newton-daniel-huntington-philosophy-and-christian-art390

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Σε μια παλιά, καλή, ελληνική ταινία του Αλέκου Σακελάριου, στην Κυρά μας τη μαμή (γυρισμένη το 1958, με τους αείμνηστους Γεωργία Βασιλειάδου και Ορέστη Μακρή), αποτυπώνεται ο κλονισμός που επέρχεται στις αντιλήψεις των ανθρώπων ενός απομακρυσμένου χωριού ονόματι Λεστινίτσα, όταν φτάνει ένας γιατρός από την Αθήνα. Μέχρι τότε οι χωριανοί λειτουργούσαν με βάση τις οδηγίες της μαμής, με μαντζούνια και κομπογιαννίτικες πρακτικές, με φυλακτά και ξεματιάσματα, ενώ τώρα καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα σε όλα αυτά και στην επιστήμη και τις μεθόδους της.

Κάτι ανάλογο συνέβη μέσα στον 20ό αιώνα και στη λογοτεχνία, όταν η μελέτη της πέρασε από την εμπειρική προσέγγιση στα επιστημονικά σκαλοπάτια της ερμηνείας και της θεωρητικής συστηματοποίησης των κειμένων. Η αλλαγή Παραδείγματος, κατά τη μεθοδολογία του Thomas Kuhn, έγινε καταρχάς με τους ρώσους Φορμαλιστές, οι οποίοι μελέτησαν πρώτοι το λογοτεχνικό φαινόμενο, μίλησαν για τη λογοτεχνικότητα και τους τρόπους με τους οποίους η γλώσσα της λογοτεχνίας απομακρύνεται, ανοικειώνεται, από την καθημερινή γλώσσα και εν γένει έθεσαν επιστημονικά εργαλεία για την ανάλυση της ποιητικής γραφής.

Από τον Φορμαλισμό στην Αποδόμηση

Τους ρώσους θεωρητικούς (ενδεικτικά στο βιβλίο οι Σκλόφκσι, Μεντβέντεφ, Μπαχτίν) ακολούθησε η Σχολή της Πράγας (Γιάκομπσον, Μουκαρόφσκι) που έντυσε τις θεωρίες αυτές με τα γλωσσολογικά πρότυπα, Σχολή πάνω στην οποία στηρίχτηκαν οι δομιστικές και σημειωτικές έρευνες κυρίως στη Γαλλία αλλά και αλλού (Τοντόροφ, Ζενέτ, Μπαρτ, Κάλλερ, Λότμαν κ.λπ.). Ο δομισμός εστίασε πολύ στη δομή του κειμένου και προσπάθησε να διαμορφώσει κανόνες που συστηματοποιούν τη μορφή κάθε έργου, σε μια καθολική γραμματική που να εφαρμόζεται αν είναι δυνατόν παντού. Ο μεταδομισμός, που ακολούθησε, από την Αποδόμηση του Ζακ Ντεριντά έως τις αντισυμβατικές θεωρίες των Μισέλ Φουκώ και Πωλ ντε Μαν, λειτούργησαν φυγόκεντρα ως ροπές που θέλησαν να δείξουν πως συχνά οι κανόνες είναι πολύ στενοί για να εφαρμοστούν με βεβαιότητα πάνω στην τέχνη.

Δεν λείπουν φυσικά θεωρίες που είδαν το κείμενο υπό το πρίσμα των πορισμάτων άλλων επιστημών, όπως ήταν η Ψυχανάλυση...

Από τον ανά χείρας τόμο δεν λείπουν οι παλιότερες θεωρίες της Νέας Κριτικής (Ρίτσαρντς, Μπρουκς, Μπερκ κ.λπ.) ή της βασικής για τη μετέπειτα έρευνα Ερμηνευτικής (Γκάνταμερ, Χιρς, Ρικαίρ κ.ά). Δεν λείπουν φυσικά θεωρίες που είδαν το κείμενο υπό το πρίσμα των πορισμάτων άλλων επιστημών, όπως ήταν η Ψυχανάλυση (Χόλλαντ, Μπλουμ, Φέλμαν) ή η κοινωνική ματιά του Μαρξισμού (Λούκατς, Μπένγιαμιν, Ήγκλετον κ.λπ.), οι οποίες προσπάθησαν να φωτίσουν τους όρους γένεσης του λογοτεχνικού έργου, με έμφαση είτε στον ψυχικό κόσμο του δημιουργού είτε στις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που τον καθόρισαν. Ανάλογες θεωρήσεις έκανε ο Φεμινισμός (Ντόνοβαν, Μηζ, Σιξού) που επικεντρώθηκε στο γένος συγγραφέων, χαρακτήρων και αναγνωστών και ο Πολιτισμικός Υλισμός (Γουίλλιαμς κ.ά) που χρησιμοποίησε εκτενώς την έννοια της κουλτούρας.

Αναγνωστικές θεωρίες και νεώτερα ρεύματα

Μεγάλη στροφή σε όλα αυτά αποτέλεσε η Θεωρία της Πρόσληψης, είτε μιλάμε για την Αισθητική της Πρόσληψης (Γιάους) είτε για την Κριτική της Αναγνωστικής Ανταπόκρισης (Ίσερ), αφού πλέον το βάρος μεταφέρεται στον αναγνώστη, και είναι αυτός που νοηματοδοτεί το κείμενο. Το κείμενο από μόνο του δεν έχει ένα αναλλοίωτο νόημα, το οποίο οφείλουμε να αναζητήσουμε, αλλά είναι ο αποδέκτης του που θα του προσδώσει νόημα ανάλογα με τις παραμέτρους της κοινότητας μέσα στην οποία ανήκει, χρονικά και ιδεολογικά. Τέλος, νεότερες σχετικά έρευνες με βάση τον Νέο Πραγματισμό, τον Μεταμοντερνισμό (Τζέημσον, Χάτσιον) και τις Μετααποικιακές Σπουδές (Σαΐντ, Μπάμπα) συμπληρώνουν το παζλ και αποτυπώνουν τα βασικά ρεύματα της Θεωρίας της Λογοτεχνίας, σχεδόν μέχρι τις μέρες μας.

Το βιβλίο που επιμελήθηκε ο K.M. Newton και μετέφεραν στα ελληνικά οι Αθ. Κατσικερός και Κ. Σπαθαράκης εντάσσεται στη γραμμή των τόμων που χαρτογραφούν και παρουσιάζουν όλες αυτές τις θεωρίες οι οποίες επιχείρησαν από ποικίλες οπτικές γωνίες και επιστημονικές σκοπιές να μελετήσουν το λογοτεχνικό φαινόμενο. Θυμίζω -για όποιον θέλει να προσεγγίσει αυτές τις θεωρίες- το βιβλίο των D. Fokkema - Elr. Ibsch «Θεωρίες λογοτεχνίας του εικοστού αιώνα» (Πατάκης, 1997), το έργο των M. Delcroix - F. Hallyn «Εισαγωγή στις σπουδές της λογοτεχνίας» (Gutenberg, 2000), τον τόμο που επιμελήθηκε ο R. Selden «Από τον φορμαλισμό στον μεταδομισμό» (Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, 2004), το βιβλίο των M. Angenot - J. Bessière - D. Fokkema - E. Kushner (επιμ.) «Θεωρία της Λογοτεχνίας. Προβλήματα και προοπτικές» (Gutenberg, 2010), το ευσύνοπτο «Λογοτεχνική θεωρία - μια συνοπτική εισαγωγή» του Jonathan Culler (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1997) και το έργο των Απ. Λαμπρόπουλου – Αντ. Μπαλασόπουλου (επιμ.) «Χώρες της θεωρίας» (Μεταίχμιο, 2010).

Ένας χρηστικός οδηγός πλεύσης

Το επίτομο έργο του K.M. Newton κάνει το εξής διαφορετικό: παραθέτει τα ίδια τα κείμενα των πρωτοπόρων της Θεωρίας της λογοτεχνίας, έστω και συντομευμένα, δίνοντας έτσι στους ίδιους τους σκαπανείς των νέων αντιλήψεων τον λόγο, ώστε να μπορεί κανείς να διαβάσει από πρώτο χέρι τις απόψεις τους και να παρακολουθήσει την εξέλιξη της θεωρίας περί τη λογοτεχνία. Μ' αυτόν τον τρόπο, ο επιμελητής επιχειρεί να δημιουργήσει μια κιβωτό κειμένων-σταθμών που καθόρισαν τη σκέψη της εποχής τους και συνετέλεσαν στην εξέλιξή της μέχρι σήμερα. Ο αναγνώστης έτσι έχει στη διάθεσή του έναν χρηστικό οδηγό πλεύσης ώστε να κατατοπιστεί και, μερικές φορές, ακόμα κι αν δυσκολευτεί στην κατανόηση να διερευνήσει το θέμα περαιτέρω.

Περάσαμε από την παντοδυναμία της μαμής στην αξιοπιστία –με όλες τις αβεβαιότητες που κουβαλά– του γιατρού

Είναι φυσικό να λείπουν σημαντικά ονόματα και έργα, όπως λ.χ. ο L. Goldman στον Μαρξισμό ή η L. Irigaray στον Φεμινισμό, καθώς μέσα σε 500 σελίδες δεν είναι δυνατόν να συμπεριληφθούν τα πάντα. Αυτό όμως που επιτυγχάνεται –και δεν είναι λίγο– είναι το ότι μπορεί κανείς να ανατρέξει, μέσα σ' ένα ευσύνοπτο ανάγνωσμα, στις βασικές συλλήψεις που προώθησαν μια επιστημονικότερη θεώρηση της λογοτεχνίας και των προβλημάτων που αυτή εγείρει. Τέλος, οι σύντομες εισαγωγές σε κάθε θεωρία κατατοπίζει για τις βασικές θέσεις της, ενώ το ευρετήριο ονομάτων (αν είχαμε και ευρετήριο όρων, θα ήταν καλύτερα) δίνει μια μικρή βοήθεια στην πλοήγηση του λαβυρίνθου.

Έτσι, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι η μελέτη της πεζογραφίας και της ποίησης έχει βάσεις σε επιστημονικά εργαλεία και δεν εναπόκειται στον εμπειρισμό των ενασχολούμενων με αυτή, αφού πλέον περάσαμε από την παντοδυναμία της μαμής στην αξιοπιστία –με όλες τις αβεβαιότητες που κουβαλά- του γιατρού. Καλή ανάγνωση.

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ

newton-logotehniki-theoria-exofylloΗ λογοτεχνική θεωρία του εικοστού αιώνα
K.M. Newton (επιμέλεια)
Μτφρ. Αθ. Κατσικερός – Κ. Σπαθαράκης
Πρόλογος Αλέξης Καλοκαιρινός
Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 2013
Σελ. 532, τιμή: €16.20
politeia-link

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

Για το βιβλίο του Patrick Boucheron «Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Γνωρίζουμε πραγματικά ποιος και τι ήταν ο Μακιαβέλλι...

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

Για το δοκίμιο του Νικήτα Σινιόσογλου «Ο καρπός της ασθενείας μου – Δοκίμιο με σάρκα και οστά» (εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: Πίνακας, λάδι σε καμβά (2016) © Clive Head.

Της Ιωάννας Κυριακίδου

Ο Νικήτας Σινιόσογλου είναι ένας αλλόκοτος συγγρα...

«Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» του Τίμοθι Σνάιντερ (κριτική)

«Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» του Τίμοθι Σνάιντερ (κριτική)

Για το βιβλίο του Timothy Snyder «Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» (μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Παπαδόπουλος. Βιβλίο «που κυκλοφόρησε το 2018 και που διαβάζεται σαν να γράφτηκε σήμερα».

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο πολύγλωσσος και...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Μια συζήτηση με την Αλεξάνδρα Δεληγιώργη με αφορμή την επανακυκλοφορία του βιβλίου της «Το κόκκινο της φωτιάς – Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας» (εκδ. Αρμός).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας», είναι ο υπότιτλος του βιβλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ