποίημά του μετατρέπεται σε ιερό κειμήλιο.

Το μοτίβο αυτό επαναλαμβάνεται συστηματικά στο έργο. Οι ήρωες αναζητούν μεγάλες προσωπικότητες και βρίσκονται μπροστά σε κοινότοπους ανθρώπους.

Καθώς όμως η αφήγηση προχωρά, η εικόνα αυτή αποδομείται. Ο μεγάλος ποιητής αποκαλύπτεται ως αντιφατικός, εγωιστής, ατελής και συχνά ηθικά προβληματικός άνθρωπος. Το μοτίβο αυτό επαναλαμβάνεται συστηματικά στο έργο. Οι ήρωες αναζητούν μεγάλες προσωπικότητες και βρίσκονται μπροστά σε κοινότοπους ανθρώπους. Οι ιστορικοί αναζητούν μύθους και τελικά βρίσκονται μπρος σε ένα σωρό από αδυναμίες. Η αποδόμηση αυτή λειτουργεί ως κριτική στη ροπή των κοινωνιών να μετατρέπουν πρόσωπα σε θρύλους και να διαγράφουν τις αντιφάσεις τους.

Η άνοια και το μέλλον

Ένα από τα πιο συγκινητικά στοιχεία του μυθιστορήματος είναι η παρουσία της άνοιας. Η απώλεια μνήμης αποκτά συμβολική σημασία που ξεπερνά το ατομικό επίπεδο. Όταν ένας άνθρωπος χάνει τις αναμνήσεις του, χάνει σταδιακά και την αίσθηση του εαυτού του. Όπως ένα άτομο αποσυντίθεται όταν χάνει τη μνήμη του, έτσι και ένας πολιτισμός αποσυντίθεται όταν χάνει τη σχέση του με το παρελθόν. Η οικολογική καταστροφή του μέλλοντος λειτουργεί ως μορφή πολιτισμικής αμνησίας. Πόλεις εξαφανίζονται. Τοπία βυθίζονται. Ιστορικά ίχνη χάνονται. Ο κόσμος του 2119 προσπαθεί να θυμηθεί έναν πολιτισμό που έχει ήδη αρχίσει να ξεθωριάζει.

Παρά τα στοιχεία επιστημονικής φαντασίας που ενθέτει στην πλοκή ο ΜακΓιούαν, το μυθιστόρημα δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για το μέλλον. Τουλάχιστον, αυτή την αίσθηση σου αφήνει διαβάζοντας πίσω από τις γραμμές. Το 2119 χρησιμοποιείται κυρίως ως καθρέφτης του παρόντος. Η μελλοντική κοινωνία κοιτάζει τη δική μας εποχή όπως εμείς κοιτάζουμε σήμερα τη Βικτωριανή περίοδο ή την αρχαιότητα. Προσπαθεί να την εξηγήσει, να την κρίνει και να την ερμηνεύσει. Μέσα από αυτή τη μετατόπιση, η ιστορία μάς αναγκάζει να δούμε τον εαυτό μας από απόσταση. Μέσω της εικόνας του μέλλοντος, ασκείται ηθική κριτική στο παρόν. Τι καταφέρνει τελικά ο ΜακΓιούαν; Να δημιουργήσει ένα πολυστρωματικό μυθιστόρημα, σχεδόν αψεγάδιαστο και ολότελα κρυστάλλινο. Η μετάφραση της Κατερίνας Σχινά είναι υποδειγματική.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

O Ίαν ΜακΓιούαν (γενν. 1948) έχει γράψει δύο συλλογές διηγηµάτων (First Love, Last Rites και In Between the Sheets) και τα µυθιστορήµατα Ο τσιµεντόκηπος (εκδ. Γράµµατα, 1982), Ξένοι στη Βενετία (εκδ. Σέλας, 1991), Ο αθώος (εκδ. Σέλας, 1993), Μαύρα σκυλιά (εκδ. Σέλας, 1994), Έµµονη αγάπη (εκδ. Νεφέλη, 1999), Σάββατο (εκδ. Νεφέλη, 2006), Εξιλέωση (εκδ. Νεφέλη, 2008, νέα έκδοση από τις εκδ. Πατάκη, 2024), Στην ακτή (εκδ. Πατάκη, 2007, 2021), Solar (εκδ. Πατάκη, 2010), Χαµένο παιδί (εκδ. Πατάκη, 2013), Επιχείρηση Zάχαρη (εκδ. Πατάκη, 2013), Νόµος περί τέκνων (εκδ. Πατάκη, 2015), Καρυδότσουφλο (εκδ. Πατάκη, 2017), Μηχανές σαν κι εµένα (εκδ. Πατάκη, 2019), Η κατσαρίδα (εκδ. Πατάκη, 2019), Μαθήµατα (εκδ. Πατάκη, 2023), Τι μπορούμε να γνωρίζουμε (εκδ. Πατάκη, 2026).

Το Άµστερνταµ (εκδ. Νεφέλη, 1999, νέα αναθεωρηµένη έκδοση από τις εκδ. Πατάκη, 2021) απέσπασε το βραβείο Booker το 1998.