Για τη συλλογή διηγημάτων «Το καπέλο του Ρέμπραντ και άλλες ιστορίες» (μτφρ. Τόνια Κοβαλένκο, εκδ. Καστανιώτη), του Μπέρναρντ Μάλαμουντ [Bernard Malamud]. Κεντρική εικόνα: Σκίτσο από την ισπανική έκδοση της συλλογής.
Γράφει η Ιωάννα Φωτοπούλου
Η συλλογή διηγημάτων Το καπέλο του Ρέμπραντ και άλλες ιστορίες, αποτελεί τον δεύτερο τόμο της ελληνικής έκδοσης των Απάντων (ο πρώτος ήταν Το μαγικό βαρέλι και άλλες ιστορίες) του κορυφαίου Αμερικανοεβραίου συγγραφέα του 20ου αιώνα και δεξιοτέχνη του διηγήματος, Μπέρναρντ Μάλαμουντ. Περιλαμβάνει είκοσι πέντε, από τα πενήντα πέντε στο σύνολο, διηγήματά του, κάποια από τα οποία είναι ιδιαίτερα εκτεταμένα, αγγίζοντας το μέγεθος μικρής νουβέλας. Ο Μάλαμουντ, συγγραφέας οκτώ μυθιστορημάτων και τεσσάρων συλλογών διηγημάτων είναι ένας από τους λιγότερο γνωστούς συγγραφείς πρώτης γραμμής, κάτι που ενδεχομένως ακούγεται αντιφατικό, στην πραγματικότητα, όμως, υπογραμμίζει την ειρωνεία του πράγματος.
Οι ιστορίες του περιστρέφονται γύρω από τη ζωή Εβραίων. Ο ίδιος υπήρξε γιος ρωσοεβραίων μεταναστών, αν και σε ελάχιστα σημεία φαίνεται η πρόθεσή του να μιλήσει γι’ αυτούς κι αυτό όχι προγραμματικά. Ορίζοντας με απόλυτη ακρίβεια τη χωροχρονική συνθήκη μέσα στην οποία παρουσιάζονται και δρουν οι ήρωές του, η απλά δοσμένη ρεαλιστική του γραφή αποπνέει μια τσεχωφική ατμόσφαιρα, ενώ έχει μια αυθεντικότητα που φτάνει βαθιά στο κόκαλο και του επιτρέπει να διεισδύσει στον πολύπλοκο εσωτερικό κόσμο των χαρακτήρων του, κάνοντας τον αναγνώστη να σκεφτεί όχι πάνω σε αυτό που βλέπει, αλλά σε αυτό που υποπτεύεται πως υπάρχει πίσω από την επιφάνεια. Μέσω της επισταμένης ανάλυσης του ψυχικού κόσμου των ηρώων του, ο Μάλαμουντ επιδιώκει να μιλήσει για τον άνθρωπο και την αγωνία του να υπάρξει και να συνδεθεί μέσα σε έναν κόσμο που νιώθει πως τον απορρίπτει διαρκώς χωρίς ο ίδιος να μπορεί να καταλάβει το γιατί, αναζητώντας και ταυτόχρονα πραγματώνοντας τον εαυτό του ή, τουλάχιστον, προσπαθώντας. Μιλά για τον πόνο του ανθρώπου που παλεύει με όλες του τις δυνάμεις, τις αγωνίες και τις ανασφάλειες, χωρίς φύλλο πορείας και άρα χωρις να έχει ιδέα για το αν βαδίζει σωστά, παρά μόνο διαθέτωντας μια πολύ ισχυρή επιθυμία να ξεπεράσει τα όρια του εαυτού του. Υπό αυτή την έννοια, όλοι κρύβουμε έναν Εβραίο μέσα μας κι αυτό προσδίδει στο έργο του Μάλαμουντ οικουμενικότητα.
Είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς κάποια από τα διηγήματά του. Αν έπρεπε να διαλέξω τα δικά μου αγαπημένα, αυτά θα ήταν το «Δικό του γυμνό», μια ιστορία που αφορά έναν σπουδαστή καλών τεχνών ο οποίος διασώζεται με αντάλλαγμα την ελευθερία του από έναν μαφιόζο που τον εκμεταλλεύεται μέχρι να ανακαλύψει πως του είναι αναγκαίος για μια δουλειά η οποία θα αποτελέσει, για τον σπουδαστή, πέρα από μοναδική ευκαιρία, ζήτημα ζωής και θανάτου. Αποτελεί ένα διήγημα με περίτεχνη πλοκή, ξεκαρδιστικούς διαλόγους και ανατρεπτικό τέλος. Άλλα διηγήματα που ξεχωρίζουν είναι «Ο Γερμανός πρόσφυγας», που αφορά την ιστορία ενός Γερμανού που διορίζεται καθηγητής σε ένα πανεπιστήμιο στην Αμερική κι έχει λίγους μόνο μήνες για να μάθει να μιλάει σωστά τη γλώσσα, όμως, για κάποιο λόγο δεν τα καταφέρνει· «Ο άνθρωπος στο συρτάρι», η ιστορία ενός συγγραφέα που πραγματοποιεί ένα ταξίδι στη Ρωσία και γνωρίζει έναν ταξιτζή, ο οποίος αποδεικνύεται καταπληκτικός συγγραφέας και ζητά μια χάρη από τον συνάδελφο, που θα πρέπει να ξεβολευτεί και να θέσει τον εαυτό του σε κίνδυνο για τον βοηθήσει, πράγμα που δεν είναι καθόλου διατεθειμένος να κάνει· «Το καπέλο του Ρέμπραντ», το διήγημα που έδωσε και τον τίτλο στη συλλογή, και το οποίο αφορά μία σειρά παρανοήσεων κι απέλπιδων προσπαθειών κατανόησης μιας παρεξήγησης. Τέλος, δε θα μπορούσα να παραλείψω το διήγημα «Βίοι παρ-άλογοι», τόσο για τον ευφυή χειρισμό του συμβολισμού του, όσο και για την τεράστια αφηγηματική του δύναμη.
Πολλά από τα διηγήματα αποτελούν έργα ποιητικής και θα μπορούσαν να θεωρηθούν μια πραγματεία για την τέχνη.
Στην καρδιά των παραπάνω διηγημάτων βρίσκεται ο πυρήνας των βασικότερων ζητημάτων που θίγει και διερευνά μέσα από τη γραφή του ο συγγραφέας και που με πολλούς τρόπους τα συναντάμε λίγο πολύ και σε όλα τα υπόλοιπα διηγήματα της συλλογής. Ένας κυρίαρχος θεματικός πυρήνας είναι η τέχνη και όλη η συζήτηση γύρω από αυτήν. Πολλά από τα διηγήματα αποτελούν έργα ποιητικής και θα μπορούσαν να θεωρηθούν μια πραγματεία για την τέχνη. Αφορούν ζωγράφους, γλύπτες ή συγγραφείς και γύρω από τις ιστορίες τους ξεδιπλώνονται όλοι οι προβληματισμοί και οι αγωνίες του συγγραφέα σε σχέση με την τέχνη και τα όριά της καθώς και οι απόψεις του για το τι συνιστά καλή τέχνη, το πώς η τέχνη λειτουργεί θεραπευτικά, με ποιον τρόπο συναιρεί το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον, τη μεταμορφωτική της δύναμη, τις λεπτές ισορροπίες που αν ξεπεραστούν, μετατρέπουν ένα έργο τέχνης από αριστούργημα σε έκτρωμα, τις δυνατότητες διαφυγής μέσα από αυτήν, την προσφυγή του σε αυτήν ως αντίδοτο στα γηρατειά. Κι ακόμα, τις αντιστάσεις του καλλιτέχνη απέναντι στην ολοκλήρωση του έργου του, την κλοπή της τέχνης, την εκβιομηχάνισή της, τα ζητήματα βιοπορισμού των καλλιτεχνών, τις αντιφάσεις που βιώνει ο καλλιτέχνης, τον φόβο που αγγίξει τον πυρήνα των έργων του ή την ανασφάλειά του, που τον κρατά πάντα δέσμιο την ανάγκης για καθοδήγηση, γεγονός που δεν του επιτρέπει να εξελιχθεί, τον φόβο και την αμφιβολία όταν κρίνεται το έργο του, την αγωνία του να δημιουργήσει κάτι πρωτότυπο.
Η αδυναμία έκφρασης των ηρώων
Ένας άλλος θεματικός πυρήνας αφορά στη γλώσσα ως μέσο για να εκφράσει ο καθένας όσα φωλιάζουν μέσα του και το δράμα που βιώνει ο άνθρωπος που περιορίζεται είτε λόγω αδυναμίας πρόσβασης σε αυτήν, όπως στην περίπτωση του Γερμανού πρόσφυγα που βρίσκεται στο κενό ανάμεσα σε μια γλώσσα που τον έχει πληγώσει και μια άλλη που δεν μπορεί να κατακτήσει, βιώνοντας το δράμα του πληθωρικού ανθρώπου που αδυνατεί να εκφράσει όσα έχει μέσα του, είτε λόγω της λογοκρισίας ή του αποκλεισμού και της περιθωριοποίησης που αντιμετωπίζει ένας συγγραφέας, τα γραπτά του οποίου παραμένουν στο συρτάρι. Άλλα ζητήματα που φαίνεται να απασχολούν τον Μάλαμουντ είναι η ενοχή που εμποδίζει τον άνθρωπο να ευτυχήσει και να χαρεί τη ζωή του καταδικάζοντάς τον είτε σε μια ατελεύτητη περιπλάνηση είτε σε μια αέναη και αδιέξοδη περιστροφή γύρω από τον εαυτό του. Μια ενοχή που αποδεικνύεται καταστροφική και είναι ικανή να παρασύρει στα δίχτυα της ορθολογιστές και νοήμονες ανθρώπους. Άλλο στοιχείο που εμποδίζει τους ήρωές του να βιώσουν την ευτυχία ή να συνδεθούν με τους άλλους ανθρώπους είναι οι παγιωμένες και στενά πλαισιωμένες πεποιθήσεις τους για τους άλλους, συχνά εντελώς στρεβλές και ανυπόστατες.
Οι ήρωές του βιώνουν συχνά ένα αίσθημα πνιγμονής, ενώ ταυτόχρονα διαθέτουν το ασίγαστο πάθος να βγουν στην επιφάνεια.
Το δράμα του κόσμου που μας παρουσιάζει ο Μάλαμουντ είναι αυτό του ανθρώπου που χρειάζεται διαρκώς να παλεύει για να τα καταφέρει. Η συνειδητοποίηση πως η ζωή είναι δύσκολη, ενίοτε σκληρή, ότι αποτελεί έναν ατέρμονο αγώνα, μια μάχη απέναντι στην απομόνωση, τα γηρατειά, τον θάνατο, τις παράλογες δυνάμεις που εμποδίζουν τον άνθρωπο από το να εκπληρώσει το δυναμικό του. Οι ήρωές του βιώνουν συχνά ένα αίσθημα πνιγμονής, ενώ ταυτόχρονα διαθέτουν το ασίγαστο πάθος να βγουν στην επιφάνεια. Το πάθος τους συχνά τους τρομάζει, επιτρέποντας σε κάθε λογής χειριστικούς ανθρώπους να προσπαθήσουν να το τιθασεύσουν, εντείνοντας έτσι το αίσθημα πνιγμού τους. Όλα τα διηγήματα είναι εξαιρετικά πολυδιάστατα. Παρουσιάζουν έναν κόσμο απογοητευτικών γεγονότων, όμως συχνά υπάρχει μια διέξοδος, παρόλο που ποτέ αυτή η διέξοδος δεν είναι εύκολη. Χρειάζεται ο άνθρωπος από τις ιδέες να περάσει στην πράξη, να ορίσει ο ίδιος την ηθική του, να δει και να αποδεχτεί την ευαλωτότητά του ώστε να μπορέσει να πλησιάσει τους άλλους, να μπει στη θέση τους και να τους κατανοήσει, να ανταποκριθεί στις ανάγκες τους και τελικά, να συνδεθεί μαζί τους. Είναι αυτή η ανθρωπινότητα που διατρέχει τα διηγήματα του Μάλαμουντ, που αφήνει μια γλυκιά συνειδητοποίηση και μια αίσθηση συμπόνιας μετά το πέρας της ανάγνωσής τους.
＊Η ΙΩΑΝΝΑ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι εκπαιδευτικός, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή.
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Έτσι κι αρχίσει κανείς να αναρωτιέται, η μια ερώτηση φέρνει την άλλη κι αυτό συνεχίζεται επ’ αόριστον. Μήπως, όμως, τελικά, κάνω στον εαυτό μου την ίδια πάντοτε ερώτηση, απλώς με διαφορετικά λόγια; Βασικά, θέλω να ξέρω γιατί δεν μπορώ να θέσω σ’ αυτό το άξεστο κάθαρμα ένα απλό ερώτημα για οτιδήποτε. Ως τώρα έχω βγάλει το συμπέρασμα ότι ο Γκόλντμπεργκ φοβάται τις ερωτήσεις, επειδή φοβάται μην τυχόν ανακαλύψει ο κόσμος ποιος είναι. Κάποιος δηλαδή που δεν κάνει άλλο απ’ το να επαναλαμβάνει τη μοίρα του. Το βέβαιο είναι ότι έχει κάποιο παρελθόν για το οποίο φοβάται να μου μιλήσει, αν και κάνει πότε πότε κάτι νύξεις. Όταν δε πάω να αναφερθώ στο δικό μου παρελθόν, λέει, ξέχασέ το. Συγκεντρώσου στο μέλλον. Ποιο μέλλον; Από την άλλη, τι θαρρεί ότι μπορεί να κρύψει απ’ τον Αμπράμοβιτς, που είναι από τη φύση του φιλομαθής, που περνάει τις ώρες του θέτοντας στον εαυτό του τα ερωτήματα που ο Γκόλντμπεργκ του απαγορεύει, βάζοντάς τα κάτω και τελικά συνειδητοποιώντας ‒θαυμαστή αυτή η συνειδητοποίηση‒ ότι γνωρίζει περισσότερα απ’ όσα θα γινόταν να γνωρίζει ένα άλογο, έστω κι ένα ομιλούν άλογο, οπότε, με βάση όλα αυτά τα τεκμήρια, σίγουρα δεν είναι άλογο. Τουλάχιστον όχι εκ γενετής».
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Μπέρναρντ Μάλαμουντ υπήρξε ένας από τους κορυφαίους Αμερικανοεβραίους συγγραφείς του 20ού αιώνα. Έγραψε οκτώ μυθιστορήματα και διακρίθηκε ως δεξιοτέχνης του διηγήματος. Γεννήθηκε το 1914 στη Νέα Υόρκη από γονείς μετανάστες που είχαν εγκαταλείψει τη Ρωσία. Ο πατέρας του διατηρούσε ένα μικρό μπακάλικο στο Μπρούκλιν. Έχασε τη μητέρα του όταν ήταν ακόμα έφηβος.
Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και αργότερα δίδαξε επί πολλά χρόνια στο Κολέγιο Μπένινγκτον του Βερμόντ. Το πρώτο του βιβλίο, The Natural (1952), αφορούσε το μπέιζμπολ. Ακολούθησαν το μυθιστόρημα Ο βοηθός (1957), όπου αξιοποίησε προσωπικά του βιώματα, και η πρώτη συλλογή διηγημάτων με τίτλο To μαγικό βαρέλι (1958), με την οποία απέσπασε το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου στην κατηγορία της μυθοπλασίας, το 1959. Με το μυθιστόρημα Ο μάστορας (1966) έλαβε για δεύτερη φορά το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου στην ίδια κατηγορία καθώς και το Βραβείο Πούλιτζερ, το 1967. Το σύνολο του έργου του εντάχθηκε στη Library of America. Πέθανε το 1986.
