«Σκοτώνοντας τον Κομεντατόρε» του Χαρούκι Μουρακάμι (κριτική) – Στην άλλη μεριά της κουνελότρυπας

Αν έχει τύχει να διαβάσεις οποιοδήποτε από τα, συνήθως πολυσέλιδα, μυθιστορήματα του ιδιοφυούς Ιάπωνα, γνωρίζεις ήδη από πρώτο χέρι ότι αυτά ανθίστανται σε κάθε ευσύνοπτη περιγραφή. Κι ότι ακόμη και η εξιστόρηση των βασικών σημείων της πλοκής χρειάζεται πολλές σελίδες για να καλύψει τις δαιδαλώδεις διαδρομές που ακολουθούν οι ιστορίες του. Πράγματι, ίσως ο λαβύρινθος να ήταν μια καλή μεταφορά για τον τρόπο που στήνει τα μυθιστορήματά του ο Χαρούκι Μουρακάμι, κι αν μάλιστα τοποθετούσαμε αυτόν τον λαβύρινθο μέσα σε ένα δάσος ή και κάτω από το έδαφος, μέσα στη νοτισμένη γη, τότε ίσως η μεταφορά να ήταν ακόμη πιο γόνιμη.

Ο μίτος που ποτέ δεν χάνεται

Κι όμως, συνήθως υπάρχει ένας μίτος απ’ όπου μπορείς να πιαστείς και να ακολουθήσεις τις δαιδαλώδεις ιστορίες του, κι αυτός δεν είναι άλλος από τον κεντρικό ήρωα: Στην περίπτωσή μας, ένας ζωγράφος, πορτρετίστας με καλή φήμη, τον οποίο η γυναίκα του τον έχει αιφνίδια παρατήσει έπειτα από εφτά χρόνια γάμου, ο οποίος βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι του πατέρα ενός φίλου του, που ήταν κι εκείνος ζωγράφος, και μάλιστα καταξιωμένος.

Την προσοχή του τραβάει μια άλλη μοναχική φιγούρα, που προβάλει καθημερινά στα παράθυρα ή στη βεράντα μιας γειτονικής έπαυλης, ενός τεράστιου και πολυτελούς λευκού οικήματος

Μένοντας σε αυτό το σπίτι, που βρίσκεται στην είσοδο μιας υγρής κοιλάδας που καταλήγει στη θάλασσα, ο ήρωάς μας βυθίζεται όλο και περισσότερο στο αίνιγμα που αποτελούσε η ζωή και η καλλιτεχνική πορεία του ιδιοκτήτη του σπιτιού. Παράλληλα, την προσοχή του τραβάει μια άλλη μοναχική φιγούρα, που προβάλει καθημερινά στα παράθυρα ή στη βεράντα μιας γειτονικής έπαυλης, ενός τεράστιου και πολυτελούς λευκού οικήματος, που μοιάζει να πλέει μέσα στο δάσος, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο συγγραφέας, σαν «ολοφώτιστο πλοίο στον ωκεανό».

Ένας μυστηριώδης γείτονας

Ο μυστηριώδης γείτονας σύντομα θα αποκαλύψει το πρόσωπό του. Είναι ένας πλούσιος πρώην επιχειρηματίας ο οποίος προσεγγίζει τον ήρωά μας και του ζητάει να του φιλοτεχνήσει το πορτρέτο του. Αυτή θα είναι η απαρχή μιας σχέσης που θα αποτελέσει την ατμομηχανή της αφήγησης: ο λαμπερός κύριος Μενσίκι, μια αφαιρετική εκδοχή του Υπέροχου Γκάτσμπι, σχεδόν το αρνητικό του, θα εισχωρήσει διακριτικά στη ζωή του ήρωά μας, εξωθώντας τον να βγάλει στην επιφάνεια τον πηγαίο καλλιτέχνη που κρύβεται κάτω από τον μανδύα του πορτρετίστα.

Παράλληλα, ο ήρωάς μας θα ανακαλύψει στη σοφίτα του σπιτιού έναν άγνωστο πίνακα του καταξιωμένου ζωγράφου, που αναπαριστά μιας σκηνή από τη διάσημη όπερα του Μότσαρτ «Ντον Τζιοβάνι». Είναι η στιγμή που ο Ντον Τζιοβάνι, ως άλλος Δον Ζουάν που είναι, έχει αποπλανήσει την Ντόνα Άννα, βγαίνει στον κήπο και πέφτει πάνω στον πατέρα της, τον Κομεντατόρε –το όνομα του οποίου σημαίνει κάποιον που έχει υπό τις διαταγές του ιππότες–, μονομαχεί μαζί του και τον σκοτώνει.

Ο ήρωάς μας θα ανακαλύψει στη σοφίτα του σπιτιού έναν άγνωστο πίνακα του καταξιωμένου ζωγράφου, που αναπαριστά μιας σκηνή από τη διάσημη όπερα του Μότσαρτ «Ντον Τζιοβάνι».

Μπερδευτήκαμε; Κι όμως, η ιστορία μας δεν έχει καλά καλά ξεκινήσει, αφού αυτό που πραγματικά την πυροδοτεί και την οδηγεί στην πλέον απρόσμενη τροπή δεν είναι παρά ένα… κουδουνάκι. Ναι, αρχικά είναι ένας ανεπαίσθητος, ακανόνιστα επαναλαμβανόμενος ήχος, που ηχεί μια συγκεκριμένη ώρα μέσα στη νύχτα, ένας ήχος που ξυπνάει τον ήρωά μας, κι όταν χτυπάει, όλοι οι νυχτερινοί ήχοι του δάσους, ως δια μαγείας, κοπάζουν.

Πού βρίσκεται αυτό το κουδουνάκι; Γιατί είναι εκεί; Και, το κυριότερο, ποιος το χτυπάει, την ίδια ώρα κάθε νύχτα;

Μυστήρια που πυκνώνουν

Πολλά είναι τα μυστήρια και σε αυτό το μυθιστόρημα του Χαρούκι Μουρακάμι, που όσο η αφήγηση προχωρά, τόσο πυκνώνουν και συμπλέκονται μεταξύ τους. Aυτό όμως που κάνει τον αναγνώστη να ζει και να αναπνέει ευτυχής μέσα σε αυτό το βιβλίο είναι η διττή του όψη: Μυστήρια από τη μία, πεζός και ωμός ρεαλισμός, από την άλλη.

Για παράδειγμα, οι δεκάδες σύντομες ή και πολύ σύντομες ερωτικές σκηνές του βιβλίου, περιγράφονται με τόση ακρίβεια και αποστασιοποίηση, ώστε δεν σε κάνουν ούτε στιγμή να ξεχνάς ότι ο ήρωας, όπως και τα άλλα πρόσωπα του βιβλίου, είναι πλάσμα με σάρκα και οστά. Έτσι, η σεξουαλική ζωή του ήρωα, που φτάνει σε εμάς είτε με τη μορφή αναμνήσεων, είτε μέσα από τις τωρινές συνευρέσεις του με δυο παντρεμένες γυναίκες της περιοχής, που τις συναντά εναλλάξ, αυτή η πλευρά του ήρωα λειτουργεί ως μια πολύ χρήσιμη αντίστιξη προς την κεντρική ιστορία, όπου ο κόσμος των ιδεών, των μεταφορών και των συμβόλων, έχει το πάνω χέρι.

Οι δεκάδες σύντομες ή και πολύ σύντομες ερωτικές σκηνές του βιβλίου, περιγράφονται με τόση ακρίβεια και αποστασιοποίηση, ώστε δεν σε κάνουν ούτε στιγμή να ξεχνάς ότι ο ήρωας, όπως και τα άλλα πρόσωπα του βιβλίου, είναι πλάσμα με σάρκα και οστά.

Αναζητήσεις για τα μυστήρια της καλλιτεχνικής δημιουργίας; Αλλεπάλληλες μεταφορές για τις δαιδαλώδεις διαδρομές που οδηγούν στη βαθιά αγάπη; Αυτά, και πολλά άλλα μαζί. Ένα γοητευτικό μείγμα ετερόκλητων υλικών, απόδειξη, μεταξύ άλλων, της αφηγηματικής μαεστρίας του Ιάπωνα συγγραφέα, που καταφέρνει να σε κάνει να ακολουθείς αγόγγυστα και με αυξανόμενο ενδιαφέρον τις, συχνότατα εξωφρενικές, περιπέτειες των ηρώων του.

Τρύπες στο χώμα

Κάποιες από αυτές τις περιπέτειες έχουν να κάνουν με ένα αγαπημένο σύμβολο του Μουρακάμι, τις τρύπες στο χώμα. Άλλοτε πηγάδια, άλλοτε φυλακές, άλλοτε κρυμμένοι ναοί μιας ξεχασμένης θρησκείας, άλλοτε σύνορο μεταξύ ζωής και θανάτου. Κι άλλοτε, απλώς μια τρύπα, το ίδιο το κενό, το κενό, που τόσο μεγάλη σημασία κατέχει στις μυθοπλασίες του Ιάπωνα συγγραφέα.

Ένα σύμπαν που σκέφτεται

Επιστρέφοντας εκεί απ’ όπου ξεκίνησα, από το δυσπερίγραπτο των μυθιστορημάτων του Χαρούκι Μουρακάμι, να σημειώσουμε και το εξής: Ένα από τα στοιχεία που αυξάνει αυτήν τη δυσκολία είναι οι πολλαπλοί σύνδεσμοι που δημιουργεί ο συγγραφέας ανάμεσα στα ποικίλα υφάδια της πλοκής του. Και σε αυτό το μυθιστόρημα, τίποτε δεν πάει χαμένο, ούτε καν ο τελευταίος δευτερεύων χαρακτήρας. Όλα τελικά συνδέονται με όλα, μέσα από ένα πλούσιο πλέγμα αναφορών και συνάψεων, λες και ο μυθοπλαστικός κόσμος είναι ένα ζωντανό σύμπαν που σκέφτεται.

Οι σχοινοτενείς διάλογοι σχεδόν σε υπνωτίζουν, ενώ οι πολλαπλές αναφορές, είτε από την Ιστορία με το γιώτα Κεφαλαίο, είτε από την ιστορία της τέχνης και της μουσικής, εμπλουτίζουν και σφιχτοδένουν τα αφηγηματικά νήματα.

Το Σκοτώνοντας τον Κομεντατόρε, όπως όλα τα βιβλία του Χαρούκι Μουρακάμι, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός, σε στρωτή και προσεγμένη μετάφραση του Βασίλη Κιμούλη, από τα αγγλικά. Είναι μια κουνελότρυπα, που αν τη διαβείς, δεν θα βγεις από αυτήν παρά κάμποσες μέρες ή νύχτες αργότερα, κι ίσως όχι ακριβώς ο ίδιος άνθρωπος.