Λύκος ανάμεσα σε λύκους, του Χανς Φάλαντα

Πρόσωπα καθημαγμένα. Λερές υπάρξεις που το χνώτο της ζωής τους βρομάει. Κορίτσια που αναγκάζονται να πουλήσουν το μόνο αγαθό που τους έχει απομείνει, το κρουστό σώμα της νεότητάς τους, για ένα πιάτο νερόβραστης σούπας. Νέοι άντρες που δεν βρίσκουν δουλειά ή που όταν βρίσκουν πληρώνονται με χρήματα που δεν έχουν αξία.

Είναι η εποχή μετά το τέλος του Α′ Παγκοσμίου Πολέμου όπου το γερμανικό Reichmark έχει γίνει ένα σκέτο κουρελόχαρτο σε σύγκριση με το δολάριο. Ένας καφές φτάνει να κοστίζει εκατομμύρια, ένα πακέτο τσιγάρα ακόμη και δισεκατομμύρια. Οι Γερμανοί κουβαλούν στις τσέπες τους ένα μάτσο μαρουλόφυλλα. Είναι πτωχοί εκατομμυριούχοι. Πίνουν απανωτά σναπς για να κατασιγάσουν τη φωτιά που καίει μέσα τους. Πρώην ήρωες του μετώπου, τώρα στα μετόπισθεν της ειρήνης, έχουν μετατραπεί σε αθύρματα. Ουδείς τους αποδίδει το παλιό πολεμικό τους κλέος.

Η Συνθήκη των Βερσαλλιών είναι σαν σιδερένια λαιμαριά για τη Γερμανία, τη συνθλίβει καθημερινά. Η συνέχεια είναι λίγο πολύ γνωστή. Μέσα σε εκείνο το κοινωνικό και πολιτικό τσιτσίρισμα θα προκύψει η Δημοκρατία της Βαϊμάρης ως η μόνη λύση που δεν θα μακροημερεύσει, καθώς τα πάθη είναι έντονα και στον πάτο της κοινωνίας αναπτύσσονται δυνάμεις που επιθυμούν να πάρουν εκδίκηση, να διατρανώσουν τη γερμανική υπεροχή ξανά με τα όπλα. Κάπως έτσι, η ανάρρηση του φαιού Χίτλερ στην εξουσία καθίσταται νομοτελειακή.

Ο Φάλαντα μάς μεταφέρει με περισσή αμεσότητα την καθοδική πορεία τριών διαφορετικών ανθρώπων που οι μοίρες τους ενώνονται, χωρίζονται και καταβαραθρώνονται από τις κοινωνικές συνθήκες. Τριγύρω τους εμφανίζεται μια πλειάδα προσώπων που συνθέτουν τον κοινωνικό καμβά της εποχής.

Τούτη η μονότονη τραγικότητα μιας χώρας που βυθίζεται ολοένα και περισσότερο στη χαύνωση, την παραφροσύνη και τους δυσοίωνους συμβιβασμούς, αποτελούν το υλικό που διαχειρίστηκε ο Χανς Φάλαντα (ψευδώνυμο του Rudolf Ditzen) στα έργα του.

Ακολουθώντας πιστά το ρεύμα της Νέας Αντικειμενικότητας στρέφει το βλέμμα του στους απλούς, καθημερινούς ανθρώπους μεταφέροντας με ωμό ρεαλισμό (άρα, δίχως φτιασίδια) και απλή γλώσσα το εν εξελίξει δράμα τους. Πρόκειται για έναν πούρο νατουραλισμό που θα θαυμάσουμε στο Και τώρα, ανθρωπάκο (μτφρ: Ιωάννα Αβραμίδου, εκδ. Gutenberg) για τη ζωηρή ικανότητά του να μεταφέρει την πικρία των ανθρώπων, τη στυφή γεύση της ήττας τους, το αναπόδραστο της πτώσης τους. Άνθρωποι που ο οδοστρωτήρας της Ιστορίας τους ποδοπατά.

Στο δίτομο έργο του Λύκος ανάμεσα σε λύκους (μτφρ: Ιωάννα Αβραμίδου, εκδ. Gutenberg), κατά πολλούς το magnum opus του, ακολουθούμε την ίδια πορεία πτώσης ενός παλαιού κόσμου και την ανάδυση ενός νέου. Δίχως αυτό να σημαίνει πως το καινούργιο είναι λαμπερό και ελπιδοφόρο. Τουναντίον, αποδεικνύεται περισσότερο ζοφερό και αιματοβαμμένο. H saga του Φάλαντα (σε πρώτο πλάνο έχουμε την πλήρη ανάπτυξη της ιδιωτικής ζωής τριών ανθρώπων, αλλά σε ευρύτερο πλαίσιο βλέπουμε το παράφορο άθροισμα μιας ολόκληρης χώρας) φέρνει στο νου το μεταιχμιακό Εμβατήριο Ραντέτσκυ (μτφρ: Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Άγρα) του Γιόσεφ Ροτ. Και στα δύο αυτά Zeitroman η μυθοπλασία έχει τη δύναμη ιστορικής αλήθειας.

Ο Φάλαντα μάς μεταφέρει με περισσή αμεσότητα την καθοδική πορεία τριών διαφορετικών ανθρώπων που οι μοίρες τους ενώνονται, χωρίζονται και καταβαραθρώνονται από τις κοινωνικές συνθήκες. Τριγύρω τους εμφανίζεται μια πλειάδα προσώπων που συνθέτουν τον κοινωνικό καμβά της εποχής.

Στην τηλεοπτική μεταφορά του βιβλίου, τον κεντρικό ήρωα Βόλφγκανγκ Πάγκελ υποδυόταν ο Armin Mueller-Stahl.

Ο πρώτος τόμος του βιβλίου αναπτύσσεται στο ταραγμένο Βερολίνο της εποχής του Μεσοπολέμου. Πείνα, ανέχεια, πληθωρισμός, αναξιοπρέπεια, φανατισμός και ουδεμία ελπίδα επιστροφής σε μια εύτακτη ζωή.

Συναντούμε τον Βόλφγκανγκ Πάγκελ, πρώην αξιωματικό του γερμανικού στρατού κατά τον Α′ Παγκόσμιο Πόλεμο, και νυν άνεργο και εμμονικό παίκτη της ρουλέτας. Ρισκάρει τα πάντα, είναι η κλασική περίπτωση του χασούρα που δεν μπορεί να ξεφύγει από τη δίνη του πάθους του. Φτάνει στο σημείο να μην παραστεί την ημέρα του γάμου με την Πέτρα (άλλη μια χαμένη περίπτωση ανθρώπου) προς χάριν ενός ακόμη γυρίσματος της ρουλέτας. Η Πέτρα καταλήγει στη φυλακή, αλλά αυτό διόλου θα τον λυγίσει. Η βούλησή του έχει έναν στόχο: να δει την μπίλια να αναπαύεται εκεί όπου έχει ποντάρει. Οι σχέσεις με τη μάνα του είναι έκρυθμες. Υφαρπάζει έναν πίνακα του πεθαμένου του πατέρα για να τον πουλήσει όσο όσο σε κάποιον συλλέκτη τέχνης. Οι τσέπες του γεμίζουν με χαρτονομίσματα που, τελικά, δεν ξέρει τι να τα κάνει.

Συναντούμε τον Βόλφγκανγκ Πάγκελ, πρώην αξιωματικό του γερμανικού στρατού κατά τον Α′ Παγκόσμιο Πόλεμο, και νυν άνεργο και εμμονικό παίκτη της ρουλέτας. Τον απόστρατο ίλαρχο Γιόαχιμ φον Πράκβιτς, ο οποίος είναι πλέον μισθωτής ενός μεγάλου τσιφλικιού που ανήκει στον πεθερό του. Ο έτερος που θα συναντήσει ο Πάγκελ είναι ο υπολοχαγός φον Στούντμαν που, καίτοι παρασημοφορημένος, καταλήγει να δουλεύει σε ένα ξενοδοχείο ως προϊστάμενος στη ρεσεψιόν.

Η τύχη φέρνει στο διάβα του δύο παλαιούς συμπολεμιστές του που κι αυτοί στη «νέα εποχή» είναι χαμένοι στις δικές τους αυταπάτες. Τον απόστρατο ίλαρχο Γιόαχιμ φον Πράκβιτς, ο οποίος είναι πλέον μισθωτής ενός μεγάλου τσιφλικιού που ανήκει στον πεθερό του. Η συμφωνία είναι λεόντειος υπέρ του δεύτερου με αποτέλεσμα να κρατάει δέσμιο τον Πράκβιτς που δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις αυξημένες οικονομικές απαιτήσεις του πεθερού του. Είναι ένας άνθρωπος που δεν μπορεί να δεχθεί την αλλαγή της κατάστασής του. Κάποτε ο λόγος του μετρούσε στον στρατό. Δεχόταν εντολές και έδινε κι εκείνος με τη σειρά του άλλες σε κατώτερους. Του λείπει το πρακτικό μυαλό, με τη γυναίκα του οι σχέσεις τους ολοένα βυθίζονται σε ένα τέλμα. Είναι ένας άνθρωπος δίχως κέντρο βάρους.

Ο έτερος που θα συναντήσει ο Πάγκελ είναι ο υπολοχαγός φον Στούντμαν που, καίτοι παρασημοφορημένος, καταλήγει να δουλεύει σε ένα ξενοδοχείο ως προϊστάμενος στη ρεσεψιόν. Είναι ορθολογιστής, μπορεί να διευθετήσει πολλά πράγματα ταυτόχρονα, είναι άνθρωπος εμπιστοσύνης, αλλά ολότελα απονεκρωμένος συναισθηματικά.

Αυτοί οι τρεις άνθρωποι, με τρόπο παράξενο, θα συνδεθούν και θα ενώσουν τις μοίρες τους (αφού πρώτα περάσουν ένα οργιώδες βράδυ παίζοντας σε μια παράνομη ρουλέτα όπου ο Πράκβιτς χάνει τα πάντα). Ο ίλαρχος είναι αυτός που τους προτείνει να τους πάρει μαζί του στο τσιφλίκι του στο Νόιλε, να τους κάνει άμεσους συνεργάτες του και, ουσιαστικά, να τους προσφέρει μια διέξοδο από το πνιγηρό Βερολίνο.

Η τηλεοπτική μεταφορά του βιβλίου του Χανς Φάλαντα το 1965, ήταν η πρώτη σειρά της κρατικής τηλεόρασης της Ανατολικής Γερμανίας που προβλήθηκε και από την κρατική τηλεόραση της Δυτικής Γερμανίας. Στη φωτογραφία η σπουδαία γερμανίδα ηθοποιός Annekathrin Bürger στον ρόλο της Πέτρα Λιτς.

Στο Νόιλε ξεκινάει και ολοκληρώνεται ο δεύτερος τόμος του έργου. Φευ, η ειδυλλιακή ζωή που ανέμεναν οι τρεις φίλοι, απαλλαγμένη από τους ιταμότητες του Βερολίνου, δεν αποδεικνύεται πραγματική. Η επαρχιώτικη ζωή δεν στερείται οδυνών. Ο κλοιός σφίγγει γύρω από τους τρεις πρωταγωνιστές. Ο κλοιός σφίγγει γύρω από τη χώρα. Ολοένα ακούγεται πως θα γίνει πραξικόπημα (άλλο ένα) εναντίον της κυβέρνησης του Κούνο. Κρυφοί πυρήνες πρώην αξιωματικών και φανατικών κρύβουν όπλα στο τσιφλίκι του Πράκβιτς, ο ίδιος, σε μια κρίση μεγαλομανίας, πιστεύει πως μπορεί να παίξει ρόλο στην εξέγερση. Έρχεται σε επαφή με κάποιους καθοδηγητές, για να αποδειχθεί πόσο λίγος είναι. Ο κόσμος του ολοένα καταρρέει. Η κόρη του απάγεται, η πρώην μεγαλόσχημη γυναίκα του ηττάται κατά κράτος, τα χρέη του τσιφλικιού σωρεύονται επικίνδυνα και ο ίλαρχος οδηγείται ολοένα και περισσότερο στην τρέλα και την απομόνωση. Το κτήμα, ουσιαστικά, το «τρέχει» ο Στούντμαν με τη βοήθεια της γυναίκας του ίλαρχου. Όμως, κι αυτός βλέπει πως δεν μπορεί να αντέξει την μέγγενη που τον σφίγγει (περισσότερο συναισθηματική, καθώς το ειδύλλιο με την αρχόντισσα παγώνει εξαιτίας του). Προτιμάει τη φυγή. Άλλωστε, όλοι φεύγουν από το τσιφλίκι. Όλοι δραπετεύουν. Οι φυλακισμένοι που ήρθαν για να δουλέψουν, οι δήθεν επαναστάτες, ο μεγαλοτσιφλικάς πεθερός του ίλαρχου. Η κοινωνική κινητικότητα είναι έντονη. Κάποιοι χάνονται, άλλοι αποφασίζουν να γίνουν κυνικοί τυχοκυνηγοί και πατούν επί πτωμάτων για να επιβιώσουν.

Αυτός που μένει στο τέλος να διαχειριστεί το χάος είναι Πάγκελ που έχει αλλάξει ριζικά μέσα του. Η εμπειρία που έχει βιώσει έχει μεταστρέψει εντελώς τη φυσιογνωμία του. Ένας λύκος μέσα σε λύκους που θα προσπαθήσει να επιβιώσει.

Αυτός που μένει στο τέλος να διαχειριστεί το χάος είναι Πάγκελ που έχει αλλάξει ριζικά μέσα του. Η εμπειρία που έχει βιώσει έχει μεταστρέψει εντελώς τη φυσιογνωμία του. Σκέφτεται μια ήσυχη ζωή με την αγαπημένη του Πέτρα, το παιδί τους. Ένας λύκος μέσα σε λύκους που θα προσπαθήσει να επιβιώσει.

O Χανς Φάλαντα γεννήθηκε το 1893 στο Γκράιφσβαλντ και πέθανε το 1947 στο Βερολίνο. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εργάστηκε ως μεταφραστής και δημοσιογράφος. Ο Φάλαντα προσχωρεί στο καλλιτεχνικό κίνημα «Νέα Αντικειμενικότητα» και ασπάζεται τον κοινωνικό νατουραλισμό με τη συνειδητή χρήση του απλού ύφους. Το 1932 κυκλοφορεί το μυθιστόρημά του Και τώρα ανθρωπάκο; με το οποίο αποκτά παγκόσμια φήμη. Τον Φεβρουάριο του 1947 πεθαίνει από υπερβολική δόση υπνωτικών, έχοντας ολοκληρώσει το μυθιστόρημα Μόνος στο Βερολίνο. Το 2009 ο αμερικανικός εκδοτικός οίκος Melville House Publishing εξέδωσε και πάλι στα αγγλικά τα βιβλία "Little Man, What Now?", "The Drinker" και "Every Man Dies Alone", που γνώρισαν, στη συνέχεια, μεταφράσεις σε πολλές γλώσσες.

Όλοι οι ήρωες (πρωτοκλασάτοι ή δευτερεύοντες) είναι μοναχικοί λύκοι που ακονίζουν τα δόντια τους για να αντέξουν αυτή την αδιάπτωτη πάλη για επιβίωση. Δεν έχουν άλλο περιθώριο. Αν δεν το κάνουν, οι άλλοι λύκοι θα τους κατασπαράξουν.

Ο Φάλαντα βυθομετράει μια κοινωνία που βρίσκεται σε φάση ραγδαίας αποδρομής. Δεν υπάρχουν στεγανά, έχει εξαφανιστεί το ηθικό έρμα. Η δημοκρατία τελεί υπό καθεστώς αμφισβήτησης, οι φαιοί χιτώνες έρχονται πλησίστιοι, αν και ο Φάλαντα δεν ονοματίζει, ούτε εμφανίζει στο έργο τον Χίτλερ.

Τούτο το έργο είναι ένας πλήρης καμβάς (ταπισερί, εν προκειμένω) μιας άκρως ταραγμένης εποχής που σημάδεψε τη Γερμανία, αλλά και ολόκληρη την Ευρώπη. Ο Φάλαντα είναι ένας φιλόστοργος συγγραφέας. Έχει ζήσει αυτούς τους ανθρώπους, είναι ένας εξ αυτών, δεν τους κατακρίνει, δεν τους δικάζει. Με εξαίρεση τους ναζί που του φέρθηκαν σκληρά όπως και σε άλλους ανθρώπους που δεν θωπεύτηκαν από τη διαβολική φύση του Αδόλφου. Αποτυπώνει τον μηδενισμό της εποχής με ενάργεια, καθώς και τις τευτονικές αλλαγές που πραγματοποιούνται υπογείως. Είναι φανερό πως αυτή η ενδιάμεση εποχή του Μεσοπολέμου θα δώσει τη θέση της στο ατσάλι και τη φωτιά. Είναι τα «επικίνδυνα χρόνια» που καταγράφονται από τον Φάλαντα με αξιοθαύμαστη δύναμη και με πλήρη αίσθηση του τραγικού.

Η μεταφράστρια Ιωάννα Αβραμίδου είχε μπροστά της ένα έργο που εκτείνεται σε 1.500 σελίδες. Έργο τιτάνιο που έρχεται στα μέρη μας για πρώτη φορά. Η απλή γραφή του Φάλαντα δεν πρέπει να μας προδιαθέτει για… ευκολίες. Οφείλει κανείς να αποτυπώσει το εξπρεσιονιστικό πνεύμα του. Να μην φοβηθεί τις σκληρές γωνίες του κειμένου, να μην αφεθεί σε κάποιου είδους λυρισμό. Εντέλει, να βρει τη φωνή όλων των ηρώων (δεν είναι και λίγοι) που παρελαύνουν από τις σελίδες. Το αποτέλεσμα τη δικαιώνει, όπως την είχε δικαιώσει και στο Και τώρα, ανθρωπάκο που κι αυτό είναι αποτέλεσμα δικής της μεταφραστικής προσπάθειας.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, η ποιητική συλλογή «Ποτέ πια εμείς» (εκδ. Μελάνι).

Λύκος ανάμεσα σε λύκους - Α' τόμος
HANS FALLADA
Μτφρ. ΙΩΑΝΝΑ ΑΒΡΑΜΙΔΟΥ
GUTENBERG 2020
Σελ. 816, τιμή εκδότη €24,00

Λύκος ανάμεσα σε λύκους - Β' τόμος
HANS FALLADA
Μτφρ. ΙΩΑΝΝΑ ΑΒΡΑΜΙΔΟΥ
GUTENBERG 2020
Σελ. 702, τιμή εκδότη €24,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ HANS FALLADA