Για τη συλλογή διηγημάτων του Bernhard Schlink «Χρώματα του αποχαιρετισμού» (μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός, εκδ. Κριτική). Ο πίνακας της κεντρικής εικόνας, Odalisque Series II της Mary Jane Ansell κοσμεί το εξώφυλλο της γερμανικής έκδοσης του βιβλίου.
Του Διονύση Μαρίνου
Σε αποβάθρες, σε σταθμούς, στην άκρη του δρόμου, πίσω από μια κλειστή πόρτα που ανοίγει ξαφνικά με πάταγο, σφραγίζοντας ένα γράμμα, αφήνοντας στην άκρη τις ενθυμήσεις ενός πικρού παρελθόντος. Οι αποχαιρετισμοί έχουν το βάρος μια τελεσίδικης απόφασης, έστω και αν ξέρουμε πως τελεσίδικος είναι μόνο ο θάνατος. Εντούτοις, από δραματουργικής άποψης τίποτα δεν είναι πιο έντονο από τη στιγμή που δύο άνθρωποι –παραστάτες στο ίδιο δράμα– αποφασίζουν να σπρώξουν τα πράγματα, έστω και βίαια, και να προχωρήσουν σε διαφορετικούς δρόμους. Φευ, αυτό το βαλς χορεύεται από έναν κάθε φορά.
Πιο ώριμος από ποτέ και με τις λογοτεχνικές δάφνες να τον έχουν στεφανώσει για τα καλά, ο 77χρονος, πλέον, Μπέρνχαρντ Σλινκ αφήνει κατά μέρος για λίγο τη μεγάλη φόρμα και μας προσφέρει μια συλλογή διηγημάτων, τα Χρώματα του αποχαιρετισμού (μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός, εκδ. Κριτική) που δεν είναι ένα προμήνυμα δικού του αποχαιρετισμού στη λογοτεχνία. Τουναντίον, ο ίδιος σε συνεντεύξεις του δηλώνει ακμαίος και έτοιμος να γράψει κι άλλα βιβλία στο μέλλον.
Είναι, όμως, ένας κόσμος συναισθημάτων από αυτά που συνήθως θεωρούμε ότι τα έχει σκορπίσει η εποχή, ότι ανήκουν στο παρελθόν και καλό είναι να παραμείνουν εκεί ή, ακόμη-ακόμη, ότι έχουν ξεπεραστεί. Σ’ αυτές τις εννέα ιστορίες, οι ήρωες του Σλινκ (κυρίως άντρες μιας κάποιας ηλικίας) συνομιλούν ανοιχτά με τα τραύματα του παρελθόντος τους σε μια προσπάθεια να συμφιλιωθούν μ’ αυτά, να κερδίσουν επιτέλους την απαραίτητη καταλλαγή, εν τέλει να διευθετήσουν μια και καλή όσα φέρουν βαρέως μέσα τους.
Σ’ αυτές τις εννέα ιστορίες, οι ήρωες του Σλινκ (κυρίως άντρες μιας κάποιας ηλικίας) συνομιλούν ανοιχτά με τα τραύματα του παρελθόντος τους σε μια προσπάθεια να συμφιλιωθούν μ’ αυτά...
Δεν είναι εύκολο να συνομιλήσει κανείς με τον εαυτό του και να αποδεχθεί με ειλικρίνεια αυτά που τον κρατούν δέσμιο με όσα πέρασαν. Ο Σλινκ βρίσκει τους ανθρώπους του σ’ αυτή τη στιγμή της πλέριας απόφασης να μιλήσουν ειλικρινά, να αφηγηθούν το μέχρι πρότινος ανείπωτο, να ανοίξουν την κλειστή πόρτα της σιγής. Φυσικά, υπάρχουν και κάποιοι που ανθίστανται, που η οδός των βολικών λύσεων θα τους ήταν πιο πρόσφορη. Αλήθεια, πόσο εύκολο είναι να σπάσεις το γόρδιο δεσμό του παρελθόντος; Πραγματικά, δύσκολο.
Ιστορίες από το πρόσφατο πολιτικό παρελθόν της Γερμανίας, τότε που ήταν διαιρεμένη και στην Ανατολική πλευρά η Στάζι ανάγκαζε πολίτες να καταδίδουν άλλους πολίτες. Άντρες που δεν τα έφεραν βόλτα με τις γυναίκες τους. Σχέσεις παράξενες μεταξύ παιδιών και γονιών, μεταξύ αδελφών, μεταξύ φίλων. Όταν μπαίνεις στην επικράτεια των σχέσεων θα πρέπει να περπατάς σιγά γιατί μπορεί να πέσεις σε νάρκη. Αυτό ακριβώς πράττει ο Σλινκ. Επιλέγει μια ήρεμη, κατασταλαγμένη γλώσσα, δίχως ποικίλες διακυμάνσεις, γεμάτη υφέσεις που δεν κατασιγάζουν το συναίσθημα, απλώς δεν το αφήνουν να αναπτυχθεί περισσότερο από όσο πρέπει.
Ενίοτε, από τις σχισμές των αποκαλύψεων περνάει μια μορφή ματαιοδοξίας για όσα συνέβησαν. Δεν μπορείς να αλλάξεις το παρελθόν· ο ποταμός δεν γυρίζει ποτέ πίσω. Ακόμη κι έτσι, όμως, οι άντρες αυτοί δεν διστάζουν να λογοδοτήσουν, να δώσουν μια λύση στο άλυτο, να σταθούν με παρρησία μπρος στο γκρεμό των δικών τους λαθών. Οι ενοχές ήταν πάντα ένα προνομιακό πεδίο για τον Σλινκ. Είναι μια πηγή από την οποία αντλεί έμπνευση ή, τουλάχιστον, ενδιαφέρεται να την εξερευνά κάθε φορά από διαφορετική σκοπιά. Στα διηγήματά του η έννοια της ενοχής αποκτάει ένα υπαρξιστικό πρόσημο. Λειτουργεί ως λάιτ μοτίβ που διαπερνάει τον ψυχισμό των ηρώων του. Είναι μονόλογοι που συνθέτουν –όλοι μαζί και ο καθένας ξεχωριστά– την απροσπέλαστη περιοχή της ανδρικής ψυχής.
Στα διηγήματά του η έννοια της ενοχής αποκτάει ένα υπαρξιστικό πρόσημο. Λειτουργεί ως λάιτ μοτίβ που διαπερνάει τον ψυχισμό των ηρώων του. Είναι μονόλογοι που συνθέτουν –όλοι μαζί και ο καθένας ξεχωριστά– την απροσπέλαστη περιοχή της ανδρικής ψυχής.
Τι είναι αυτό που οδηγεί τον επιστήμονα–μαθηματικό στο διήγημα «Τεχνητή Νοημοσύνη» να ψάξει δικαιολογίες για το γεγονός ότι πρόδωσε τον συνεργάτη φίλο του στη Στάζι για να μην αποδράσει στη Δύση; Στην «Αδελφική μουσική» ένας μουσικολόγος συναντάει τυχαία δύο ανθρώπους που καθόρισαν τη νεότητά του. Δύο αδέλφια που τον διαμόρφωσαν: το κορίτσι το ερωτεύτηκε, ενώ με τον ανάπηρο αδελφό της συνδέθηκε φιλικά (σχεδόν καρμικά). Όταν αισθάνθηκε ότι πνίγεται έφυγε για την Αμερική και τώρα, χρόνια μετά, σκάβει και σκάβεται από το παρελθόν που ξυπνάει από τη λήθη του.
Έχει ενδιαφέρον ότι ο Σλινκ βάζει στο κάδρο ακόμη και το ταμπού της αιμομιξίας. Δεν υπάρχει, όμως, καμία πικάντικη αιχμή σε τούτες τις ιστορίες. Ο συγγραφέας δεν προσπαθεί να δελεάσει τα κατώτερα αναγνωστικά ένστικτα, ούτε και να προκαλέσει προς χάριν της πρόκλησης. Αντίθετα, αυτό που επιδιώκει, σε σημείο που να μοιάζει καταστατική αρχή για όλη τη συλλογή, είναι να θέσει το ζήτημα της ενοχής που προκαλείται από την άγνοια και όχι από την πρόθεση. Μπορεί να υπάρξει αθώα ενοχή; Με έμμεσο τρόπο οι ιστορίες του Σλινκ αποφαίνονται πως ναι, μπορεί να υπάρξει. Υπάρχει μια Ναμποκοφική (sic) έκφανση σ’ αυτόν τον παράνομο ερωτισμό που αφαιρεί κάθε έννοια ερεθιστικής διέγερσης. Ο πυρήνας του ερωτισμού, όπου εμφανίζεται, είναι αναπόσπαστο μέρος μιας τραγωδίας, στην οποία ο βασικός ήρωας αγνοεί τις συνέπειες.
 |
|
O Mπέρνχαρντ Σλινκ γεννήθηκε το 1944 στο Mπίλεφελντ της Γερμανίας και μεγάλωσε στη Χαϊδελβέργη και στο Μάνχαϊμ. Είναι νομικός, καθηγητής Δημοσίου Δικαίου, ενώ με τα πρώτα του βιβλία ήταν πετυχημένος συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων. Ο Σλινκ εξέπληξε κριτικούς και αναγνώστες και απέσπασε διθυραμβικές κριτικές για το Διαβάζοντας στη Xάννα, που αποτέλεσε το μεγαλύτερο εκδοτικό γεγονός του 1995 όχι μόνο για τη Γερμανία αλλά και για τα παγκόσμια γράμματα, αφού μεταφράστηκε σε 28 γλώσσες. Το Μάιο του 2002 ο Πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας απέδωσε στον Mπέρνχαρντ Σλινκ τον τίτλο του «Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής». Ζει στο Βερολίνο και στη Νέα Υόρκη. |
Τι κομίζει ο Σλινκ μ’ αυτές τις ιστορίες; Την ουσιαστική έννοια της συγγραφικής ενσυναίθησης. Να είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι ήρωές του έχουν πάνω κάτω την ίδια ηλικία μ’ αυτόν; Βρίσκονται στη φάση του κατασταλάγματος της ζωής. Τα όμορφα και τα άσχημα έχουν παρέλθει, μπρος στέκει το φάσμα του τέλους, αλλά οι Ερινύες ποτέ δεν σιωπούν.
Ο Σλινκ ακούει τις φωνές τους και τις μεταφέρει αβίαστα. Ο λόγος του είναι διαυγής, καθαρός, ήρεμος. Καμία άλογη έξαρση, καμία ένταση που θα ταράξει προσχηματικά τα νερά. Ούτως ή άλλως είναι από μόνα τους ταραγμένα. Σαφώς, η μελαγχολική διάθεση των ιστοριών είναι φανερή, όχι όμως με τη λογική της επιβολής ενός γκρίζου φόντου. Τα χρώματα του αποχαιρετισμού στον Σλινκ έχουν πολλές διαβαθμίσεις. Είναι όπως η ανθρώπινη φωνή που μοιάζει να ακολουθεί ένα συγκεκριμένο τέμπο, ένα αναγνωρίσιμο ρυθμό, κι όμως, αν την προσέξεις καλά οι τονισμοί της αλλάζουν ουσιαστικά και σε βάθος. Πολύ περισσότερο η αφωνία –η εκκωφαντική αφωνία– που κυκλώνει αυτούς τους ήρωες. Ο Σλινκ καταφέρνει να δώσει σώμα και υπόσταση σ’ αυτό το άλεκτο σχήμα ζωής.
Ο Σλινκ καταφέρνει να δώσει σώμα και υπόσταση σ’ αυτό το άλεκτο σχήμα ζωής.
Ο Απόστολος Στραγαλινός γνωρίζει καλά τον Σλινκ. Έχει μεταφράσει την Όλγα και τη Γυναίκα στη Σκάλα (και τα δύο από τις εκδόσεις Κριτική). Ως εκ τούτου αντιλαμβάνεται πολύ καλά τον τρόπο της γραφής του, την ιδιαίτερη ματιά του, το βάθος και το εκτόπισμα του ύφους του. Μας παραδίδει ένα κείμενο γεμάτο από αυτές τις λεπταίσθητες στιγμές που στον Σλινκ είναι η ραχοκοκαλιά των ιστοριών του που ολοκληρώνονται πάντα με ένα μετεωρισμό, με κάτι ήσυχα απρόβλεπτο, με ένα κενό που ο αναγνώστης θα κληθεί να γεμίσει.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το καινούργιο του μυθιστόρημα «Μπλε ήλιος» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
Χρώματα του αποχαιρετισμού
BERNHARD SCHLINK
Μτφρ. ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΣΤΡΑΓΑΛΙΝΟΣ
ΚΡΙΤΙΚΗ 2021
Σελ. 248, τιμή εκδότη €14,00
ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ BERNHARD SCHLINK
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Η είδηση του θανάτου του αδελφού του και της νύφης του τον βρήκε στην Αμερική. Του τηλεφώνησε η ανιψιά του, κι εκείνος κατάλαβε ότι και οι δύο τους είχαν αυτοκτονήσει πριν ακόμη του το πει.
“Αυτοκτόνησαν”. Ο Κρις, όπως αποκαλούσαν στην οικογένεια τον αδελφό του τον Κρίστιαν, είχε απλώσει ένα στρώμα για την Ντίνα και τον ίδιο στο δάπεδο του μπάνιου, μόνωσε την πόρτα, άναψε το μαγκάλι, πήραν και οι δύο υπνωτικά χάπια, αποκοιμήθηκαν και δεν ξύπνησαν ποτέ. Μπροστά από το μπάνιο ο Κρις είχε τοποθετήσει μια πινακίδα ώστε να μην άνοιγε κάποιος την πόρτα απροετοίμαστος. Η ανιψιά του, που έμενε μερικούς μόνο δρόμους παρακάτω και έριχνε καθημερινά μια ματιά στους γονείς της, είδε την πινακίδα και κατάλαβε τι είχε συμβεί».
