Ένας καλλιτέχνης του ρέοντος κόσμου, του Καζούο Ισιγκούρο

Χαμηλόφωνος, υπαινικτικός, μελαγχολικός, ο νομπελίστας Καζούο Ισιγκούρο (1954), με καταγωγή από την Ιαπωνία αλλά πολιτογραφημένος Άγγλος, έχει δημιουργήσει ένα αναγνωρίσιμο λεπταίσθητο ύφος, που προσιδιάζει στη γραφή του δίνοντάς της ένα ξεχωριστό στίγμα. Το Ένας καλλιτέχνης του ρέοντος κόσμου (από τις εκδ. Ψυχογιός, σε ωραία, στρωτή μετάφραση της Αργυρώς Μαντόγλου) είναι ένα από τα πρώτα του μυθιστορήματα, με θέμα τις συνέπειες από το τραύμα του πολέμου και πώς στέκονται απέναντι στην Ιστορία άνθρωποι που είδαν τη ζωή τους να σαρώνεται και να διαλύεται. Γεννημένος στο Ναγκασάκι, ο Ισιγκούρο φέρει μια τρομερή κληρονομιά, που του επιτρέπει να μελετά σε βάθος όλα όσα σηματοδοτούν τον απόλυτο όλεθρο, την απώλεια και το θάνατο.

Αφηγητής είναι ο Όνο, ένας παρεξηγημένος κατά την άποψή του ιδεαλιστής, ένας φημισμένος κάποτε ζωγράφος, που νιώθει ανυπόληπτος και ντροπιασμένος στη μεταπολεμική Ιαπωνία. Ο Όνο εναντιώθηκε στον πατέρα του, προκειμένου να γίνει ζωγράφος και, σε κρίσιμα χρόνια, έγινε υπέρμαχος του ιαπωνικού μιλιταρισμού και ιμπεριαλισμού συντασσόμενος με τις πιο συντηρητικές φωνές της χώρας του. Μετά τον πόλεμο, δεν παύει να νιώθει υπόλογος για την ήττα και την ταπείνωση της πατρίδας του κουβαλώντας ενοχές για τις αξίες και τις ιδέες που υπηρέτησε.

Περιγράφει τον εαυτό του έμμεσα, μέσα από την κάποτε επιδοκιμαστική ματιά των άλλων, που του προσπόριζε γόητρο και κύρος. Άλλοτε πάλι χρησιμοποιεί τη μεταφορά και την παραβολή για να αποφύγει άβολες παραδοχές που τον εκθέτουν ή τον ενοχοποιούν.

Στην αφήγησή του, ο Όνο αρνείται να αντικρύσει την αλήθεια κατάματα. Δεν είναι σίγουρο ότι έχει μετανιώσει, μολονότι αισθάνεται βαρύ πάνω του το ενίοτε επιτιμητικό βλέμμα συμπολιτών του. Αποσιωπά τα κρίσιμα σημεία, υπεκφεύγει ή συγκαλύπτει και παραμερίζει τα ουσιώδη. Περιγράφει τον εαυτό του έμμεσα, μέσα από την κάποτε επιδοκιμαστική ματιά των άλλων, που του προσπόριζε γόητρο και κύρος. Άλλοτε πάλι χρησιμοποιεί τη μεταφορά και την παραβολή για να αποφύγει άβολες παραδοχές που τον εκθέτουν ή τον ενοχοποιούν. Βρέθηκε στη λάθος πλευρά της Ιστορίας, πληγώθηκε ανεπανόρθωτα και ο ίδιος τωρα πρέπει να διαχειριστεί ένα βαθύ και ανεπούλωτο τραύμα.

Στις ρίζες της ιαπωνικής τέχνης

Στην προπολεμική Ιαπωνία, ο Όνο υπήρξε διάσημος ζωγράφος. Ξεκίνησε ως «καλλιτέχνης του ρέοντος κόσμου» αλλά στην πορεία αποφάσισε να αλλάξει τεχνική και θεματολογία, για να βρεθεί πιο κοντά στις ρίζες της αυθεντικής ιαπωνικής τέχνης. Ως καλλιτέχνης του ρέοντος κόσμου, ο Όνο θήτευσε κοντά σ’ έναν φημισμένο δάσκαλο, τον Μοριγιάμα, που έδινε έμφαση στη φευγαλέα ομορφιά νυχτερινών σκηνών από το Τόκιο ενοφθαλμίζοντας στη ζωγραφική πολλά στοιχεία δανεισμένα κατευθείαν από την Ευρωπαϊκή τέχνη. Ο άπιαστος ρέων κόσμος της νύχτας και της ηδονής ήταν το κατ’ εξοχήν θέμα κατά τα χρόνια της μαθητείας, θέμα που ο Όνο στη συνέχεια απέρριψε στρεφόμενος σε άλλου είδους ρεπερτόριο, με αιχμή την κοινωνική καταγγελία και το αίτημα για μια μεγάλη αυτοκρατορική πατρίδα.

Ωστόσο, στη μεταπολεμική ηττημένη Ιαπωνία, το άλλοτε δημοφιλές και μεγαλόπνοο αφήγημα που είχε κάποτε εμπνεύσει τον Όνο και τους ομοιδεάτες του, θεωρήθηκε υπεύθυνο για την καταστροφή και την ταπείνωση που υπέστη η χώρα. Μετά τον πόλεμο, ο Όνο αποσύρθηκε και παραιτήθηκε απ’ την τέχνη του. Στην αφήγησή του, αποφεύγει επιμελώς να αναφερθεί στο πένθος και στον θάνατο, και περισσότερο υπαινίσσεται παρά μιλάει ευθέως. Μιλώντας για τον εαυτό του, επιχειρεί να φιλοτεχνήσει ένα μάλλον εξιδανικευμένο πορτρέτο, που ίσως και να αποδίδει με ειλικρίνεια την προσωπική του αλήθεια όπως αυτός την αντιλαμβάνεται, χωρίς αναγκαστικά να υποκρύπτει κάποια πρόθεση παραπλάνησης. Στην ταχέως αναπτυσσόμενη και ανοικοδομούμενη μεταπολεμική Ιαπωνία, ο Όνο είναι περήφανος παππούς ενός χαριτωμένου εγγονού που μεγαλώνει με τα πρότυπα της αμερικανικής ποπ κουλτούρας, ενώ οι γαμπροί του σταδιοδρομούν ως στελέχη σε αμερικανοφερμένες επιχειρήσεις με σταθερά ανοδική οικονομική τροχιά. Όλα είναι πλέον ευοίωνα και παρήγορα ή τουλάχιστον έτσι φαίνονται. Μόνο που η ήρεμη πια ζωή του Όνο μόνιμα σκιάζεται από ένα παρελθόν που τον στοιχειώνει.

Ο Καζούο Ισιγκούρο γεννήθηκε στο Ναγκασάκι της Ιαπωνίας το 1954, αλλά σε ηλικία πέντε ετών πήγε με την οικογένειά του στη Βρετανία. Το 1989 με το μυθιστόρημά του Τα απομεινάρια μιας μέρας κέρδισε το βραβείο Booker και έγινε διάσημος σ' όλο τον κόσμο: το βιβλίο μεταφράστηκε σε 24 γλώσσες και θεωρείται σήμερα ένα από τα σημαντικότερα μεταπολεμικά μυθιστορήματα στην αγγλική γλώσσα, ενώ η ομότιτλη ταινία του Τζέιμς Άιβορι, που ήταν υποψήφια για οκτώ βραβεία Όσκαρ, έγινε επίσης παγκόσμια επιτυχία. Το 2017 τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας επειδή, σύμφωνα με την ανακοίνωση της Σουηδικής Ακαδημίας «αποκάλυψε στα μεγάλης λογοτεχνικής δύναμης μυθιστορήματά του την άβυσσο κάτω από την ψευδαίσθησή μας ότι είμαστε συνδεδεμένοι με τον κόσμο».

Κάποτε οι πεποιθήσεις και οι αξίες του όριζαν το σωστό και το ευκταίο, τώρα αποτελούν όνειδος και ντροπή για το κακό που προκάλεσαν. Κάποτε ήταν ευυπόληπτος και δοξασμένος, κανείς δεν τολμούσε να αμφισβητήσει το κύρος του. Τώρα καλείται να δώσει εξηγήσεις και να απολογηθεί, κυρίως στον εαυτό του και μετά στους άλλους. Ο Όνο διαπιστώνει συντετριμμένος ότι οι πρότυπες συμπεριφορές του παρελθόντος, που άλλοτε τον τοποθετούσαν στη «σωστή» πλευρά, επισύρουν τώρα τη μομφή και τον ψόγο, οι ιδεολογίες που κάποτε αποθεώνονταν, τώρα καταρρέουν και αποδομούνται, οι αξίες που γαλουχούσαν γενιές, αποκαθηλώνονται και ξηλώνονται με πάθος και σφοδρότητα.

Ο εφήμερος και φευγαλέος «ρέων κόσμος» της ζωγραφικής, που άλλοτε περιέγραφε μία συγκεκριμένη τεχνοτροπία, τώρα εικονογραφεί την εφιαλτική ρευστότητα της ίδιας της ζωής. Αλλοτινά σύμβολα δύναμης μαζί με ιδεώδη και σημεία αναφοράς σαρώνονται και απαξιώνονται από τη θυελλώδη ροή μιας Ιστορίας, που εκμηδενίζει και καταστρέφει με πάταγο τα ανθρώπινα μεγέθη.

Τόσο στον Καλλιτέχνη του ρέοντος κόσμου όσο και στα Απομεινάρια μιας μέρας, ο Ισιγκούρο ακτινογραφεί δυο αυτοκρατορίες σε πτώση, την ιαπωνική και τη βρετανική, αντίστοιχα. Στα δύο αυτά έργα, η ολοκληρωτική κυριαρχία της Αμερικής με την πολυπλόκαμη οικονομική και πολιτισμική διείσδυση διαλύει σταδιακά και διαβρώνει δυο έθνη με μακραίωνη και τρανταχτή παράδοση οδηγώντας τα σε αλλοτρίωση και μετάλλαξη.

Το γόητρο που απολάμβανε προπολεμικά εξανεμίστηκε, οι αξίες που τροφοδοτούσαν την τέχνη του κατέρρευσαν και ο ίδιος βρέθηκε στη δίνη μιας ευρύτερης κρίσης, που αφορούσε συνολικά τις βαθιές πολιτικές και πολιτισμικές αλλαγές στη φυσιογνωμία της πατρίδας του.

Το ατομικό και συλλογικό τραύμα, η διαπλοκή του ιστορικού με το προσωπικό, τα πάθη και τα λάθη ανθρώπων που σαρώθηκαν από την ανεξέλεγκτη δυναμική κοσμοϊστορικών γεγονότων, δίνουν τον τόνο σε πολλά έργα του Ισιγκούρο. Ο Όνο ξεκίνησε με καλές προθέσεις και τάχθηκε με ζέση στην υπηρεσία ενός σκοπού, που υπηρέτησε με ανιδιοτέλεια και ανυστεροβουλία. Οι εξελίξεις διέψευσαν οικτρά το όραμά του και τον τοποθέτησαν στη δυσμενή θέση του απολογούμενου, αν όχι και κατηγορούμενου. Το γόητρο που απολάμβανε προπολεμικά εξανεμίστηκε, οι αξίες που τροφοδοτούσαν την τέχνη του κατέρρευσαν και ο ίδιος βρέθηκε στη δίνη μιας ευρύτερης κρίσης, που αφορούσε συνολικά τις βαθιές πολιτικές και πολιτισμικές αλλαγές στη φυσιογνωμία της πατρίδας του. Κλονισμένος από τις καταιγιστικές ιστορικές εξελίξεις και σαστισμένος μπροστά στις ριζικές μεταπολεμικές αλλαγές, που άλλαξαν άρδην το παραδοσιακό προφίλ της ηττημένης χώρας, ο Όνο στέκεται συντετριμμένος και διερωτάται: είναι τάχα αθώος ή ένοχος;

* Η ΝΙΚΗ ΚΩΤΣΙΟΥ είναι φιλόλογος.

→ Στην κεντρική εικόνα πλάνο από την ομότιτλη ιαπωνική τηλεταινία σε σκηνοθεσία του Kazuki Watanabe, στο σενάριο της οποίας συνεργάστηκε και ο Ισιγκούρο. 

Ενας καλλιτέχνης του ρέοντος κόσμου
ΚΑΖΟΥΟ ΙΣΙΓΚΟΥΡΟ 
Μτφρ. ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ 
Ψυχογιός 2020
Σελ. 264, τιμή εκδότη €14,40

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ KAZUO ISHIGURO