«Το ετήσιο συμπόσιο της συντεχνίας των νεκροθαφτών» του Ματιάς Ενάρ (κριτική)

Η εξαγνιστική ευωχία, η μαγική ρευστότητα της φύσης, η μη νομοτελειακή διαστολή του χρόνου, η ευαισθησία που αναδύεται από την ξενότητα, η μεταμορφωτική δύναμη της συνάφειας με οτιδήποτε μας ξεπερνάει, η ελευθερία που προσφέρει η συνύπαρξη με τον θάνατο που γίνεται αέναη ζωή. Κι άλλα, κι άλλα… Δεν ξέρεις πού να σταθείς και τι να πρωτοθαυμάσεις στο πολυεδρικό μυθιστόρημα του Ματιάς Ενάρ Το ετήσιο συμπόσιο της συντεχνίας των νεκροθαφτών που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Στερέωμα σε μετάφραση της Σοφίας Διονυσοπούλου.

Ο Ενάρ δημιουργεί ένα λογοτεχνικό σύμπαν του οποίου η αρχιτεκτονική δομή στηρίζεται σε μια γλώσσα πλούσια, χειμαρρώδη, υπαινικτική όταν πρέπει, ξελογιαστική (sic) σε στιγμές που η πλοκή χρειάζεται ένα μαξιμαλιστικό κρεσέντο και, ναι, ορισμένες φορές αλχημικά απτή και «φαγώσιμη» όταν περιγράφει φαγητά, συνταγές, αποστάγματα, κρασιά και άλλα θαυμαστά που θα μπορούσαν να υποχρεώσουν τους συντάκτες του οδηγού Michelin να εντάξουν το μυθιστόρημα στα γαστριμαργικά τους κατάστιχα. Είναι ένα άξιο δείγμα γαργαντουικού «πληθωρισμού» του 21ου αιώνα; Μια αλά Πιέρ Λοτί προσέγγιση του τοπίου, των ανθρώπων και της φύσης που περιβάλλει τον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος του Ενάρ; Ναι, οι πηγές του είναι αυτές και κάμποσες άλλες.

Ο Ενάρ δημιουργεί ένα λογοτεχνικό σύμπαν του οποίου η αρχιτεκτονική δομή στηρίζεται σε μια γλώσσα πλούσια, χειμαρρώδη, υπαινικτική όταν πρέπει, ξελογιαστική (sic) σε στιγμές που η πλοκή χρειάζεται ένα μαξιμαλιστικό κρεσέντο...

Έχεις την εδραία αίσθηση πως ο Γάλλος συγγραφέας, όντως, ερανίζεται τους τρόπους του Ραμπελέ, αλλά τους μετασχηματίζει σε κάτι τόσο σύγχρονο και βαθύτατα καίριο. Αίφνης το μυθιστόρημα συναρμόζει σε ένα όλον την ημερολογιακή γραφή, την αποσπασματικότητα κάποιων ιντερλούδιων που θα μπορούσαν να νοηθούν ως μικρά διηγήματα-παρεκβάσεις μέσα στην κεντρική πλοκή, τη μεταφυσική, το γκροτέσκο, τη θεολογία, τη γαστρονομία έως, ακόμη, και τη σκατολογία. Σίγουρα δεν πρέπει να ξεχνάμε και το κομμάτι της λαογραφίας, καθώς μια έρευνα πεδίου είναι αυτή που φέρνει τον ήρωά του Ενάρ, τον 30χρονο παριζιάνο Νταβίντ Μαζόν, στην εσχατιά της γαλλικής επαρχίας, στο χωριό Λα Πιερ-Σεν-Κριστόφ που βρίσκεται κάπου στα κεντροδυτικά της χώρας.

Ο Μαζόν είναι υποψήφιος διδάκτορας Εθνολογίας και καταγίνεται με τη διατριβή του που έχει ως θέμα τη σύγχρονη αγροτική ζωή της Γαλλίας. Εκ των πραγμάτων, αναγκάζεται να αφήσει τη βολή της μεγαλούπολης και τη ζεστασιά της συμβίας του, την Λαρά, και προτίθεται να μείνει τουλάχιστον ένα χρόνο στο χωριό έτσι ώστε να έχει προσωπική άποψη για τη ζωή των αγροτών. Προφανώς, η σχέση του με τη φύση, που εδώ του εμφανίζεται στην πλέρια αλήθεια της κι όχι αποτυπωμένη σε μια καρτ ποστάλ, είναι μηδαμινή. Το αυτό συμβαίνει και με τη δυσκολία του να αντιληφθεί αμέσως τη σκληρή καθημερινότητα των κατοίκων της περιοχής, που πόρρω απέχει από τις ανέσεις που του προσφέρει το άυπνο και πολύβουο Παρίσι. Εγκαθίσταται στο πίσω μέρος μια αγροικίας που διατηρεί ένα ηλικιωμένο ζευγάρι της περιοχής (ολότελα τυπικό) και ονομάζει το νέο του στρατηγείο «Άγρια Σκέψη». Πόσο εύγλωττη ονομασία, αλήθεια!

Οι σχέσεις που αναπτύσσει με τους κατοίκους του χωριού δεν είναι μόνο καταλυτικές, αλλά έχουν πάνω του και τη δύναμη της μεταμόρφωσης. Τον αλλάζουν δραστικά.

Από αυτό το σημείο και για μεγάλο μέρος του μυθιστορήματος, ο Μαζόν καταγράφει στο ημερολόγιό του καθημερινά ό,τι του κάνει εντύπωση περιδιαβάζοντας έναν ξένο τόπο, γνωρίζοντας μια παράξενη πανίδα κατοίκων, αντιμετωπίζοντας τις συνήθεις δυσκολίες ενός αστού που ξεβολεύεται και μηρυκάζοντας τη μοναξιά του, την οποία διαχειρίζεται με το να διαβάζει επιμελώς τα κείμενα του ανθρωπολόγου Μπρονίσουαφ Μαλινόφσκι ή να κάνει cybersex με τη Λαρά. Οι μετακινήσεις του είναι προβληματικές, άλλοτε με μια μοτοσικλέτα που πνέει τα λοίσθια κι άλλοτε με βανάκι που βρομάει και ζέχνει. Κι όμως, αντιλαμβάνεσαι πως η αρχική αποστασιοποίησή του τον οδηγεί βαθμηδόν στην κατανόηση και την αποδοχή. Κι ας βλέπει τα επιστημονικά του άρθρα να μην δημοσιεύονται ή το πλάνο του για τη διατριβή του να γίνεται χίμαιρα και να κινδυνεύει να ναυαγήσει. Οι σχέσεις που αναπτύσσει με τους κατοίκους του χωριού δεν είναι μόνο καταλυτικές, αλλά έχουν πάνω του και τη δύναμη της μεταμόρφωσης. Τον αλλάζουν δραστικά. Ολοένα και περισσότερο γίνεται μέρος του τόπου.

Εκεί που περιμένεις πως όλο το βιβλίο θα είναι ένας προσωπικός ιμπρεσιονισμός σε μορφή ημερολογίου, ο Ενάρ στρέφει την πλοκή σε αφρισμένους παραπόταμους. Οι παρεκβάσεις που κάνει από ιστορία σε ιστορία συγκρίνονται με την ικανότητα πηδαλιούχου εν μέσω θαλασσοταραχής. Μια πλειάδα ατόμων-χωρικών λένε την ιστορία τους, βυθιζόμαστε στις διαφορετικές μορφές τους. Τι σημαίνει αυτό; Πολύ απλά, ο Ενάρ μάς ενημερώνει πως όλοι αυτοί οι ήρωες είναι αποτέλεσμα αέναης μετενσάρκωσης. Από θάνατο σε θάνατο γίνονται ζώα, φυτά και ενίοτε άνθρωποι. Έχουν προϋπάρξει, τα πάντα βρίσκονται σε μια διαρκή μετακίνηση και μεταμόρφωση. Για λίγο βρίσκονται σε μια bardo κατάσταση και αμέσως αποκτούν νέο «ντύμα». Το ίδιο συμβαίνει και με τα ζώα που κινούνται μέσα στις σελίδες του βιβλίου με χαρακτηριστικότερο όλων έναν κάπρο και πριν ήταν ο αβάς Λαρζό. Τι είδους μεταφυσική είναι αυτή; Η πρέπουσα, βάσει της λογικής του μυθιστορήματος και απολύτως πειστική. Μην ξεχνάμε πως βρισκόμαστε σε ένα απομακρυσμένο χωριό της Γαλλίας. Η μεταφυσική δεν αγαπάει το αστικό τοπίο. Κοντά στη φύση βρίσκει το γόνιμο έδαφος να αναπτυχθεί κι εδώ το κάνει με χαρακτηριστική επιτυχία.

Ο Ματιάς Ενάρ (Mathias Énard), γεννήθηκε στη Νιόρ της Γαλλίας το 1972. Σπούδασε αραβικά και περσικά στο Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών και πέρασε αρκετά χρόνια στη Μέση Ανατολή. Το πρώτο του μυθιστόρημα, “La perfection du tir” τιμήθηκε με το βραβείο Prix des Cinq Continent de la Francophonie το 2004. Ακολούθησαν τα μυθιστορήματα Remonter l'Orénoque (2005), Zone (2008, βραβείο Décembre), Parle-leur de batailles de rois et d'éléphants (2010, βραβείο Goncourt des Lycéens), Rue des voleurs (2012, βραβείο Le Choix de l'Orient), Boussole (2015, βραβείο Goncourt 2015, και Le banquet annuel de la confrérie des fossoyeurs (2021). Το 2022 του απονεμήθηκε το βραβείο Αλμπέρ Καμύ για το σύνολο του έργου του, σε αναγνώριση της σημασίας του για τον σύγχρονο μεσογειακό κόσμο. Τα βιβλία του Πυξίδα και Μίλησέ τους για μάχες, για ρηγάδες και ελέφαντες κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Στερέωμα, σε μετάφραση της Σοφίας Διονυσοπούλου.

Ακόμη και ο Αχέροντας μπορεί να κατέβει σε στάση εργασίας!

Στην καρδιά ακριβώς του μυθιστορήματος βρίσκεται το συμπόσιο των νεκροθαφτών που δίνει και τον τόσο παράξενο τίτλο του βιβλίου. Οργανωτής είναι ο δήμαρχος Μαρσιάλ Πουρβό, νεκροθάφτης και ο ίδιος. Τι μας προσφέρει αυτό το κεφάλαιο; Ίσως κάποιες από τις πλέον λαγαρές και ευφρόσυνες σελίδες που μπορεί να διαβάσει κανείς σε ένα σύγχρονο βιβλίο. Ο Ενάρ άνετα θα κέρδιζε το βραβείο επινόησης, χιούμορ, μαεστρικής ειρωνείας, αλλά και ικανότητας να περιγράφει μια σειρά από φαγητά με τόσο εναργή τρόπο που γυρίζοντας τις σελίδες έχεις την αίσθηση πως βρίσκεται σε ένα γαλλικό μπιστρό και τα οσφρητικά νημάτια του εγκεφάλου σου έχουν ενεργοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό που κάνουν υπερωρίες για να συγκρατήσουν όλες αυτές τις μυρωδιές. Αν υπάρχει κάτι αυθεντικά γαργαντουικό σ’ αυτό το βιβλίο θα το βρείτε σ’ αυτές τις σελίδες μαζί με μια γερή ποσότητα μεταφυσικής. Ας μην ξεχνάμε πως έχουμε να κάνουμε με νεκροθάφτες που όταν μαζεύονται για το συμπόσιό τους, λες και κάνουν συμφωνία με τον μαύρο ιππότη του κάτω κόσμου και αναστέλλονται για λίγο οι θάνατοι. Ναι, ακόμη και ο Αχέροντας μπορεί να κατέβει σε στάση εργασίας! Πώς αλλιώς θα μπορέσει να ξεδιπλωθεί όλο αυτό το θαυμαστό τελετουργικό των νεκροθαφτών; Εδώ δεν μιλάμε μόνο για κορεσμό της πείνας, αλλά για μεθυστικό όργιο που ξεκινάει από το στομάχι για να καταλήξει στους βουβώνες, έτσι που στο τέλος να μοιάζει η κατάποση με σεξουαλική έγερση ενός υπερμεγέθους πέους στο στυλ του Γαργαντούα.

Στα επτά κεφάλαια του μυθιστορήματος, όπως και στα έξι ιντερλούδιά του που φέρουν τον τίτλο «τραγούδι» η ζωή και ο θάνατος ενώνονται αξεδιάλυτα. Το βασικό μέρος, φυσικά, παραμένει το ημερολόγιο του Μαζόν, τον οποίο όμως στο τέλος τον βρίσκουμε ολότελα αλλαγμένο. Έχει πάψει ολότελα να τρέφει αυταπάτες για καθηγητική καριέρα και αποφασίζει να φτιάξει μια μικρή Εδέμ που την ονομάζει «Ευγενείς Άγριοι». Η ζωή του έχει πλέον αλλάξει ριζικά, αλλά και ο τρόπος που ο ίδιος την αντιμετωπίζει. Άλλες συνήθειες, άλλη γυναίκα, άλλες προοπτικές και σίγουρα μια γόνιμη και εκστατική εγγύτητα με τη χλωρίδα και την πανίδα της φύσης. Πολύ μακριά από τον πρότερο αστικό βίο του. Να είναι αυτό μια κάποια –ενδιαφέρουσα– λύση για τους σημερινούς αποναρκωμένους αστούς; Γιατί όχι!

Το μυθιστόρημα του Ενάρ είναι ένας γαργαλιστικός θρίαμβος. Μια απολαυστική περιδίνηση, ένας κρουνός από τον οποίο ξεπετάγονται διαφορετικών ειδών νερά. Πρόκειται για ένα άριστο υπόδειγμα αναγνωστικής απόλαυσης. Δεν χρειάζεται να θυμάστε όλα τα πρόσωπα (είναι και πολλά) ή όλες τις συσχετίσεις μεταξύ τους. Από ένα σημείο και μετά αφήνεσαι στη μαγγανεία του κειμένου και περνάς υπέροχα.

Αναφέρουμε στην αρχή πως το μυθιστόρημα στηρίζεται σε μια γλώσσα που αναπτύσσεται, ανασαίνει και πάλλεται. Τω όντι! Άρα, η μετάφραση της Σοφίας Διονυσοπούλου έπρεπε να μαζέψει όλο αυτό το πλούσιο και συχνά ετερογενές υλικό –που όμως στη μίξη των επιμέρους στοιχείων του δημιουργείται ένα λεπτοϋφασμένο αποτέλεσμα– και να του δώσει ζωή σε μια άλλη γλώσσα. Όχι μόνο το κάνει, αλλά μας παραδίδει ένα ολοκάθαρο κείμενο που δεν μπορεί παρά να σου εξάψει την αναγνωστική φαντασία. Και την πείνα, αφού μιλάμε για τον Γαργαντούα του σήμερα σε… νέες περιπέτειες.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Μπλε ήλιος» (εκδ. Μεταίχμιο).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Έτρωγαν τα κρέατα με τη σειρά που ψήνονταν, άρα και με σειρά μεγέθους, και τα λαχανικά όταν δεν υπήρχε άλλο κρέας, με απογοήτευση – πρώτα τους λαγούς, ύστερα τα σουβλιστά αρνιά, ύστερα το βοδινό που ψηνόταν σε κομμάτια· τα ψάρια, τα χέλια, τις λάμπραινες, τους κυπρίνους, τα ποταμολάβρακα και τους λούτσους, τηγανητά, σε μορφή τερίνας, σε κενέλ, σε ζελέ ή περιχυμένα με σάλτσα μέσα σε ορεκτικά, τις υπέροχες πυραμίδες από αυγά μιμόζα, άσπρα, κίτρινα και πράσινα σαν νεκρή φύση, ζουμερά λόγω της φρεσκότατης μαγιονέζας και πασπαλισμένα με μαϊντανό και εστραγκόν· όπως στα Μέγαρα, τα πιάτα ήταν από χρυσόχαλκο, οι κρατήρες σε αφθονία και η έκπληξη απ’ τα καινούργια εδέσματα διήγειρε την αδηφαγία των στομαχιών».