«Οι Γερμανοί» του Σέρχιο δελ Μολίνο (κριτική) – Σκοτεινές σελίδες της ισπανικής Ιστορίας... σήμερα

Οι πίσω σελίδες της Ιστορίας δεν θα σταματήσουν ποτέ να μας εκπλήσσουν για το εύρος των πληροφοριών που μπορούν να μας προσφέρουν, αλλά και για τις αθέατες πτυχές των γεγονότων που νομίζαμε πως γνωρίζαμε. Όπως κάθε χώρα, έτσι και η Ισπανία έχει τέτοιου είδους ιστορικές πλευρές που επιθυμεί να μην πολυσχολιάζει ή ακόμη και να εξαφανίσει, αν μπορούσε. Να, όμως, που η επιστήμη, αλλά, φυσικά, και η λογοτεχνία έρχονται να ανασύρουν από τα βάθη παλιές κρυμμένες αλήθειες.

Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Σέρχιο δελ Μολίνο στο μυθιστόρημά του Οι Γερμανοί στρέφει το βλέμμα του σε μια τέτοια ιστορική περίπτωση. Πρόκειται για τον ερχομό Γερμανών αξιωματικών και πολιτικών από το Καμερούν, το 1916, όταν η χώρα πέρασε στα χέρια των Γάλλων και των Βρετανών. Η ήττα των Γερμανών κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έφερε κι άλλες παράπλευρες απώλειες.

Μετά την απώλεια του Καμερούν, οι Γερμανοί που διέμεναν στη χώρα κατέφυγαν αρχικά στην ισπανική αποικία Ρίο Μούνι (σημερινή Ισημερινή Γουϊνέα). Αργότερα, κάποιοι μεταφέρθηκαν στην ηπειρωτική Ισπανία, όπου κρατήθηκαν σε διάφορες πόλεις με σχετική ελευθερία. Με το πέρασμα του χρόνου, ναι μεν αφομοιώθηκαν από τον τοπικό πληθυσμό και κάποιοι από αυτούς έγιναν σημαίνουσες προσωπικότητες, αλλά ως φαίνεται δεν ξέχασαν ποτέ ότι ήταν Γερμανοί. Το θυμήθηκαν πολύ καλά όταν ο Χίτλερ ανέλαβε τις τύχες της χώρας, με τα γνωστά επακόλουθα. Αρκετοί από τους Γερμανούς της Ισπανίας, με την ανοχή του Φράνκο, έγιναν ολοφάνερα ναζί και βοήθησαν αρκετά τον Χίτλερ και τους ολετήρες του.

Η οικογένεια Σούστερ

Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στο παρόν, εκατό χρόνια από τον ερχομό των Γερμανών στα ισπανικά εδάφη. Επικεντρώνει, δε, στους απογόνους της οικογένειας Σούστερ. Πρόκειται για τον μουσικό Γκάμπι, που μόλις έχει πεθάνει και το μυθιστόρημα ξεκινάει με την κηδεία του, τον Φέδε, που είναι καθηγητής σε πανεπιστήμιο του Ρέγκενσμπουργκ και έχει χρόνια να γυρίσει στα πάτρια εδάφη, και την Εύα, που είναι πολιτικός με έδρα τη Σαραγόσα.

Καθένας, με τον τρόπο του, παλεύει (ή πάλευε, στην περίπτωση του Γκάμπι) να αποτινάξει από πάνω του το βαρύ παρελθόν της οικογένειας, ο πατριάρχης της οποίας έφτιαξε μια επιχείρηση αλλαντικών, με αποτέλεσμα να εδραιωθεί οικονομικά και κοινωνικά.

Το παρελθόν στην επιφάνεια

Ο θάνατος του ατίθασου και ανυπότακτου Γκάμπι επανενώνει τα κομμάτια της οικογένειας και φέρνει το παρελθόν αναγκαστικά στην επιφάνεια. Ο Μολίνο σπάει την αφήγηση χρησιμοποιώντας επιμέρους φωνές (κάθε κεφάλαιο αναλαμβάνει να μας το διηγηθεί άλλος αφηγητής), που μας λένε τη δική τους πλευρά της ιστορίας. Αυτό που μαθαίνουμε είναι ότι για χρόνια η Εύα και ο Φέντε φαίνεται να ζούσαν μια ειρηνική ζωή, ωστόσο κάτω από την ήρεμη επιφάνεια υπήρχε μπόλικη βία, που ασκούσε ο πατέρας τους. Βία που υπό συνθήκες ομοιάζει με το παρελθόν της χώρας, που εκείνα τα χρόνια θα απλώσει τα πλοκάμια της σε όλη την Ευρώπη με την άνοδο του ναζισμού.

Ο Εβραίος Ζιβ, λοιπόν, θέλοντας να πιέσει περαιτέρω την Εύα για να αποσπάσει την υποστήριξή της, χρησιμοποιεί ως «όπλο» το παρελθόν των Σούστερ, αναγκάζοντας τα δύο αδέλφια όχι μόνο να μάθουν επακριβώς ποιο είναι αυτό το σκοτεινό παρελθόν, αλλά και να το αντιμετωπίσουν.

Τα πράγματα θα πάρουν άσχημη τροπή με την εμφάνιση ενός Εβραίου που ενδιαφέρεται να συνάψει ύποπτες συμφωνίες για αγορά ακινήτων στη Σαραγόσα και γι’ αυτό απαιτεί την πολιτική υποστήριξη της Εύας. Το παρελθόν του εν λόγω Εβραίου έχει ενδιαφέρον, καθώς είναι απόγονος ενός κυνηγού των ναζί.

Ο Εβραίος Ζιβ, λοιπόν, θέλοντας να πιέσει περαιτέρω την Εύα για να αποσπάσει την υποστήριξή της, χρησιμοποιεί ως «όπλο» το παρελθόν των Σούστερ, αναγκάζοντας τα δύο αδέλφια όχι μόνο να μάθουν επακριβώς ποιο είναι αυτό το σκοτεινό παρελθόν, αλλά και να το αντιμετωπίσουν.

Η παγίδα της ενοχής

Η μεγαλύτερη παγίδα που περιμένει πάντα τους απόγονους μιας οικογένειας με «μαύρες» σελίδες είναι να οικειοποιηθούν τις αμαρτίες των προηγούμενων και να τις κουβαλήσουν αγόγγυστα σαν να ήταν δικές τους. Κάτι τέτοιο συμβαίνει στην Εύα και τον Φέδε, που αποδέχονται την ενοχή κι ας μην έφταιξαν σε κάτι.

Εγείρει ένα σημαντικό ερώτημα το μυθιστόρημα: σε ποιο βαθμό οι σημερινές γενιές, που επωφελήθηκαν από τα εγκλήματα που διέπραξαν οι πρόγονοί τους, θα πρέπει να λογοδοτήσουν;

Ο Μόλινο εστιάζει και σε ένα άλλο εξίσου λεπτό ζήτημα, το οποίο απασχολεί και τη δική μας χώρα. Πρόκειται γι’ αυτό τον ιστορικών αποζημιώσεων. Βέβαια, σε αυτή την περίπτωση δεν εμπλέκονται δύο κράτη, αλλά ιδιώτες. Εγείρει ένα σημαντικό ερώτημα το μυθιστόρημα: σε ποιο βαθμό οι σημερινές γενιές, που επωφελήθηκαν από τα εγκλήματα που διέπραξαν οι πρόγονοί τους, θα πρέπει να λογοδοτήσουν; Ο πλούτος που αποκόμισαν και τους βοήθησε να διάγουν άνετο βίο, και ο οποίος προέρχεται από ανομίες ή εγκλήματα, τους ανήκει πραγματικά ή πρέπει να επιστραφεί στους απογόνους των θυμάτων; Στην περίπτωση, πάντως, των Σούστερ, το εργοστάσιο λουκάνικων που διατηρούσαν, τελικά, θα χρεοκοπήσει, αλλά και πάλι η ευθύνη χάνεται με την πτώση της αυτοκρατορίας;

Η απόφαση του Μολίνο να παρουσιάσει διαφορετικές οπτικές γωνίες, όσες και οι φωνές που αναλαμβάνουν να μας πουν την ιστορία, αποδεικνύεται σωστή. Μπορεί ως τεχνική να είναι αρκετά συνηθισμένη, αλλά τούτο δεν σημαίνει πως είναι πάντα επιτυχημένη. Ο συγγραφέας καταφέρνει να βρει αυτές τις φωνές και να αναδείξει τη διαφορετική οπτική τους, αλλά και τις συγκλίσεις στις οποίες φτάνουν ως προς την ανάγνωση του κοινού παρελθόντος.

Ιστορικό μυθιστόρημα ή όχι;

Δεν χωράει αμφιβολία πως το μυθιστόρημα είναι καλογραμμένο και οι πρώτες εκατό σελίδες φέρνουν τον αναγνώστη κατευθείαν στην καρδιά του ζητήματος. Εντούτοις, η συνέχεια αφήνει την αίσθηση ενός πράγματος μη ολοκληρωμένου ή, τουλάχιστον, μη αναλυόμενου σε βάθος. Αν η πρόθεση του Μολίνο ήταν να γράψει ένα ιστορικό μυθιστόρημα, τότε λίγα πράγματα μαθαίνουμε για τη δράση των Γερμανών στην Ισπανία. Λείπουν κάποια βασικά τεκμήρια για να τοποθετήσουμε την ιστορία των Σούστερ στο γενικότερο πλαίσιο.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο ρόλος της λογοτεχνίας είναι ακριβώς αυτός: να ανοίγει τον δημόσιο διάλογο δίχως να καταθέτει βεβαιότητες, αλλά ερωτήματα που θα οδηγούν σε νέες οπτικές και εξηγήσεις του παρελθόντος.

Αν δούμε το μυθιστόρημα ως προϊόν μυθοπλασίας που χρησιμοποιεί την Ιστορία μόνο ως βάση, τότε ο Μολίνο πετυχαίνει τον σκοπό του. Όπως αναφέρει και ο ίδιος, τούτο το μυθιστόρημα προέρχεται κατά κάποιο τρόπο από το προηγούμενο βιβλίο του, ένα δοκίμιο ρεπορτάζ που είχε τίτλο Στρατιώτες στον κήπο της γαλήνης, που εκδόθηκε το 2012.

Ξεριζωμός και εκτοπισμός

Μας λέει επίσης ότι παρουσιάζει ένα από τα επαναλαμβανόμενα θέματα σε ολόκληρο το έργο του: «ξεριζωμός και ταυτότητα». Το να γράφει γι' αυτά είναι ένας τρόπος να τον βοηθήσει να κατανοήσει τον «δικό του εκτοπισμό». Όλα τούτα, προφανώς, είναι χρήσιμα να αναπτύσσονται στις μέρες μας, που περιέχουν αρκετό ξεριζωμό και σκληρούς εκτοπισμούς. Ο Μολίνο ανοίγει μια μεγάλη συζήτηση μ’ αυτό το μυθιστόρημα (είτε είναι είτε δεν είναι ιστορικό, τελικά) και ίσως αυτός ήταν ένας από τους λόγους που του απονεμήθηκε το βραβείο Alfaguara το 2024.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο ρόλος της λογοτεχνίας είναι ακριβώς αυτός: να ανοίγει τον δημόσιο διάλογο δίχως να καταθέτει βεβαιότητες, αλλά ερωτήματα που θα οδηγούν σε νέες οπτικές και εξηγήσεις του παρελθόντος. Η μετάφραση της Μαρίας Παλαιολόγου είναι πραγματικά πολύ καλή.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Sergio del Molino (Σέρχιο ντελ Μολίνο) γεννήθηκε στη Μαδρίτη το 1979. Είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Έχει εκδώσει οκτώ μυθιστορήματα και έξι δοκίμια. Tο μυθιστόρημα La hora violeta (2013), ένα ιδιαίτερο γράμμα αγάπης προς τον χαμένο του γιο, τιμήθηκε με τα βραβεία Ojo Crítico και Tigre Juan. Το εμβληματικό του πλέον δοκίμιο La España vacía (2016) τιμήθηκε με το βραβείο Cálamo και το Βραβείο Δοκιμίου των βιβλιοπωλών της Μαδρίτης.

Το υβριδικό του μυθιστόρημα Το δέρμα, το πρώτο του έργο στα ελληνικά, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ίκαρος το 2021. Βιβλία του κυκλοφορούν σε περισσότερες από δεκαπέντε χώρες, στα αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, γερμανικά και κινεζικά μεταξύ άλλων.