the goldfish 1925 Paul Clee

Για το βιβλίο των: Ευαγγελίας Γκούβα, Γιάννη Πάσχου και Μαίρης Γκούβα «Οι ιχθύες ως σύμβολο και τεχνούργημα – Απόπειρες ερμηνείας» (εκδ. Ίνδικτος).

Της Θεώνης Αναστασοπούλου-Καπογιάννη

Το φανταστικό ως σύνολο εικόνων που αποτελούν οργανωμένες παραστατικές δομές είναι, σύμφωνα με τον ανθρωπολόγο Γκιλμπέρτ Ντουράντ (Durand)1, το κατεξοχήν «ανθρωπολογικό σταυροδρόμι», όπου συναντώνται ποικίλες επιστήμες, σε μια προσπάθεια διερεύνησης του ανθρώπου ως βιολογικής, κοινωνικής, ψυχικής και πνευματικής ολότητας. Μέσα από τη συμβολική εικόνα τα αντικείμενα της καθημερινής εμπειρίας εγκαταλείπουν το συμβατικό νόημά τους, ακυρώνοντας την αποσπασματικότητά τους, για να αποκτήσουν την ιδιαίτερη σημασία τους ανερχόμενα σε μια πραγματικότητα ύπατη, που αποτελεί και την αρχέγονη πηγή τους. Η ζωτικότητα του συμβόλου ή του αρχέτυπου, όπως το αντιλαμβάνεται τουλάχιστον ο Jung, οφείλεται κυρίως στο ότι, ενώ εκδηλώνεται ως καθαρά πνευματικό ενέργημα, ριζώνει πρωταρχικά στο ένστικτο. Αξιώνει, έτσι, γνωσιολογική προτεραιότητα σε σχέση με αυτό που θα αποκαλούσαμε εννοιολόγηση ή κατηγοριοποίηση, τα προϊόντα δηλαδή μιας a posteriori αφαιρετικής διεργασίας.

Το βιβλίο αυτό αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, ένα τολμηρό εγχείρημα στον βαθμό που αποπειράται τη μετάβαση από μια αναστοχαστική βιολογία σε μια πολιτισμική ανθρωπολογία, αφού οι συγγραφείς του προέρχονται κυρίως από το επιστημονικό πεδίο της ιχθυολογίας και της θαλάσσιας βιολογίας.

Προκειμένου, λοιπόν, να ανιχνεύσει κάποιος τη φαντασιακή κληρονομιά της ανθρωπότητας, θα όφειλε να συντάξει έναν εξαντλητικό κατάλογο των συμβόλων στις πολλαπλές πολιτισμικές διαστρωματώσεις που προτείνουν οι μυθολογίες, οι θρησκείες, η εθνολογία και η ιστορία της τέχνης στις διάφορες εκδοχές της. Το βιβλίο των  Ευαγγελίας Γκούβα, Γιάννη Πάσχου και Μαίρης Γκούβα Οι ιχθύες ως σύμβολο και τεχνούργημα – Απόπειρες ερμηνείας έρχεται να αναδείξει τη συμβολική λειτουργία ως θεμελιώδη συνιστώσα της ανθρώπινης ψυχής, εστιάζοντας στο συμβολισμό των ιχθύων. Το σύμβολο θεωρείται από τους συγγραφείς ως μια γέφυρα, η οποία πάντα «θα συνδέει και θα ενώνει το ορατό και το αόρατο, το γήινο και το ουράνιο, το εμπειρικό και το ιδεώδες».

Το βιβλίο αυτό αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, ένα τολμηρό εγχείρημα στον βαθμό που αποπειράται τη μετάβαση από μια αναστοχαστική βιολογία σε μια πολιτισμική ανθρωπολογία, αφού οι συγγραφείς του προέρχονται κυρίως από το επιστημονικό πεδίο της ιχθυολογίας και της θαλάσσιας βιολογίας.

Στο πρώτο μέρος, που αποτελείται από εννέα κεφάλαια και φέρει τον τίτλο «Οι ιχθύες ως σύμβολο», ο συμβολισμός του ιχθύος ανάγεται τόσο στην ιδιαιτερότητα της δομής όσο και στις βασικές ιδιότητες της φύσης του. Αντιμετωπίζεται, έτσι, ως «ένα ψυχολογικό ον, μια ανοδική δύναμη που αφορά κυρίως το ασυνείδητο», ενώ κάποιοι μελετητές θεωρούν ότι η σημασία της ιερότητας, που επιπλέον του αποδίδεται, οφείλεται στην εξομοίωση του υδάτινου περιβάλλοντός του, της θάλασσας, με τη magna mater. Για την αρχαϊκή σκέψη, η έννοια του «ιερού» προϋποθέτει τη συνύπαρξη της φύσης και του συμβόλου.

Ο ιχθύς συμβολίζει, για τη θρησκευτική συνείδηση, «την αρχή της ζωής και τη διατήρησή της», επειδή ακριβώς θεωρείται ως η «ανανεωμένη και διατηρημένη ζωτική ενέργεια μέσα στα ύδατα».

Ο ιχθύς συμβολίζει, για τη θρησκευτική συνείδηση, «την αρχή της ζωής και τη διατήρησή της», επειδή ακριβώς θεωρείται ως η «ανανεωμένη και διατηρημένη ζωτική ενέργεια μέσα στα ύδατα».

Η διάρθρωση και η σειρά των κεφαλαίων είναι τέτοια ώστε να επιτυγχάνεται μια συνεκτική και, κατά το δυνατόν, σφαιρική παρουσίαση του ζητήματος. Επιχειρείται, μάλιστα, διεπιστημονική τεκμηρίωση, μέσω ικανού αριθμού αναφορών, καθώς ο συμβολισμός του ιχθύος εξετάζεται σε πολλαπλά επίπεδα, όπως: το θρησκειολογικό («Οι ιχθύες ως θρησκευτικό σύμβολο»), το χριστιανικό («Οι ιχθύες ως χριστιανικό σύμβολο»), το ψυχαναλυτικό («Οι ιχθύες ως σεξουαλικό σύμβολο»), το μυθολογικό («Ο άνθρωπος ψάρι – Ο συμβολισμός της γοργόνας», «Το Δελφίνι ως σύμβολο», «Το σύμβολο των ιχθύων – Θαλασσίων τεράτων»), καθώς και το επίπεδο των καθημερινών ανθρώπινων δραστηριοτήτων, όπως είναι το «ψάρεμα» και οι συναλλαγές μέσω αντικειμένων στα οποία απεικονίζονται οι ιχθύες (σκεύη, νομίσματα, γραμματόσημα κ.λπ.).

Στην περίπτωση των υδάτων και των ιχθύων ως συμβόλων αναδεικνύεται κυρίως η σχέση «περιέχοντος – περιεχομένου» η οποία, ως σχέση οικολογικής τάξης, επιδέχεται αρκετές ηθικές συνδηλώσεις. Στον βαθμό που αυτή επιτρέπει την εξάλειψη των ορίων, οι μεταβάσεις από επίπεδο σε επίπεδο μπορούν να γίνονται ανεπαίσθητα, έτσι ώστε να ακυρώνεται ο ιεραρχικός τρόπος αντίληψης της πραγματικότητας και να καταγγέλλεται ως ανυπόστατος ο ανθρωποκεντρισμός. Γίνεται ιδιαίτερα εμφανές πως μια βαθύτερη ενότητα συνέχει την άπειρη ποικιλότητα των όντων. Οι αλληλουχίες είναι, συνεπώς, δυνατές και οι αναλογίες είναι επιστημολογικά νόμιμες.

alt
Ο Γιάννης Πάσχος είναι ομότιμος καθηγητής ιχθυολογίας.
Γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1954, σπούδασε Βιολογία στο
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ειδικεύτηκε
στη Μοριακή Βιολογία και τη Γενετική των υδρόβιων
οργανισμών στην Ουγγαρία και τη Νορβηγία.
Το λογοτεχνικό του έργο περιλαμβάνει ποιήματα,
συλλογές διηγημάτων, νουβέλες και δοκίμια τα οποία
για χρόνια παρέμεναν αδημοσίευτα. Τον Μάρτιο του
2005 εκδόθηκε το πρώτο του ποιητικό κείμενο από τις
εκδόσεις Οδός Πανός με τίτλο Lila Teman. Τελευταίο
του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων Οι μαγικές ιστορίες
τού Δον Ντομίνγκο
(εκδ. Περισπωμένη).



Στο δεύτερο μέρος, που φέρει τον τίτλο «Οι ιχθύες ως τεχνούργημα», προκειμένου να αποδειχθεί η θέση για τη δυναμική του συμβόλου των ιχθύων, εκτίθεται σημαντικό (ποιοτικά και ποσοτικά) τεκμηριωτικό υλικό. Συγκεκριμένα, ανθολογούνται τα ρεύματα που συνδέθηκαν με τον συγκεκριμένο συμβολισμό, όπως αυτά εμφανίζονται στη μακρά διάρκεια, σε διάφορες περιοχές της τέχνης (ζωγραφική, αγγειοπλαστική, γλυπτική, λογοτεχνία και ποίηση, κινηματογράφος, φωτογραφία). Από τις παρουσιαζόμενες περιόδους αναδεικνύονται ποικίλες αναπαραστάσεις των ιχθύων, τις οποίες, συχνά, συνδέει μια βαθύτερη συγγένεια σημασιών.

Αξιοσημείωτο είναι, επίσης, πως σταχυολογούνται και παρατίθενται αποσπάσματα από κείμενα σημαντικών καλλιτεχνών σχετικά με την πηγή έμπνευσης και, γενικότερα, την ιδέα τους περί τέχνης. Τα παραπάνω συνοδεύονται από πλούσιο και υψηλής αισθητικής εικαστικό υλικό. Παρουσιάζονται, επίσης, αντιπροσωπευτικά αποσπάσματα από τη λογοτεχνία, την ποίηση ή άλλες μορφές λόγου, όπου ο δυναμισμός του συμβολισμού των ιχθύων και των υδάτων εκρήγνυται με την ομορφιά της αστραπής, όπως θα έλεγε ο Μπρετόν, σε μια φαντασμαγορία ποιητικών εικόνων.

Ενάντια σε ένα θετικιστικό πουριτανισμό που επιβάλλει επιστημολογικούς αποκλεισμούς, επικυρώνοντας κατεξοχήν μονοσήμαντες έννοιες, επιβάλλεται μια «παιδαγωγική της φαντασίας», η οποία θα αναδείκνυε την ικανότητα της συμβολικής εικόνας να δουλεύει στην κατεύθυνση των διυποκειμενικών συγκλίσεων, ακριβώς μέσω της πολυσημίας. Το σύμβολο παραπέμπει, γενικότερα, σε μια έσχατη πραγματικότητα, γι’ αυτό η αλήθεια του δεν ορθολογικοποιείται, αλλά πιστοποιείται, μέσα από την ικανότητά του, ακριβώς, να μας εισάγει σ’ αυτήν.

Εάν ο Κλέε (Klee) επιχειρεί να δημιουργήσει ένα «κοσμικό βιβλίο εικόνων», για να μας μεταδώσει εκείνο που δεν είναι επικοινωνήσιμο μέσω των συμβατικών τρόπων έκφρασης, ο Μπασελάρ (Bachelard), από την πλευρά του, αποδέχεται ως μεθοδολογικά ορθή τη μελέτη της εικόνας μέσω της εικόνας. Το βιβλίο Οι ιχθύες ως σύμβολο και τεχνούργημα θα ικανοποιούσε, κατά την εκτίμησή μας, τόσο το αίτημα ενός Κλέε να αναδειχθεί μέσω της ζωγραφικής η «ενότητα του κόσμου», όσο και εκείνο ενός Μπασελάρ για έναν ευλύγιστο ορθολογισμό, ο οποίος γνωρίζει να υποδέχεται τις σημασίες που αποδεσμεύονται μέσα από την επαφή του επιστημονικού πνεύματος με τον πολύμορφο και ανυπότακτο χαρακτήρα της εμπειρίας.

* Η ΘΕΩΝΗ ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΥ-ΚΑΠΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης.

1. G. Durand, Les structures anthropologiques de l’ imaginaire, Paris, Bordas, 1969.


altΟι ιχθύες ως σύμβολο και τεχνούργημα
Απόπειρες ερμηνείας
Ευαγγελία Γκούβα, Γιάννης Πάσχος, Μαίρη Γκούβα
Ίνδικτος 2010
Σελ. 320, τιμή εκδότη €41,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΠΑΣΧΟΥ

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Κρατώντας στα χέρια το βιβλίο «Τα Νόστιμα – Σπιτικά Φαγητά της Οικογένειας» (εκδ. Mind Power) που συνυπογράφουν οι Όλγα Γ. Γεριτσίδου και Τάνυα-Μαρία Γεριτσίδου αρκεί η προσεκτική ανάγνωση του λιτού και καλοσχεδιασμένου εξωφύλλου του για να μπούμε στο νόημα. Δεν είναι άλλο ένα βιβλίο συνταγών βγαλμένων από την «κουζ...

Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια και τα μουσικά γεγονότα, του Τάσου Βαφειάδη

Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια και τα μουσικά γεγονότα, του Τάσου Βαφειάδη

Για τα βιβλία του Τάσου Βαφειάδη «Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια – 101+1 πραγματικές αφηγήσεις για ό,τι δεν διακρίνεται με την ακρόαση» (εκδ. Ζήτη) και «Ιστορίες από τη μουσική πλευρά της ζωής, 102+2 αφηγήσεις για τραγούδια, άλμπουμ, συναυλίες και μουσικά γεγονότα από το 1893 ως σήμερα» (εκδ. Ζήτη)...

Τρεις χάριτες στον τοίχο & 199 σκαλοπάτια, της Πόλυς Χατζημανωλάκη

Τρεις χάριτες στον τοίχο & 199 σκαλοπάτια, της Πόλυς Χατζημανωλάκη

Για τον τόμο με τα ταξιδιωτικά αφηγήματα της Πόλυς Χατζημανωλάκη «Τρεις χάριτες στον τοίχο» & «199 σκαλοπάτια» (πρόλογος για την κάθε ενότητα: Νίκος Βατόπουλος, εκδ. Εύμαρος).

Της Κούλας Αδαλόγλου

Ίσως να ΄ναι το δικό μου μέτρημα βημάτων, ένας στόχ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...
Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Θέατρο, χορός, σινεμά, instalations, προβολές, λογοτεχνία, κοινωνικός προβληματισμός και «μια υπόσχεση ευτυχίας που δεν έρχεται αλλά είναι ωραίο να την περιμένεις σαν να φτάνει», όπως σημείωσε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση στην παρουσίαση του προγράμματος της Στέγης για το 2021-...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ