«Περί ανθρώπων» της Γιούλι Τσε (κριτική) – Η Ευρώπη του δικαιωματισμού και η ηθική της ευθύνης

Στους απόηχους των πρόσφατων Ευρωεκλογών και των συνοδών τους ημι-αυτοκτονικών γαλλικών εκλογών, το μυθιστόρημα αυτό της Γερμανίδας νομικού Γιούλι Τσε αποκτά ένα πρόσθετο ενδιαφέρον. Oι τόποι μετράνε, μας λέει η συγγραφέας. Το πού πατάς προσδιορίζει σε μεγάλο βαθμό το πού ανήκεις. Επιπλέον, η ηθική είναι μια ευπροσάρμοστη έννοια. Στην ιστορία της μοιάζει να επιζεί εκείνη η ντεμοντέ πεποίθηση ότι οι άνθρωποι, παρά τις διαφορές και τις μεταξύ τους τριβές, όταν χρειαστεί, είναι έτοιμοι να προσφέρουν με τον πιο αυτονόητο τρόπο. Ότι, με άλλα λόγια, δεν διεκδικούν διαρκώς πρόσθετα δικαιώματα που τελειωμό δεν έχουν –χωρίς μάλιστα τις συνάδουσες υποχρεώσεις– όπως ο σύγχρονος αστικός ναρκισσισμός επιτάσσει.

Προκύπτει ένα τολμηρό, ειλικρινές βιβλίο με νεύρο και χιούμορ, ακόμα και με δόσεις σαρκασμού, όσα δύσκολα ζητήματα και αν ανεγείρει. Η Τσε βασίζεται σε καλή γνώση των σύγχρονων διαχωριστικών γραμμών που τέμνουν μια Ευρώπη ευημερούσα, καλλιεργημένη, ενημερωμένη, κι ωστόσο με ένα πληθυσμό κακομαθημένο, φοβισμένο, μισαλλόδοξο έως και καχύποπτο απέναντι στην αγροτική ύπαιθρο, την οπισθοδρομικότητα και το ρίζωμα σε πιο παραδοσιακά εδάφη πεποιθήσεων. Η πρωταγωνίστρια Ντόρα, μια τριανταπεντάρα διαφημίστρια, πολιτικά συνειδητοποιημένη, και ψηφοφόρος των Πρασίνων εγκαταλείπει το Βερολίνο όπου συζεί με τον Ρόμπερτ. Εγκαθίσταται σε ένα παρακμάζον χωριό στα ανατολικά, στο Βραδεμβούργο, όπου έχει μόλις αγοράσει μια αγροικία – παλιό της όνειρο. Η φυγή της από την πρωτεύουσα έχει τυπικά να κάνει με τους ασφυκτικούς περιορισμούς που είχε φέρει ο κορωνοϊός, αλλά στην ουσία με την κρίση της σχέσης τους.

Ο Ρόμπερτ έχει γίνει με δυο λόγια ανυπόφορος. Επαγγελματίας δημοσιογράφος και μπλόγκερ, έχει ασπασθεί ένα είδος απλοϊκής, στρατευμένης υστερίας με τα περί την κλιματική αλλαγή, έχει γίνει φανατικός ακόλουθος της Γκρέτα και των «Παρασκευών για το Μέλλον», ενώ φτάνει στο σημείο να παρακολουθεί μανιωδώς την Ντόρα για το αν τηρεί πιστά τους κανόνες της κατ’ οίκον ανακύκλωσης, της ενεργειακής εξοικονόμησης κ.ο.κ. Η Ντόρα από τη μεριά της τον προκαλεί, επιμένοντας στον ειρωνικό σκεπτικισμό της απέναντι στο κίνημα αυτό που ταξιδεύει μανιωδώς ανά την υφήλιο κραδαίνοντας προφητείες για το τέλος του πλανήτη και εκπέμποντας πολλαπλάσιο διοξείδιο του άνθρακα από τον μέσο πολίτη.

Επιπλέον, ο Ρόμπερτ περιφρονεί τη δουλειά της στον διαφημιστικό τομέα που κατ’ αυτόν δεν κάνει παρά να προάγει την κατανάλωση άχρηστων προϊόντων, παρά το ότι η Ντόρα και η εταιρεία της έχουν από καιρό ειδικευθεί στην προβολή πράσινων αγαθών και βιώσιμων προϊόντων. Η σχέση των δυο τους λοιπόν φθίνει, ο ερωτισμός εξαλείφεται και οι βραδιές που περνούσαν άλλοτε στο βερολινέζικο μπαλκόνι τους με τη συνοδεία ενός καλού κρασιού έχουν παρακαμφθεί. Ο Ρόμπερτ τη μέμφεται επιπλέον για την ανεπαρκή της πολιτικοποίηση – κάτι στο οποίο η Ντόρα διαβλέπει απολυταρχισμό, ένα είδος δικτατορίας της Πολιτικής Ορθότητας. Ώσπου, με το ξέσπασμα του κορωνοϊού το μέτωπο αλλάζει πλήρως κατεύθυνση, όπως και το είδος του επαπειλούμενου τέλους του κόσμου. Τώρα πια πρόκειται για τη θεία δίκη που επικρέμαται επάνω από το κεφάλι όλων. Ο Ρόμπερτ μετατρέπεται σε ένα είδος διαδικτυακής διασημότητας αρθρογραφώντας ενθουσιωδώς και συσπειρώνοντας έντρομες μάζες. Οι περιορισμοί που θέτει στην Ντόρα φτάνουν μέχρι το αν θα βγάλει [νόμιμα] βόλτα τον σκύλο τους.

Ο λαχανόκηπος που ονειρεύεται να δημιουργήσει, προσκρούει σε ζιζάνια, τσουκνίδες και ριζώματα, το χειρότερο δε σε ένα υπόστρωμα από θαμμένα σκουπίδια και σπασμένα παιδικά παιγνίδια – καθώς το οίκημα είχε απαλλοτριωθεί για να γίνει νηπιαγωγείο στα χρόνια της Ανατολικής Γερμανίας.

Οι τριβές της συμβίωσης ξεπερνούν τα όρια των αντοχών της οπότε ο χωρισμός πραγματοποιείται χωρίς πολλές οδύνες. Η Ντόρα δεν έχει δικό της όχημα, όπως τόσοι και τόσοι συνειδητοποιημένοι Ευρωπαίοι, οπότε φορτώνει ένα νοικιασμένο αυτοκίνητο με τα εντελώς απαραίτητα και αυτοεξορίζεται στο νεοαποκτηθέν σπίτι. Μπορεί έτσι κι αλλιώς να δουλεύει εξ αποστάσεως όπως οι περισσότεροι τις μέρες εκείνες. Οι δομές της οικονομίας έχουν αλλάξει, οι κοινωνικές σχέσεις ομοίως, η κυβέρνηση και οι εταιρείες ενθαρρύνουν αυτό το είδος απασχόλησης. Ωστόσο ο έμφυτος αστικός ρομαντισμός της θα γειωθεί σύντομα. Βασιζόμενη καλόπιστα στις διαδικτυακές πληροφορίες που αντλεί από ειδικευμένα sites, στην πράξη αντιμετωπίζει ένα σωρό ζητήματα ως προς την ανακαίνιση, τον καθαρισμό, τη σπορά πατάτας ή λαχανικών στον κήπο της και τη μετατροπή του σπιτιού σε βιώσιμο. Ο λαχανόκηπος που ονειρεύεται να δημιουργήσει, προσκρούει σε ζιζάνια, τσουκνίδες και ριζώματα, το χειρότερο δε σε ένα υπόστρωμα από θαμμένα σκουπίδια και σπασμένα παιδικά παιγνίδια – καθώς το οίκημα είχε απαλλοτριωθεί για να γίνει νηπιαγωγείο στα χρόνια της Ανατολικής Γερμανίας. Ούσα ολιγαρκής, περιορίζεται στα ελάχιστα απαραίτητα, ωστόσο κάτι ακόμα που δεν είχε προβλέψει είναι πως τα ψώνια πρέπει να γίνουν είκοσι χιλιόμετρα μακριά, και οι συγκοινωνίες στο υπανάπτυκτο αυτό κομμάτι της πρώην Ανατολικής Γερμανίας είναι επισφαλείς. Μέσα σε όλα τα άλλα έχει να αντιμετωπίσει την δυσπιστία και επιθετικότητα των ντόπιων, με πρώτο και καλύτερο ένα λιγομίλητο γείτονα, τον Γκότε, που αυτοσυστήνεται μάλιστα ως «ο ναζί του χωριού».

Ευτυχώς μπαίνει πια η Άνοιξη, οπότε το τζάκι μαζί με ένα σλήπινγκ μπαγκ της αρκούν. Ώσπου κάποια μέρα διαπιστώνει ότι έπιπλα άρχισαν να ξεφυτρώνουν στο σπίτι, ενώ εκείνη έλειπε. Όταν υποψιάζεται ότι δωρητής είναι ο γείτονας, ο Γκότε, που είχε ανέκαθεν κλειδιά της αγροικίας για να ρίχνει καμιά ματιά, επιχειρεί να τα επιστρέψει, αλλά κάμπτεται από την απρόσμενη γενναιοδωρία. Ένας άλλος γείτονας ξεπροβάλλει στο χωράφι της πλήρως εξοπλισμένος και σε χρόνο μηδέν το έχει εκχερσώσει, οργώσει, και ετοιμάσει για την ανοιξιάτικη σπορά. Ένας τρίτος την εξυπηρετεί με τα ψώνια της, αποδεικνύεται μάλιστα πως απασχολεί στις καλλιέργειές του παράνομους μετανάστες. Επιπλέον είναι ακροδεξιός, γκέι και συμβιώνει με τον καλλιτέχνη φίλο του, κάτι που μοιάζει πλήρως αποδεκτό από τους άλλους κατοίκους. Οι διαχωριστικές γραμμές έχουν καταπέσει ολοσχερώς και ό,τι προσχηματισμένο είχε στο κεφάλι της καταρρέει. Όλοι οι γείτονες τη βοηθούν με τον τρόπο τους, χωρίς πολλά λόγια, ακόμη και με την προσφορά φυτών εσωτερικού χώρου, το βάψιμο του σπιτιού, μικρές τελετουργίες που μετατρέπονται σε γιορτές. Όταν εκείνη φέρνει ασθενείς αντιρρήσεις, της απαντούν σηκώνοντας τους ώμους «μα το χρειαζόσουν τούτο» ή «δεν είχες από κείνο». Το χωριό, παρά την δεξιόστροφη ταυτότητά του –όπως άλλωστε συμβαίνει σε μεγάλο μέρος της πρώην Ανατολικής Γερμανίας που ψηφίζει το AfD, την Εναλλακτική για τη Γερμανία– διαρρηγνύει τις διακρίσεις που είχε στο μυαλό της – όλα τα παραδεδεγμένα του δικαιωματισμού και της πολιτικής ορθότητας.

Οι διαχωριστικές γραμμές έχουν καταπέσει ολοσχερώς και ό,τι προσχηματισμένο είχε στο κεφάλι της καταρρέει.

Κάποια στιγμή εμφανίζεται απρόσμενα ένα κοριτσάκι που προσκολλάται πάνω της και αναπτύσσει σχέση λατρείας με τη σκυλίτσα της. Η Ντόρα τσινάει αλλά σταδιακά την «υιοθετεί» όταν αποδεικνύεται ότι οι γονείς της μικρής είναι χωρισμένοι. Πατέρας της είναι ο Γκότε που την έχει ελαφρώς εγκαταλελειμμένη, καθώς πίνει πολύ, συχνά μάλιστα με την παρέα των πολιτικά ενεργών φίλων του. Όταν η Ντόρα θα μείνει άνεργη –καθώς η εταιρεία της αναστέλλει, όπως τόσες και τόσες τις δραστηριότητές της– είναι το ζευγάρι των γκέι Τομ και Στέφεν που της προσφέρουν μια δυνατότητα απασχόλησης μέσω της διαφημιστικής προβολής των προϊόντων τους. Με αυτά και με αυτά έχουμε μια ιστορία ένταξης, διόλου χωρίς σύννεφα και συγκρούσεις, αλλά με τη σταδιακή ενσωμάτωση στην κοινότητα, σε σημείο που η ίδια αναλαμβάνει την φροντίδα του Γκότε όταν αποδεικνύεται ότι πρόκειται να πεθάνει από ένα όγκο στον εγκέφαλο. Οπότε η Ντόρα επιστρατεύει ακόμη και τον φημισμένο νευροχειρουργό πατέρα της που πρόθυμα και αφιλοκερδώς προστρέχει ώστε να ανακουφίσει τον ασθενή.

Η Γιούλι Τσε [Juli Zeh, 1974] σπούδασε νομικά στο Πασάου και τη Λειψία και ολοκλήρωσε το διδακτορικό της στο ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο. Πρωτοεμφανίστηκε στον χώρο της λογοτεχνίας με το διεθνές μπεστ σέλερ Adler und Engel (Αετοί και άγγελοι). Έκτοτε τα μυθιστορήματά της έχουν μεταφραστεί σε 35 γλώσσες και έχει λάβει πολλές διακρίσεις για το έργο της – μεταξύ άλλων το βραβείο Carl Amery και το βραβείο Thomas Mann.

Είναι εντυπωσιακή η καλά αφομοιωμένη γνώση της πολυγραφότατης Γιούλι Τσε για το εύρος των ζητημάτων που μας απασχολούν καθημερινά, για τη διαρκώς μεταλλασσόμενη ατζέντα και για τη σχετικότητα της κατάταξης των ανθρώπων σε καλούς και κακούς. Ίσως φανεί σοκαριστική η συναισθηματική προσέγγιση της ηρωίδας με τον «νεοναζί» ετοιμοθάνατο γείτονα, καθώς από απλή αλληλοϋποστήριξη μετατρέπεται σε αλτρουιστική εξάρτηση που μάλιστα κινείται στις παρυφές του ερωτισμού. Κατά τα άλλα όμως, είναι βιβλίο που απεικονίζει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα δεινά της υπαρξιακής μας ανασφάλειας. Επιπλέον θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως βιβλίο για τη σύγχρονη αστική δυσφορία. Ή για την ευρωπαϊκή αγχώδη ευημερία. Για το «πρασίνισμα» της καθημερινότητας. Για τις κοινωνικές διαιρέσεις, την πολυπλοκότητα των απόψεων και βεβαιοτήτων την εποχή του διαδικτύου, τις διαρκώς ανανεούμενες ανισότητες, το μεταναστευτικό ζήτημα και το δέσιμο των ανθρώπων μέσω της συμμετοχικής προσφοράς.

Ίσως φανεί σοκαριστική η συναισθηματική προσέγγιση της ηρωίδας με τον «νεοναζί» ετοιμοθάνατο γείτονα, καθώς από απλή αλληλοϋποστήριξη μετατρέπεται σε αλτρουιστική εξάρτηση που μάλιστα κινείται στις παρυφές του ερωτισμού.

Είναι όλα αυτά μαζί και πολλά άλλα με πρωτεύον ίσως το ζήτημα της υποχώρησης του άμετρου δικαιωματισμού [του λεγομένου και entitlement]. Το υπόβαθρο της αφήγησης είναι όπως είπαμε η πρώτη λόγω κορωνοϊού καραντίνα, με όλο τον συνεπαγόμενο πανικό, την οικονομική επισφάλεια, την απομόνωση και τον τρόμο που τα συνόδευε. Καταστάσεις που ξεχάσθηκαν υπερβολικά γρήγορα υπέρ ενός νέου κύματος ακραίου καταναλωτισμού, νευρωτικών διακοπών και πέραν των ορίων κινητικότητας. Επομένως συνιστά κάτι ακόμα: ένα μυθιστορηματικό πόνημα για την ρηχότητα της συλλογικής μνήμης που παρακάμπτει ανέξοδα τα μόλις χτες ζωτικά ζητήματα, μέχρι να κυριαρχήσουν τα αμέσως επόμενα.

^＊Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΟΔΙΝΟΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Τελευταίο του βιβλίο είναι η συλλογή διηγημάτων «Τα θαύματα του κόσμου» (εκδ. Καστανιώτη).