Για το μυθιστόρημα «Τέσσερα ερωτικά γράμματα» του Νάιαλ Ουίλλιαμς [Niall Williams] (μτφρ. Δέσποινα Κανελλοπούλου, εκδ. Δώμα) – Ένας κόσμος πλασμένος από αγάπη, μαγεία και αγάπη στη λογοτεχνία. Στην κεντρική εικόνα, οι Έλενα Μπόναμ Κάρτερ, Γκάμπριελ Μπερν και Ντόναλ Φιν στην κινηματογραφική μεταφορά του "Four Letters of Love" (2024), σε σκηνοθεσία Πόλι Στιλ.
Γράφει η Φανή Χατζή
Στα τέλη του προηγούμενου αιώνα, το 1997, μετά από δεκαετή αγώνα με τη γραφή, ο Νάιαλ Ουίλλιαμς, ολοκληρώνει και εκδίδει το πρώτο του μυθιστόρημα, τα Τέσσερα ερωτικά γράμματα. Στη γενέτειρά του, Ιρλανδία, την οποία είχε τιμήσει ήδη με μερικά λαογραφικά βιβλία που συνέγραψε από κοινού με τη γυναίκα του, το πρώτο του αυτό πεζογράφημα απέκτησε σπουδαία φήμη. Στη χώρα μας, μεταφράστηκε το 1999 για τις εκδόσεις Λιβάνη, κι ακολούθησε το Ο παράδεισος δεν μπορεί να περιμένει, έναν χρόνο αργότερα, αμφότερα σε μετάφραση της Χριστιάννας Σακελλαροπούλου, αμφότερα εξαντλημένα εδώ και καιρό.
Το 2021, κι αφότου ο Ουίλλιαμς είχε διανύσει μια λαμπρή πορεία, στάση της οποίας ήταν και η μακρά λίστα του βραβείου Μπούκερ το 2014 για το History of the Rain, οι εκδόσεις Δώμα κυκλοφόρησαν σε προσεγμένη έκδοση και μετάφραση ένα άλλο του μυθιστόρημα, το Αυτό είναι ευτυχία (μτφρ. Κίκα Κραμβουσάνου). Τρία χρόνια αργότερα, κυκλοφορούν πλέον, σε μετάφραση της Δέσποινας Κανελλοπούλου, τα Τέσσερα ερωτικά γράμματα και μας προσκαλούν εκ νέου στον κόσμο του Ιρλανδού συγγραφέα, έναν κόσμο αγάπης, ομορφιάς και θαυμάτων.
Δύο οικογένειες σε παράλληλη πορεία
Σε δύο αντιδιαμετρικά άκρα της Ιρλανδίας, ο Θεός επεμβαίνει στις ζωές δύο οικογενειών.
Επισκέπτεται το σπίτι των Κόκλαν, όπου προστάζει τον πατριάρχη του σπιτιού, Ουίλλιαμ, να αφοσιωθεί στη ζωγραφική. Ο γιος του, Νίκολας, πρωτοπρόσωπος αφηγητής της ιστορίας τους, παρατηρεί τη διαβρωτική επίδραση του θείου καλέσματος στις ζωές τους. Ο πατέρας του εγκαταλείπει αυτόν και τη μητέρα του για μήνες, επιστρέφει με μισοδουλεμένα τελάρα που τον αιχμαλωτίζουν σε ένα δωμάτιο-ατελιέ, φρενήρη και αφοσιωμένο, πιο σιωπηλό από ποτέ. Η μητέρα του Νίκολας αδυνατεί να αντέξει το βάρος της αλλαγής, ο νους της αρχίζει να σαλεύει.
Ο Θεός του στερεί την κίνηση, την ομιλία αλλά και το απέραντο ταλέντο με το οποίο τον είχε προικίσει.
Σε ένα μικρό νησάκι της Δυτικής Ιρλανδίας, βγαλμένο από τις εικόνες της ταινίας «Τα πνεύματα του Ινισέριν», η οικογένεια του δασκάλου Μόρις Γκορ και της γυναίκας του Μάργκαρετ πλήττεται από μια άλλη συμφορά. Ενώ τα παιδιά τους παίζουν σε έναν ψηλό βράχο, ο Σων βιώνει ένα απροσδιόριστο επιληπτικό επεισόδιο και έκτοτε μένει κατάκοιτος για χρόνια. Ο Θεός του στερεί την κίνηση, την ομιλία αλλά και το απέραντο ταλέντο με το οποίο τον είχε προικίσει. Η αδερφή του, Ίζαμπελ, ζωσμένη με το φορτίο των ενοχών για το συμβάν που μεταμόρφωσε τον αδερφό της, μετακομίζει στο Γκόλγουεϋ για να μπει σε οικοτροφείο θηλέων.
Το θείο σημάδι και η επιλογή της ελευθερίας
Στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου η Ίζαμπελ Γκορ και ο Νίκολας Κόκλαν είναι χώρια, διαγράφουν τη δική τους μοναχική πορεία σε διαφορετικά σημεία της χώρας, αγνοώντας ο ένας την ύπαρξη του άλλου. Συνδέονται μόνο αόρατα από το νήμα μιας αντίληψης που έχουν κληρονομήσει αμφότεροι από τις οικογένειές τους, ότι ο Θεός μπορεί ανά πάσα στιγμή να τους δώσει σημάδια, πυξίδες για την τροπή που πρέπει να πάρει η ζωή τους.
Ταυτόχρονα, ερμηνεύουν κατά το δοκούν τα θεόσταλτα μηνύματα, επιδιώκοντας σε κάθε περίσταση τον δρόμο της μεγαλύτερης ελευθερίας. Η Ιζαμπέλ ακολουθεί τον νεαρό Πέντερ σε μια προσπάθεια να αποφύγει τον εγκλεισμό της σε μονή και αργότερα τον παντρεύεται για να λυτρωθεί από τις ερινύες για το ατύχημα του Σων. Ο Νίκολας, πάλι, στα βήματα του πατέρα του, εγκαταλείπει την καριέρα του δημόσιου υπαλλήλου και κυνηγώντας τον μοναδικό διασωθέντα πίνακα του προγόνου του, απομακρύνεται από ένα παρελθόν και έναν τόπο πένθους και μοναξιάς.
Σκοπός του δεν είναι η αντιπαραβολή της πίστης με την ελεύθερη βούληση, αλλά η αποτύπωση του περίτεχνου εναγκαλισμού τους.
Ο Ουίλλιαμς δεν αφαιρεί τίποτα από τη μαγεία που περιβάλει την ιστορία, αφήνοντας να διαφανούν πίσω από τα θεόσταλτα σημάδια οι προσωπικές επιλογές των ηρώων του. Σκοπός του δεν είναι η αντιπαραβολή της πίστης με την ελεύθερη βούληση, αλλά η αποτύπωση του περίτεχνου εναγκαλισμού τους. Η πορεία των ηρώων διαγράφεται με μια εξωτερική παντογνωσία, σαν να καθορίζεται από μια θεία πρόνοια ανώτερη ακόμα κι απ’ τον συγγραφέα. Παράλληλα, όμως, ο Ουίλιαμς προβαίνει και σε μια εσωτερική αφήγηση, που εστιάζει στα πιο ιδιωτικά συναισθήματα, στο ανείπωτο και αμφίβολο της ψυχής, στην ανθρώπινη συμπεριφορά, απρόβλεπτη και ασταθή. Έτσι, ενώ καλλιεργείται σταθερά η αίσθηση ενός πεπρωμένου που πρέπει να εκπληρωθεί οπωσδήποτε, ταυτόχρονα όλες οι βεβαιότητες ανατρέπονται, και μέχρι την τελευταία σελίδα αναμένονται εκπλήξεις.
Θρησκεία και Θεός στη γραφή του Ιρλανδού συγγραφέα
Σε αυτό το πολύπαθο νησί, όπου η θρησκεία έχει παίξει μεγάλο ρόλο στον προσδιορισμό και διχασμό του, οι συγγραφείς του έχουν να πουν πολλά για τους μεσάζοντες του θεού επί γης. Η Κλερ Κίγκαν, ο Πολ Λιντς, ο Σεμπάστιαν Μπάρι είναι μερικοί μόνο από τους πολλούς συγγραφείς που έχουν μεταφραστεί στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια και ρίχνουν φως στη θρησκεία ως στοιχείο της εθνοτικής ταυτότητας, καταγράφοντας τους μηχανισμούς της. Ο Ουίλλιαμς, αντιθέτως, ενδιαφέρεται κυρίως για την πνευματικότητα, τη θεώρηση του Θεού μέσα από τα μάτια και τις ψυχές των ανθρώπων.
Ο Θεός κατοικοεδρεύει ως φάντασμα στα σπίτια των ηρώων του, επιβάλλει την παρουσία του, πολλές φορές δια της μακράς απουσίας του. Για κάθε στιγμή επιφοίτησης, χαρίζει πολλές στιγμές σιωπής.
Σχολιάζει ανεπαίσθητα τις μοναχές του καθολικού οικοτροφείου που μανιασμένα προσπαθούν να καταπνίξουν τον έρωτα, την ελευθερία και το πάθος των νεαρών μαθητριών, ή τον γραφικό πάτερ-καρικατούρα του νησιού, αλλά δεν εξαντλεί το ενδιαφέρον του στην οργανωμένη θρησκεία. Απεικονίζει τον Θεό, όπως τον φαντάζονται οι Ιρλανδοί, που πορεύονται με τις ερμηνείες των βουλών του. Ο Θεός κατοικοεδρεύει ως φάντασμα στα σπίτια των ηρώων του, επιβάλλει την παρουσία του, πολλές φορές δια της μακράς απουσίας του. Για κάθε στιγμή επιφοίτησης, χαρίζει πολλές στιγμές σιωπής.
Ο έρωτας και άλλα θεία δώρα
Η πιο πολύτιμη και ξεκάθαρη ένδειξη παρουσίας του Θεού, όμως, είναι για τον Ουίλλιαμς, η αγάπη. Ο Έρωτας, μια πρώτη γεύση του παραδείσου, αναπλάθεται διαφορετικά στα χέρια κάθε ήρωα και περιπλέκεται με τις εποχές και στάδια της πλάσης. Ο έρωτας των ανδρών βιώνεται σαν βαρύς χειμώνας, οι ήρωες ερωτεύονται πυρετωδώς, αρρωσταίνουν και παρασύρονται σε μια θυελλώδη παραζάλη. Ο Κόκλαν, όπως και ο Πέντερ και ο Νίκολας αργότερα, βουλιάζουν στο ζόφο και το παραλήρημα. Οι γυναίκες ερωτεύονται σαν να γεύονται την άνοιξη, ανθίζουν, λύνονται, τα μάγουλά τους ανθοβολούν. Ανάλαφρες, αγνές, αιθέριες, βλέπουν τον έρωτα σαν μια πρόσβαση στην ελευθερία.
Ο Ιρλανδός συγγραφέας αφιερώνει απλόχερα χώρο και χρόνο και σε άλλα θεία δώρα, όπως η τέχνη και, φυσικά, η φύση.
Η αγάπη, τα «τέσσερα γράμματα» της αγγλικής λέξης «Love» και της λατινικής «Amor», είναι η κινητήριος δύναμη, αυτό που ωθεί την αφήγηση μέχρι να συγχωνευτούν οι παράλληλες ιστορίες σε μία. Εξάλλου, ο αγγλικός τίτλος (Four Letters of Love) είναι διττής ερμηνείας, αναφέρεται στα γράμματα της λέξης και στα ερωτικά γράμματα που γράφονται στο τέλος. Ωστόσο, ο Ιρλανδός συγγραφέας αφιερώνει απλόχερα χώρο και χρόνο και σε άλλα θεία δώρα, όπως η τέχνη και, φυσικά, η φύση. Η απαράμιλλη βουκολική ομορφιά του «Σμαραγδένιου νησιού» δίνεται με τέτοια λεπτομέρεια και ζωντάνια, σαν να περιγράφεται από την οπτική ουράνιων και όχι επίγειων πλασμάτων.
Η μαγική γραφή του Ιρλανδού
Ο Ουίλλιαμς γράφει με σχεδόν θεία χάρη, με μια γλώσσα ολοπλούμιστη και περιγραφική, ξέχειλη από αγάπη και χαρακτήρες σκαλισμένους με προσοχή. Ενσωματώνει στο ύφος του κειμένου τις φάσεις της αγάπης, κι έτσι αυτό γίνεται άλλοτε μελαγχολικό και άλλοτε ελπιδοφόρο. Στη δική του γραφή ακόμα και το απλουστευτικό μότο «όλα για κάποιο λόγο γίνονται» αποκτά λογοτεχνικότητα. Βραδυφλεγές μα ταυτόχρονα εθιστικό, πλήρες σχημάτων λόγου και παρομοιώσεων που καθιστούν απτή κάθε ρανίδα συναισθήματος, το Τέσσερα ερωτικά γράμματα γοητεύει με τον ιδιόμορφο λυρισμό του.
Στον επίλογο, ο Ουίλλιαμς περιγράφει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες γράφτηκε το βιβλίο, δημιουργώντας παράλληλες γραμμές με τον ήρωά του, που παράτησε τη συμβατική υπαλληλική ζωή για να ακολουθήσει το κάλεσμα. Ευτυχώς για εμάς, ο συγγραφέας προέβη σε αυτό το «άλμα πίστεως» προς την λογοτεχνία και απολαμβάνουμε αυτό το βιβλίο και όσα ακολούθησαν. Αυτό, όμως, που δεν μας αποκαλύπτει είναι ότι με αυτό το βιβλίο κατέθεσε ο ίδιος ένα ερωτικό γράμμα στη Λογοτεχνία και στην Τέχνη της Γραφής, ένα κείμενο ποιητικής, στο οποίο έκρυψε λίγη θεϊκή μαγιά σε διάσπαρτες στιγμές μεγάλης συγκίνησης.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Niall Williams (1958) γεννήθηκε στο Δουβλίνο, όπου και σπούδασε γαλλική, αγγλική και αμερικανική φιλολογία. Το 1980 μετακόμισε στη Νέα Υόρκη, απ’ όπου επέστρεψε το 1985 αποφασίζοντας να ζήσει στην ιρλανδική ύπαιθρο, στο δυτικό Κλερ. Έχει γράψει μυθιστορήματα, θεατρικά έργα, σενάρια, και αυτοβιογραφικά βιβλία, μαζί με τη σύζυγό του, για τη ζωή στην εξοχή. Το μυθιστόρημά του History of the Rain ήταν υποψήφιο για το βραβείο Μπούκερ 2014. Τα Τέσσερα ερωτικά γράμματα έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 10 γλώσσες. Από το ΔΩΜΑ κυκλοφορεί επίσης το βιβλίο του Αυτό είναι ευτυχία (2021).
