Γκουίντο Τονέλι: «Το σύμπαν είναι ένα… δωρεάν γεύμα»

Ο Guido Tonelli δεν είναι μια απλή περίπτωση. Βραβευμένος πολλαπλώς στη χώρα του, η οποία, σημειωτέον, έχει πολύ ισχυρή παρουσία στην θεωρητική όσο και στην πειραματική φυσική της εποχής μας, ήταν επικεφαλής μιας εκ των δύο επιστημονικών ομάδων που ανακάλυψαν το μποζόνιο του Χιγκς, το λεγόμενο και «σωματίδιο του Θεού», το 2012, στο Cern. Όπως είναι επόμενο, ο Τονέλι δεν είναι απλώς κορυφαίος πειραματικός φυσικός, αλλά είναι και σταθερός συνομιλητής με ορισμένους από τους κορυφαίους φυσικούς σήμερα στον κόσμο. Γνωρίζει όχι μονάχα τι έχει επιτευχθεί, στο επίπεδο των ανακαλύψεων, αλλά και τι «παίζεται» αυτήν τη στιγμή στο επίπεδο της έρευνας, στα διάφορα εργαστήρια. Όμως το μεγαλύτερό του χάρισμα –κι εδώ που τα λέμε, εμείς με αυτό το χάρισμα ήρθαμε σε επαφή, τα άλλα είναι γενικές πληροφορίες–, είναι η ικανότητά του να μιλάει απλά για τα πιο περίπλοκα ζητήματα, χωρίς να καταφεύγει σε αυτό που αποκαλείται «εκλαΐκευση» – μια έννοια με την οποία κι ο ίδιος, όπως μας είπε, δεν αισθάνεται άνετα.

Αποτέλεσμα αυτής του της μαγικής ικανότητας είναι τα δύο του βιβλία, Γένεση και Χρόνος – με το τελευταίο να είναι αυτό που μας έφερε χθες στο Αστεροσκοπείο.

Υπηρεσία χρόνου

Πρώτα απ’ όλα είναι ο ίδιος ο χώρος όπου βρίσκεται το τηλεσκόπιο. Δεν ξέρω πόσοι από εσάς έχετε βρεθεί μέσα στον χώρο του τηλεσκοπίου, κι έχετε παρακολουθήσει τον θόλο να ανοίγει, και από πάνω να αποκαλύπτεται ο aττικός ουρανός (όπως συνέβη χθες, για λίγο, αν και αργότερα έριξε μια δυνατή μπόρα), αλλά ο χώρος είναι υποβλητικός. Και είναι παλιός, πολύ παλιός. Όπως μας εξήγησε η αστροφυσικός Φιόρη-Αναστασία Μεταλληνού, που μας υποδέχτηκε, το Αστεροσκοπείο Αθηνών φτιάχτηκε το 1846, λίγο μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους δηλαδή, με σκοπό να στεγάζει την «υπηρεσία του χρόνου», να μετράει δηλαδή τον χρόνο με αστροφυσικές μεθόδους, και να τον δίνει σε όλους τους ενδιαφερόμενους, πρωτίστως στους ανθρώπους της ναυσιπλοΐας.

Η διάλεξη και οι ερωτήσεις

Ο Τονέλι έχει το χάρισμα να μιλάει απλά, το σημείωσα και νωρίτερα, σαν να διηγείται μια ιστορία. Έτσι, η κουβέντα ξεκίνησε με μια δεκάλεπτη ομιλία του για την «ιστορία του χρόνου», που μοιραία μας πήγε πίσω στην Αρχαία Ελλάδα, στον Κρόνο-Χρόνο που τρώει τα παιδιά του, μα και γενικότερα στην αγωνία του ανθρώπου να τον καθυποτάξει, να τον ελέγξει, να αποσοβήσει την απειλή του: Ο χρόνος καταστρέφει τον άνθρωπο και τα έργα του, αλλοίμονο.

Υπάρχει όμως αληθινά ο χρόνος ή είναι μια κατασκευή του ανθρώπινου νου, βασισμένο στις επίγειες έγνοιες του; Το ερώτημα δεν είναι τόσο απλό όσο ακούγεται, αλλά να ένα πράγμα που νομίζω κατάλαβα, και μάλλον μας είναι ήδη γνωστό από τη Θεωρία της Σχετικότητας: Ο χρόνος υπάρχει μονάχα σε συνάρτηση με τον χώρο, όχι από μόνος του. Γι’ αυτό, κάνουμε λόγο για χωροχρόνο (spatio temporal), ως μια ενιαία έννοια. Ο χρόνος, μέσω της ταχύτητας, έχει τη δύναμη να «καμπυλώνει τον χώρο» – ό,τι καταλαβαίνετε με αυτήν την έννοια.

Στη συνέχεια ακολούθησε η κυρίως συζήτηση, που έγινε με τη μορφή ερωτήσεων και αναλυτικών απαντήσεων: Εκεί, ο καθηγητής έδειξε την εξαιρετική του ικανότητα να αφορμάται από μια ερώτηση και να σκαρώνει μια μικρή διάλεξη γύρω από το θέμα (ενίοτε και από μια αφελή ερώτηση, σαν μία που του έκανα εγώ: «Τι θα γίνει, κύριε καθηγητά, με τον χρόνο άμα το σύμπαν σταματήσει να διαστέλλεται;», «Για την ώρα, αυτό που παρατηρούμε είναι ότι όχι μόνο δεν σταματά να διαστέλλεται, αλλά η διαστολή του αυξάνεται εκθετικά, οι Γαλαξίες απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον με αδιανόητες ταχύτητες», «Αν, λέμε αν, σταματούσε να διαστέλλεται, θα σταματούσε και ο χρόνος;», «Όχι» κ.λπ)

Οι ερωτήσεις που ακολούθησαν έδειχναν γνώση του πεδίου, και κινήθηκαν τόσο σε ζητήματα που άπτονται της σύγχρονης φυσικής όσο και σε ζητήματα φιλοσοφίας, ακόμη και πολιτικής. Παράδειγμα: «Γιατί τόσοι πολλοί άνθρωποι δείχνουν δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη, σε μια εποχή που η επιστήμη πετυχαίνει τα μεγαλύτερά της κατορθώματα, σε μια εποχή που η ζωή στον πλανήτη γη θα ήταν αδιανόητη δίχως την επιστήμη;». Η απάντηση ήταν βέβαια σύνθετη, αλλά συγκρατώ το εξής: «Φταίμε και εμείς οι επιστήμονες, που θέλουμε να δείχνουμε ότι τα ξέρουμε όλα, ενώ δεν τα ξέρουμε. Καλλιεργώντας την εντύπωση της παντογνωσίας, μοιραία απογοητεύουμε πολλούς ανθρώπους και προκαλούμε δυσπιστία. Ο επιστήμονας πρέπει να είναι ταπεινός. Με την ταπεινότητα θα κερδίσουμε τους δύσπιστους».

Ας είμαι ειλικρινής: Πολλά από τα όσα έλεγε χθες ο Γκουίντο Τονέλι δεν μπορούσα να τα παρακολουθήσω, ξεπερνούσαν την ικανότητά μου να αντιληφθώ έννοιες και ανακαλύψεις της σύγχρονης φυσικής. Τι είναι η κβαντική βαρύτητα; Ιδέα δεν έχω, αλλά φαίνεται να είναι κεντρική έννοια. Τι σημαίνει ποσοτικοποίηση της βαρύτητας, κάτι που, απαντώντας σε μια ερώτηση, χαρακτήρισε τη μεγαλύτερη ανακάλυψη που θα περίμενε κάποτε να γίνει, μια και η βαρύτητα, λέει, είναι η μοναδική δύναμη που δεν καταφέρνουμε να τη μετρήσουμε. Ισχύει αυτό; Δεν είναι τα κιλά, για παράδειγμα, μια «ποσοτικοποίηση» της δύναμης της βαρύτητας; Απ’ ό,τι φαίνεται όχι. Άλλωστε, όπως τόνισε ο καθηγητής, με ένα χαμόγελο χαρακτηριστικό των ανθρώπων που καταλαβαίνουν κάτι σημαντικότερο πίσω από τις λέξεις που εκφέρουν, «η βαρύτητα παραμένει η πιο μυστηριώδης δύναμη στο σύμπαν».

Και το «μποζόνιο του Χιγκς»; Τι κάνει, γιατί είναι τόσο σημαντικό, ώστε να το αποκαλούμε και «σωματίδιο του Θεού»; Αν και ο καθηγητής μίλησε αρκετά για το συγκεκριμένο σωματίδιο (είναι άλλωστε κορυφαία στιγμή της επιστημονικής του ζωής η ανακάλυψή του), μην περιμένετε πολλά από μένα. Το μόνο που (νομίζω) ότι κατάλαβα είναι ότι το σωματίδιο αυτό, καθώς κινείται με αδιανότητες ταχύτητες μέσα στο σύμπαν, ουσιαστικά συνέβαλε στο να αποκτήσει η ύλη (τα στοιχειώδη σωματίδια, δηλαδή) κάποια μάζα, κι έτσι να πάψει το σύμπαν να είναι μια «τεράστια καυτή σούπα» (δική μου η αδέξια μεταφορά) και να οργανωθεί σε σταθερή ύλη, κι έτσι να έχουμε πλανήτες κ.λπ. Διόλου ασήμαντη η συνεισφορά του, δηλαδή.

Η τυχαιότητα και τα ταξίδια στον χρόνο

Μιλώντας για πλανήτες, αλλά και για την τυχαιότητα στο σύμπαν, ο καθηγητής τόνισε ότι η τυχαιότητα είναι θεμελιώδης έννοια στη σύγχρονη φυσική. Η ίδια η δημιουργία της ζωής στη γη οφείλεται άλλωστε σε ένα τυχαίο γεγονός: Στην πρόσκρουση πάνω στον κατά πολύ μικρότερο πλανήτη μας, τότε, ενός άλλους σώματος, από τα υλικά του οποίου έγιναν δύο πράγματα: Ένα, ο πλανήτης μας μεγάλωσε σε όγκο, και απέκτησε μεγαλύτερη βαρύτητα (άρα και ατμόσφαιρα), και δύο, δημιουργήθηκε μια παραδοξότητα του ηλιακού μας συστήματος, το Φεγγάρι μας. Ένα σώμα υπερβολικά κοντινό μας, που μας «κοιτάζει» διαρκώς (δεν περιστρέφεται δηλαδή γύρω από τον εαυτό του), και το οποίο ρυθμίζει τα πάντα πάνω στον πλανήτη μας, από τις εποχές, μέχρις τις αποκλίσεις του άξονα, μέχρι και τον κύκλο της γονιμότητας των πλασμάτων που ζουν πάνω του.

Τι άλλο κατάλαβα; Να κάτι εντυπωσιακό: Το ταξίδι στο μέλλον είναι απολύτως εφικτό, θεωρητικά. Το μοναδικό πρόβλημα είναι τεχνικό-τεχνολογικό: Πώς να φτιάξουμε όχημα που να τρέχει τόσο γρήγορα όσο απαιτείται. Αν κάποιος μπει σε ένα τέτοιο όχημα και αρχίζει να στροβιλίζεται γύρω από τη τη με ταχύτητα κοντά στην ταχύτητα του φωτός, πέντε χρόνια αργότερα, αν κατέβει στη γη, θα έχουν περάσει πενήντα χρόνια. Αυτά που βλέπουμε στις ταινίες δηλαδή. Αντίθετα, το ταξίδι πίσω στον χρόνο δεν είναι απλή υπόθεση. Είναι μάλλον αδύνατον. Ο μοναδικός τρόπος να «ταξιδεύουμε» πίσω στον χρόνο είναι να κοιτάμε βαθιά στο σύμπαν, όπου πράγματι βλέπουμε εικόνες του πολλές χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια πριν. Αν, τώρα, κάποιος εξωγήινος πολιτισμός, κοιτούσε από κάπου πολύ μακριά τη γη μας και έπαιρνε και βίντεο, και έρθει κάποια στιγμή σε επαφή μαζί μας και μας δώσει τις «κασέτες», τότε ναι, μπορεί να δούμε τον γάμο των γονιών μας ή δεινόσαυρους να βολτάρουν στην επιφάνεια της γης...

Τι μας μένει;

Τι μας μένει από μια τέτοια συνάντηση, πέρα από τη μαγεία του χώρου, και μερικές κακοχωνεμένες, μοιραία, έννοιες της σύγχρονης φυσικής; Ο ίδιος ο άνθρωπος. Η λάμψη στο πρόσωπό του καθώς μιλούσε, το πόσο τον δονούσαν τα θέματα της συζήτησης, είτε αφορούσαν ιστορίες από την ελληνική μυθολογία είτε τα «μυστήρια» της βαρύτητας – αυτή είναι η δύναμη που εκπέμπουν άνθρωποι σαν τον Γκουίντο Τονέλι. Ο ανθρωπισμός που αναδίνεται τελικά πίσω από όλα αυτά, η σκέψη ότι η επιστήμη δεν είναι ένα αυτόνομο σκάφος που κινείται κάπου στο σύμπαν και συλλέγει πληροφορίες, ούτε απλώς η τεχνολογική εφαρμογή αυτών των γνώσεων, αλλά ένα μέρος μιας ευρύτερης ανθρωπιστικής αποστολής που έχει στο κέντρο της το να υπηρετεί τον άνθρωπο και τις ανάγκες του – μεταξύ των οποίων και τη δίψα για γνώση. Έτσι, ενώ οι οικονομολόγοι μας διαβεβαιώνουν ότι «δεν υπάρχει δωρεάν γεύμα», ο καθηγητής Τονέλι τόνισε, χαριτολογώντας, ότι το «σύμπαν φτιάχτηκε και υπάρχει δωρέαν για όλους μας, είναι ένα δωρεάν γεύμα».

Έναν τέτοιο πλήρη άνθρωπο συναντήσαμε χθες, μια σημαντική προσωπικότητα την οποία έχουμε την ευκαιρία να δούμε και να ακούσουμε ξανά σήμερα, στην κεντρική εκδήλωση, για το κοινό, που θα λάβει χώρα στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων Διόπτρα, στη Σόλωνος.

Info

Οι εκδόσεις Διόπτρα σας προσκαλούν σε μια συζήτηση με τον συγγραφέα, φυσικό στο CERN της Γενεύης και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, Guido Tonelli, με αφορμή το βιβλίο του Χρόνος – Από τον μύθο του Κρόνου στο Cern. Ο καθηγητής παρουσιάζει το νέο του βιβλίο στην Αθήνα στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων στη Σόλωνος 93-95 (προσοχή, όχι στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο, όπου ήταν αρχικά να λάβει χώρα η εκδήλωση). Μαζί του θα συνομιλήσουν ο Σπύρος Μανουσέλης, βιολόγος- επιστημολόγος-δημοσιογράφος επιστήμης, και ο Κώστας Νικολόπουλος, καθηγητής φυσικής στα Πανεπιστήμια του Αμβούργου και του Μπέρμινχαμ. Στις 7μμ, σήμερα, Πέμπτη 15/02. Είσοδος Ελεύθερη. Θα παρέχεται ταυτόχρονη μετάφραση.