Για το μυθιστόρημα της Οκτάβια Ε. Μπάτλερ (Octavia E. Butler) «Η παραβολή του σπορέα» (μτφρ. Βαγγέλης Πούλιος, εκδ. Αίολος). Κεντρική εικόνα: Η συγγραφέας.
Γράφει η Φανή Χατζή
Μετά τη μετάφραση του συγκλονιστικού Εξ αίματος, που συμπεριλαμβάνεται σε πολλές λίστες με τα καλύτερα βιβλία της αμερικανικής λογοτεχνίας, αναμέναμε εναγωνίως τη μετάφραση της υπόλοιπης εργογραφίας της σπουδαίας μαύρης Αμερικανίδας Οκτάβια Μπάτλερ. Η παραβολή του σπορέα (μτφρ. Βαγγέλης Πούλιος, εκδ. Αίολος), γραμμένη τη δεκαετία του 1990, αναφέρεται σε ένα μετα-αποκαλυπτικό μέλλον, όπου οι ΗΠΑ έχουν πληγεί ανεπανόρθωτα από την κλιματική και οικονομική κρίση. Το πρώτο μέρος της σειράς «Γαιόσποροι», η οποία δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, είναι μια αυτοτελής σπουδαία δυστοπία.
ΗΠΑ, 2024, κλιματική καταστροφή
Βρισκόμαστε στο «μελλοντικό», για όταν γράφτηκε, περασμένο πλέον για εμάς, έτος 2024, η κλιματική καταστροφή δεν είναι μια απειλή αλλά μια βιωμένη συνθήκη, έχει επέλθει εκτεταμένη ξηρασία, το νερό είναι πανάκριβο και στο φανταστικό Ρομπλέντο της Καλιφόρνια έχει να βρέξει έξι χρόνια. Κατά μήκος της χώρας, υψώνονται τείχη που διαχωρίζουν τους ανθρώπους. Οι βαθύπλουτοι έχουν απομονωθεί σε φρούρια με φύλακες, αποκλείοντας απέξω τους άστεγους και υποσιτισμένους. Οι δρόμοι είναι γεμάτοι πτώματα, καθώς οι άνθρωποι αυτοκτονούν, λιμοκτονούν ή δολοφονούνται.
Υπάρχουν, επίσης, και διάσπαρτες γειτονιές της πρώην «μεσαίας» τάξης. Οκτώ με εννιά νοικοκυριά συσπειρώνονται σε περιφραγμένες αυτοοργανωμένες κοινότητες, αναλαμβάνοντας μόνοι την προστασία τους, αφού η αστυνομία και η πυροσβεστική προσφέρουν τις υπηρεσίες τους επί πληρωμή. Η εκπαίδευση επαφίεται στα χέρια των μορφωμένων, οργανώνεται αυτοσχέδια κυριακάτικη εκκλησία, μαθήματα σκοποβολής και βάρδιες περιφρούρησης. Η ειρήνη, όμως, είναι προσωρινή, καθώς αυτές οι γειτονιές είναι η εύκολη λεία για ληστές, εμπρηστές ή συμμορίες του δρόμου. Μια ουσία που προκαλεί εκστατική μανία με τη φωτιά και οι χρήστες της οποίας καίνε σπίτια ή ολόκληρες γειτονιές θα σημάνει το τέλος των γκέτο. Σύντομα όλα θα καταρρεύσουν και η ταξική πόλωση θα είναι απόλυτη.
Προφητεία ή προειδοποίηση;
Το μυθιστόρημα της Μπάτλερ θεωρήθηκε καταστατικό για το κίνημα του αφροφουτουρισμού, ενός υποείδους της επιστημονικής φαντασίας στο οποίο διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο τα μαύρα άτομα. Ωστόσο, η υποθετική πραγματικότητα της Μπάτλερ μοιάζει με μια μελετημένη πρόβλεψη και φυσική εξέλιξη όσων παρατηρούσε η συγγραφέας στην εποχή της. Η δεκαετία του 1990 βρήκε τις ΗΠΑ σε ύφεση, γονατισμένη από τις ιδιωτικοποιήσεις του Ρίγκαν, η ιδέα του τέλους του κόσμου ήταν δημοφιλής, η πυρηνική απειλή άμεση και υπήρχε ήδη ένα κύμα ανησυχίας για το περιβάλλον. Η συγγραφέας συνέλεξε άρθρα και μελέτησε το κλίμα στην περιοχή της Νότιας Καλιφόρνιας, ελπίζοντας να γράψει προειδοποιητικά και όχι να προφητέψει την κλιματική, πολιτική και θεσμική κρίση του μέλλοντος. Όπως έλεγε και η ίδια, «ελπίζω ότι θα είμαστε πιο έξυπνοι από αυτό».
Ο πρόεδρος Ντόνερ στο πρώτο βιβλίο υπόσχεται να κλείσει τα διαστημικά προγράμματα, να αλλάξει τον εργασιακό νόμο και να ενισχύσει τις εταιρίες. Αφήνει ανεξέλεγκτες τις ιδιωτικοποιήσεις και αλλάζει τον εργασιακό νόμο, επιτρέποντας μια μορφή σύγχρονης δουλείας.
Διαβάζοντας το βιβλίο σήμερα, δυστυχώς χρειάζεται να κοιτάξουμε ξανά και ξανά στο «αυτί» του για να δούμε πότε γράφτηκε. Αρχικά, η Μπάτλερ προμηνύει την ανάδειξη μιας τραμπικής πολιτικής φιγούρας, που υπόσχεται να διαχειριστεί την κρίση. Δεν είναι μόνο το πολιτικό σλόγκαν «να κάνουμε την Αμερική ξανά σπουδαία», που χρησιμοποιεί ο πρόεδρος των ΗΠΑ στο δεύτερο βιβλίο της διλογίας. Εξάλλου, η φράση αποδίδεται πρώτα στον Ρίγκαν και η εργαλειοποίησή της από έναν δημαγωγό του μέλλοντος ήταν εύκολο να προβλεφθεί. Τρομακτικά επίκαιρη είναι η ομοιότητα με την πολιτική συγκυρία που συντηρεί την κρίση. Ο πρόεδρος Ντόνερ στο πρώτο βιβλίο υπόσχεται να κλείσει τα διαστημικά προγράμματα, να αλλάξει τον εργασιακό νόμο και να ενισχύσει τις εταιρίες. Αφήνει ανεξέλεγκτες τις ιδιωτικοποιήσεις και αλλάζει τον εργασιακό νόμο, επιτρέποντας μια μορφή σύγχρονης δουλείας.
Καθώς ο Τραμπ υπαναχωρεί από διεθνείς συνθήκες για την προστασία του περιβάλλοντος, το βιβλίο της Μπάτλερ καθίσταται πιο επίκαιρο από ποτέ.
Οι πανδημίες, η όξυνση της βίας και η εκμετάλλευση των αδυνάμων είναι πιο τρομακτικές από οποιοδήποτε σενάριο επιστημονικής φαντασίας, καθώς εκφάνσεις αυτής της πραγματικότητας ζούμε από τις αρχές της δεκαετίας του 2020. Δεν είναι τυχαίο που στις ΗΠΑ το βιβλίο άρχισε να ξαναδιαβάζεται μέσα στην πρώτη καραντίνα, οπότε μπήκε για πρώτη φορά στις λίστες με τα bestseller του New York Times, έγινε δημοφιλές και πάλι το 2024, με την επανεκλογή του Τραμπ, αλλά και στις αρχές του 2025, όταν το Λος Άντζελες καιγόταν, ακριβώς όπως συμβαίνει και στο μυθιστόρημα. Καθώς ο Τραμπ υπαναχωρεί από διεθνείς συνθήκες για την προστασία του περιβάλλοντος, το βιβλίο της Μπάτλερ καθίσταται πιο επίκαιρο από ποτέ.
Η ιδιαίτερη αφηγήτρια
Ένας φάρος αισιοδοξίας σε αυτές τις συνθήκες είναι η νεαρή πρωταγωνίστρια και αφηγήτρια, μια έφηβη κοπέλα με μεγάλη επιμονή και αποφασιστικότητα να επιζήσει. Η Λόρεν Όγια Ολαμίνα, που καταγράφει στο ημερολόγιό της τα γεγονότα από την ημέρα των δέκατων πέμπτων γενεθλίων της, πάσχει από ένα σύνδρομο υπερενσυναίσθησης με βάση το οποίο εισπράττει και νιώθει τον πόνο και την ευχαρίστηση των άλλων ανθρώπων σε υπερθετικό βαθμό. Ένα τραύμα ή μια αμυχή σε ένα άλλο σώμα είναι σαν να συμβαίνει στο δικό της. Η ίδια αποκαλεί αυτή τη συνθήκη «μοίρασμα».
Παράλληλα με τις καταγραφές της, σημειώνει σε ένα άλλο τετράδιο στίχους μιας νέας θρησκείας, την οποία ονομάζει «Γαιόσποροι».
Κόρη ενός Βαπτιστή ιερέα και καθηγητή πανεπιστημίου που τελεί χρέη άτυπου αρχηγού της κοινότητας, η Λόρεν μαθαίνει πολλά από αυτόν αλλά έχει πάψει προ πολλού να πιστεύει στον δικό του Θεό. Αντίθετα, αρχίζει να διαμορφώνει μια διαφορετική αλήθεια, την οποία νιώθει την ανάγκη να διαδώσει. Παράλληλα με τις καταγραφές της, σημειώνει σε ένα άλλο τετράδιο στίχους μιας νέας θρησκείας, την οποία ονομάζει «Γαιόσποροι». Όταν χάσει την οικογένειά της, η γειτονιά της καεί ολοσχερώς και μείνει πια στον δρόμο, αντλεί δύναμη από αυτή τη θρησκεία που αναλαμβάνει να προφητέψει. Συσπειρώνει γύρω της δύο άτομα της γειτονιάς της και αργότερα άλλους δυνάμει «πιστούς» που κατευθύνονται προς τον Βορρά.
Δύο αντιθετικά μέρη σε ένα βιβλίο
Το βιβλίο χωρίζεται άτυπα σε δύο αντιθετικά μέρη. Το πρώτο αφορά τα χρόνια πριν την ενηλικίωση της Λόρεν, εντός της γειτονιάς της, από το 2024 έως το 2026. Αφηγηματικά, αυτό το κομμάτι διακατέχεται από μια επιτάχυνση, οι καταγραφές είναι αραιές και απεικονίζουν μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης που κλιμακώνεται. Η συγγραφέας αξιοποιεί τον χρόνο για να συνθέσει το δυστοπικό περιβάλλον, αλλά εμμένει και στις σχέσεις εξουσίας εντός της κοινότητας. Σκιαγραφεί ανθρώπους που πασχίζουν να παραμείνουν άνθρωποι ανάμεσα σε «τέρατα», αναπτύσσοντας σχέσεις φροντίδας και αλληλοβοήθειας. Η προσπάθεια, όμως, να περιχαρακωθεί το κακό είναι αδιέξοδη. Αυτό αργά ή γρήγορα τρυπώνει και γίνεται αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς τους.
Από τους αρραγείς κανόνες βαδίζουμε προς την αναρχία και τον νόμο του ισχυρού.
Στο δεύτερο μέρος, κυριαρχεί η αντίθετη όψη. Υπάρχει αφηγηματική επιβράδυνση, σχεδόν ημερήσια καταγραφή στο ημερολόγιο, ενώ βρισκόμαστε εκτός των «τειχών». Από τους αρραγείς κανόνες βαδίζουμε προς την αναρχία και τον νόμο του ισχυρού. Από τη στασιμότητα περνάμε στην κίνηση, σε ένα οδοιπορικό επιβίωσης. Εκεί έξω οι κίνδυνοι είναι πολλαπλοί. Τα θηρία, οι θηρευτές, οι πλιατσικολόγοι και άλλες κατηγορίες απελπισμένων ανθρώπων καραδοκούν. Σε αυτά τα άγρια μέρη, όμως, είναι που γεννιέται η ελπίδα και η αίσθηση ενός νέου ορίζοντα.
Η νέα θρησκεία: από τη δυστοπία στην ουτοπία
Η πορεία της Λόρεν προς τη ρημαγμένη ενδοχώρα γίνεται σύντομα ένα πνευματικό ταξίδι, αφού εκεί αποκρυσταλλώνει τις απόψεις τις, αρχίζει να κηρύττει και βρίσκει τους πρώτους ανθρώπους να προσηλυτίσει. Εμείς μαθαίνουμε τι πρεσβεύει αυτή η θρησκεία από τους εισαγωγικούς στίχους του κάθε κεφαλαίου, που όλοι μαζί συνθέτουν ένα βιβλίο μέσα στο βιβλίο, το «Γαιόσποροι: Τα βιβλία των ζωντανών». Η βασική αρχή της θρησκείας είναι ότι «Ο Θεός είναι Αλλαγή», δηλαδή είναι εύπλαστος, ευμετάβλητος και δεκτικός μεταμορφώσεων. Η Λόρεν κηρύττει την ανάγκη για προσαρμοστικότητα, επιμονή και συνδιαμόρφωση μιας νέας πραγματικότητας με κέντρο την κοινότητα.
Σε περίοδο κρίσης, η θρησκεία όπως την γνωρίζουμε δεν είναι ενωτική δύναμη, αλλά κυριαρχική και αποξενωτική.
Μπορεί η Λόρεν να ονομάζει τους Γαιόσπορους θρησκεία αλλά καθίσταται σύντομα σαφές ότι δεν πρόκειται τόσο για θρησκεία με την έννοια της λατρευτικής τυπολογίας, όσο για έναν φιλοσοφικό οδηγό, τρόπο συμβίωσης με τους ανθρώπους, τη γη και τα έμβια όντα. Σε περιόδους κρίσης, πολλοί ισχυρίζονται, οι θρησκείες όπως τις γνωρίζουμε δεν καταφέρνουν να ενώσουν τους ανθρώπους. Αντίθετα, το modus vivendi των Γαιόσπορων εστιάζει στη φροντίδα, τη συνεισφορά στην κοινότητα και την αλληλεγγύη. Η ελπίδα δε βρίσκεται κάπου αλλού παρά στο εδώ και τώρα, σε εμάς και τους συνανθρώπους μας. Το σύνδρομο της Λόρεν αρχίζει να γίνεται από στοιχείο ευαλωτότητας και ντροπής μια δύναμη που εμποτίζει τις αρχές της θρησκείας της. Η κοινότητα σαν μια επινοημένη οικογένεια γίνεται χοάνη της αυτάρκειας, της αλληλεγγύης και της ανοχής στη διαφορετικότητα.
Μια άλλη αρχή του «δόγματος» είναι ότι το μέλλον του ανθρώπου βρίσκεται ανάμεσα στα αστέρια, δηλαδή σε άλλους πλανήτες. Το ζήτημα του διαστήματος παραπέμπει στο τρίτο βιβλίο της σειράς, που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ και στο οποίο η Μπάτλερ περιγράφει την προσπάθεια εποίκισης ενός άλλου πλανήτη. Στο πρώτο βιβλίο, πάντως, μπορεί να διαβαστεί είτε μηδενιστικά, με την έννοια ότι έχουμε καταστήσει τη Γη αβίωτη και πρέπει να εκπέσουμε της συγκεκριμένης Εδέμ, αλλά ταυτόχρονα ίσως και κάτω από ένα πιο αισιόδοξο φως: ότι αξίζει, δηλαδή, να διασώσουμε τους «σπόρους» της ανθρωπότητας, μεταφέροντας τις καλύτερες αξίες μας σε έναν τόπο στον οποίο θα φερθούμε καλύτερα, έχοντας πάρει το οικολογικό μάθημά μας.
Η έμφυλη βία και η αντίσταση
Το στοιχείο της έμφυλης βίας είναι έντονο από την αρχή, καθώς τα θύματα της γενικευμένης βίας είναι πρωτίστως οι γυναίκες και τα κορίτσια. Την πρώτη φορά που ξεμυτίζει εκτός τειχών η αφηγήτρια συγκλονίζει με την περιγραφή μιας γυμνής, κακοποιημένης γυναίκας και των ματωμένων μοιρών ενός εφτάχρονου κοριτσιού. Δεν γλιτώνει από τον βιασμό ούτε η υπερήλικη κυρία Σιμς, όταν ληστεύουν το σπίτι της. Στον αντίποδα της βίας, στο δεύτερο μέρος, η Μπάτλερ δημιουργεί δυναμικές ηρωίδες που αντιστέκονται στη θυματοποίηση, όπως η Ζάχρα και η Νατιβιδάδ. Η Λόρεν, ειδικά, σαν άτυπη ηγέτιδα της ομάδας, προστατεύει τις θηλυκότητες που συναντά στο διάβα της.
Η Μπάτλερ εγείρει το ενδιαφέρον της Βερζές γιατί «προτείνει ένα άλλο σενάριο από αυτό της κατοπτρικής βίας προκειμένου να καταπολεμηθούν οι πράξεις βίας»
Οι ηρωίδες της Αμερικανίδας συγγραφέα είναι γενικότερα δυναμικές μαύρες γυναίκες, επινοητικές, αποφασισμένες να επιζήσουν, που διαχειρίζονται την εξουσία με έναν τρόπο τρυφερό και επουλωτικό, ξεφεύγοντας από τη βία του επιβαλλόμενου άνδρα και προωθώντας μια μη ιεραρχική ισότητα των μελών της κοινότητας. Η Φρανσουάζ Βερζές γράφει γι’ αυτές στο βιβλίο της Φεμινιστική θεωρία της βίας (μτφρ. Αριάδνη Μοσχονά, Εκτός Γραμμής): «Οι μαύρες ηρωίδες που έπλασε με τη φαντασία της η Οκτάβια Μπάτλερ δεν είναι τα "απόλυτα παγκόσμια υποκείμενα" αλλά γυναίκες που προσπαθούν να επιβιώσουν και να βοηθήσουν τους γύρω τους να επιβιώσουν σε μια εχθρική κοινωνία» (σελ. 92). Η Μπάτλερ εγείρει το ενδιαφέρον της Βερζές γιατί «προτείνει ένα άλλο σενάριο από αυτό της κατοπτρικής βίας προκειμένου να καταπολεμηθούν οι πράξεις βίας» (σελ. 91).
Η αλλαγή ως Θεός
Όπως θυμόμαστε και από το Εξ αίματος, η Μπάτλερ γοητεύεται από τις διαγενεακές συνδέσεις, βλέπει την ιστορία σαν ένα συνεχές που αναδιπλώνεται και επαναλαμβάνεται. Με τον ίδιο τρόπο που τράβηξε τις παράλληλες γραμμές ανάμεσα στη δουλεία και τις σύγχρονες μορφές καταπίεσης της μαύρης φυλής στο Εξ αίματος, υποδεικνύει κι εδώ πώς οι δομές εξουσίας που επί μακρόν καταπίεζαν τη μαύρη φυλή δεν είναι απίθανο να μεταλλαχθούν σε μια γενικευμένη πραγματικότητα εκμετάλλευσης και βίας για όλα τα υποκείμενα. Η απάντηση στη δομική βία, φυσικά, δεν είναι απλή. Για να θυμηθούμε ξανά την Βερζές «η Μπάτλερ περιγράφει τη σημαντική προσπάθεια που απαιτείται και τις δυσκολίες που συναντά κανείς προκειμένου να διατηρήσει την αξιοπρέπεια, την ανθρωπιά και την κοινότητα σ’ έναν κόσμο που εναντιώνεται δομικά σε αυτές» (σελ. 93).
Η Μπάτλερ υπενθυμίζει ότι ο νόμος του ισχυρού μπορεί να αντιστραφεί στα χέρια μια νέας γενιάς η οποία θα είναι καλά ενημερωμένη για το παρελθόν, που θα χρησιμοποιήσει αυτή τη γνώση ως όπλο, θα σέβεται τους νόμους της γης και της κοινότητας.
Η λύση στις επιβαλλόμενες από τα πάνω αλλαγές είναι για την Μπάτλερ η επανοικειοποίηση της αλλαγής από τα κάτω, η αντίσταση στην καθεστηκυία τάξη, θρησκεία και βία. Απέναντι στη διάβρωση των δικαιωμάτων, της ηθικής και της ισότητας η λύση δεν είναι η επιβίωση αλλά η μεταμόρφωση, η διάπλαση ενός καινούριου υλικού, η «σπορά» εν μέσω της φωτιάς. Η Μπάτλερ εναποθέτει την αλλαγή όχι στα χέρια όσων πρωταγωνιστούν στην Ιστορία, αλλά αυτών που βρίσκονται στο περιθώριο, σε νεαρά κορίτσια, μητέρες, υπερήλικες άνδρες, ανθρώπους που έχουν χάσει τα πάντα και έχουν κακοποιηθεί. Η Μπάτλερ υπενθυμίζει ότι ο νόμος του ισχυρού μπορεί να αντιστραφεί στα χέρια μια νέας γενιάς η οποία θα είναι καλά ενημερωμένη για το παρελθόν, που θα χρησιμοποιήσει αυτή τη γνώση ως όπλο, θα σέβεται τους νόμους της γης και της κοινότητας. Η «αλλαγή» που θεοποιείται στο μυαλό της Λόρεν είναι μια αλλαγή δομική, σαρωτική και επιτακτική.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος.
Δυο λόγια για τη συγγραφέα
H συγγραφέας Οκτάβια Ε. Μπάτλερ γεννήθηκε το 1947 στην Πασαντίνα της Καλιφόρνιας. Ορφανή από πατέρα, μεγάλωσε με τη μητέρα της. Ήταν δυσλεκτική και εσωστρεφής ως παιδί. Ξεκίνησε να γράφει ιστορίες από δέκα ετών αποφασισμένη να γίνει συγγραφέας.
Η Μπάτλερ μαθήτευσε δίπλα στον σπουδαίο συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας Χάρλαν Έλισον, ο οποίος πρώτος ξεχώρισε το συγγραφικό της ταλέντο και την ενθάρρυνε να συνεχίσει. Το 1976 εκδίδεται το πρώτο της μυθιστόρημα, Patternmaster, με το oποίο εγκαινιάζει τη σειρά μυθιστορημάτων «Patternist». Το Εξ αίματος (Kindred, 1979), το μοναδικό της έργο που δεν ανήκει στη λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας, συνδυάζει το ιστορικό μυθιστόρημα και το φανταστικό στοιχείο με μοναδικό τρόπο. Παραμένει δημοφιλές και σήμερα διδάσκεται σε κολέγια και πανεπιστήμια. Στη δεκαετία του ’80 εξέδωσε την τριλογία επιστημονικής φαντασίας «Xenogenesis» και συνέχισε στη δεκαετία του ’90 με τη δυστοπική σειρά «Earthseed», που σημείωσε εμπορική επιτυχία πολλά χρόνια μετά (λίστα ευπώλητων New York Times για το 2020) λόγω του προφητικού χαρακτήρα της.
Η Οκτάβια Ε. Μπάτλερ υπήρξε πρωτοπόρος, τόσο ως γυναίκα αφροαμερικανή, στον ανδροκρατούμενο τότε χώρο της επιστημονικής φαντασίας, όσο λόγω των θεμάτων που προσέγγισε μέσω των βιβλίων της όπως το φύλο, η φυλετική καταγωγή, η εξουσία. Η Μπάτλερ προσέγγισε κριτικά τα ιεραρχικά μοντέλα σκέψης που για αυτήν αποτελούν τη ρίζα κάθε μορφής ρατσισμού, σεξισμού, εθνικισμού ή ταξικών διακρίσεων. Πήρε πολλές διακρίσεις για το έργο της, μεταξύ των οποίων και τα σημαντικά βραβεία Hugo και Nebula, το δε 1995 έλαβε την υποτροφία του ιδρύματος MacArthur, που για πρώτη φορά απονεμήθηκε σε συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας.
