space invaders kentriki

Στο μυθιστόρημα της Nona Fernández Silanes «Space Invaders» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου, Gutenberg) η Ιστορία διαβάζεται σαν βιντεοπαιχνίδι επιβίωσης. 

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχει η λογοτεχνία τη νομιμότητα να λειτουργεί ως συνδιαμορφωτής της ιστορικής εικόνας; Μπορεί να καταθέτει τη δική της οπτική στα γεγονότα του παρελθόντος αποκαλύπτοντας αλήθειες και διατυπώνοντας κρίσεις; Ακόμα κι αν αμφισβητηθεί η ιδιότητα αυτή, κανείς δεν μπορεί να αντικρούσει το ηθικό δικαίωμα της μυθοπλασίας να ανατρέχει στο παρελθόν και να φέρνει στην επιφάνεια μια άλλη όψη των πραγμάτων ή να αποκαλύπτει καλά κρυμμένα μυστικά και ψέματα. Το μυθιστόρημα της Φερνάντες απηχεί τη συνειδητή επιθυμία της να θέτει τη γραφή της στη υπηρεσία της ιστορικής αλήθειας. Όπως λέει η ίδια:

«Έχω ένα είδος εμμονής με το παρελθόν, με το να κατανοώ το παρόν με βάση το παρελθόν, κι εδώ η ιστορία έχει θεμελιώδη ρόλο. Στις λογοτεχνικές έρευνες που έχω κάνει έχω συνειδητοποιήσει πως υπάρχει μια ιστορία που είναι η επίσημη ιστορία, όμως είναι αρκετά αμφίβολη, έτσι δεν είναι;» (από το Επίμετρο του βιβλίου)

Γεννημένη το 1971 η Χιλιανή Φερνάντες συνδέει αναπόφευκτα την παιδική και πολύ νεαρή της ηλικία με τα χρόνια της δικτατορίας του Πινοσέτ, αλλά και κατόπιν, τα χρόνια της συνειδητής της παρουσίας στα πολιτικά πράγματα της χώρας της, με την προβληματική εν τη γενέσει της μεταδικτατορική εποχή. Η θεωρούμενη «κανονικότητα» της δικτατορίας και κατόπιν η «ομαλή» μετάβαση σε μια δημοκρατία ανάπηρη, στηριγμένη στα δεδομένα της φαύλης εποχής, αποτελούν την ιστορική πραγματικότητα που εισέπραξε η ίδια από εκείνα τα χρόνια. Νιώθει ότι πρέπει να μιλήσει για τον τρόπο που μεγαλώνει ένα παιδί μέσα σε ένα τέτοιο καθεστώς και για τον τρόπο που ως συνειδητοποιημένος ενήλικος πλέον πολίτης εξακολουθεί να αναπαράγει τα ίδια ψέματα της επίσημης εκδοχής της ιστορίας, σαν να είναι η μοναδική αλήθεια.

Νιώθει ότι πρέπει να μιλήσει για τον τρόπο που μεγαλώνει ένα παιδί μέσα σε ένα τέτοιο καθεστώς και για τον τρόπο που ως συνειδητοποιημένος ενήλικος πλέον πολίτης εξακολουθεί να αναπαράγει τα ίδια ψέματα της επίσημης εκδοχής της ιστορίας, σαν να είναι η μοναδική αλήθεια.

Η γενιά της Φερνάντες θα μπορούσε, κάτω από αυτή την εκδοχή, να αναλογεί με τη γενιά της μεταπολίτευσης στην ελληνική περίπτωση. Μια γενιά που γνώρισε τη δικτατορία σε πολύ νεαρή ηλικία για να μπορεί να εκτιμήσει το μέγεθος, τη σημασία του γεγονότος, και βρέθηκε να αποκτά τη συνείδηση του πολίτη μέσα σε μια ρέουσα πολιτική κατάσταση, στην οποία θα έπρεπε να ενσωματώσει τις μνήμες της ως ελλιπείς και αδιαμόρφωτες όμως εκτιμήσεις· δεν είναι πάντοτε εύκολο να αποκτηθεί μια καλά στερεωμένη άποψη, πολύ περισσότερο δεν είναι δυνατή η πλήρης εικόνα της διαδοχής του πολιτεύματος και η κατανόηση της συνακόλουθης ευθύνης που αναλογεί στα πολιτικά πρόσωπα.

Η Φερνάντες συνδέει την πλοκή της ιστορίας της με ένα βιντεοπαιχνίδι επιβίωσης, το “Space Invaders” (που τιτλοφορεί ευφυώς και το βιβλίο), στο οποίο η εξόντωση των εισβολέων από το διάστημα αποτελεί για τον παίκτη την αναπόφευκτη προϋπόθεση της προσωπικής του διάσωσης, της επιβίωσής του. Παραπέμπει, έτσι, στην εφιαλτική κατάσταση που επικρατούσε στα χρόνια του καθεστώτος Πινοσέτ, με τις μαζικές εξοντώσεις των αντιπάλων αντιφρονούντων πολιτών. Το γεγονός ότι το παιχνίδι περνά στη συνείδηση των μικρών παιδιών άρρηκτα δεμένο με τη λειτουργία του τηλεοπτικού μηνύματος, σε διαδοχή εικόνας με τις ομάδες κρούσης του καθεστώτος και το κυνηγητό των «εχθρών» του, εξισώνει απολύτως ως προς την απειλητική παρουσία τους εισβολείς από το διάστημα με τους αντιτιθέμενους στη δικτατορία, καθιστώντας έτσι τα παιδιά δυνάμει υπερασπιστές της κρατικής μηχανής – the medium is the message, όπως πολύ εύστοχα εντόπισε ο Μάρσαλ μακ Λούαν τον κίνδυνο της ιδεολογικής καθοδήγησης όχι τόσο στο ίδιο το μήνυμα όσο στο μαζικό μέσο από το οποίο αυτό εκπορεύεται.

«Στην ίδια τηλεοπτική οθόνη στην οποία πριν έπαιζαν Space Invaders τώρα εμφανίζονται οι καραμπινιέροι που είναι υπεύθυνοι για τους φόνους». (σελ. 101)

Μέσα από ένα τοπίο γεμάτο από μνήμες της παιδικής ηλικίας, η Φερνάντες θα επισημάνει την ανάγκη να ακουστεί η αλήθεια, να μη δοθεί περιθώριο στη λήθη να καλύψει τα γεγονότα, να μην επαναπαυθεί κανείς στη δικαιολογία της ανευθυνότητάς του. Γιατί και η σιωπή είναι συνειδητή πράξη, είναι ανάληψη ευθύνης. Και ποιος αντέχει την ενοχοποίηση, τη σύμπραξη (με τον ένα ή τον άλλο τρόπο) με το καθεστώς της δικτατορίας και με τα επακόλουθά του; Στο κέντρο της ιστορίας η δεκάχρονη Εστρέγια, κόρη στελέχους της κυβέρνησης Πινοσέτ, παρούσα-απούσα, καθώς μόνο μέσα από τις μνήμες των συμμαθητών της τη βλέπουμε να στοιχειώνει τον ύπνο τους. Χτίζεται έτσι σιγά σιγά η εικόνα της μέσα από τη συλλογική μνήμη, και παράλληλα ψηφίδα την ψηφίδα η εικόνα του καθεστώτος της βίας. Με τον ευρηματικό αυτό τρόπο η Φερνάντες αποκαλύπτει την άλλη εκδοχή των ιστορικών γεγονότων (πόσο μακριά από την επίσημη που διδάσκεται στα σχολεία), ταυτόχρονα δικαιολογεί τη δική της γραφή, σαν μια απόπειρα να αντιπαραθέσει στην παιδική αθωότητα των χρόνων εκείνων τον μηχανισμό που με ακρίβεια έχτιζε τις συνειδήσεις των αυριανών πολιτών – μας είπαν τι να θυμόμαστε και τι όχι, θα πει σε μια συνέντευξή της στην εφημερίδα El Pais.

Nona Fernández Silanes 
Συγγραφέας, ηθοποιός, σεναριογράφος, η Νόνα Φερνάντες (γεν. 1971), θεωρείται κορυφαία εκπρόσωπος της γενιάς των συγγραφέων που μεγάλωσαν επί Πινοτσέτ - συγγραφέων για τους οποίους ο Ρομπέρτο Μπολάνιο είχε δηλώσει: «γράφουν σαν δαίμονες» και «θα μας κατατροπώσουν όλους τους υπόλοιπους». Έχει τιμηθεί με πλήθος βραβείων, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζει το βραβείο Sor Juana Ines de la Cruz για την καλύτερη ισπανόφωνη συγγραφέα.



 

Μέσα από την περιγραφή των δολοφόνων και βασανιστών κατορθώνει να δώσει μια διαχρονική αλήθεια για την κοινοτοπία του κακού, όπως το έχει περιγράψει η Χάνα Άρεντ. Οι χειρότεροι εγκληματίες που βασανίζουν και δολοφονούν υπακούοντας σε στρεβλά ιδεολογήματα απόλυτης ισχύος ίσως δεν διαφέρουν πολύ από τον γείτονα της διπλανής πόρτας που επιστρέφει στο οικογενειακό του σκηνικό ήσυχος μετά τη δουλειά του. Και αυτό όχι γιατί έχει την ικανότητα της συγκάλυψης των εγκλημάτων του ή την εύκολη απόσειση των ευθυνών από πάνω του, αλλά γιατί το κακό εμφωλεύει δυνάμει στον καθένα μας απειλώντας μας με μια ύπουλη εξοικείωση μαζί του, με την έννοια της κανονικότητας να καλύπτει κάθε άνομη πράξη. Μπορεί, έτσι, ο καθένας να μεταλλαχθεί σε εγκληματία κάτω από ικανές συνθήκες και να υπηρετήσει τη βία είτε με τις πράξεις του είτε ακόμη με τη σιωπηρή αποδοχή των βίαιων πράξεων.

Αναλογίες με τη δική μας Χούντα

Η Φερνάντες προκαλεί τον αναγνώστη της να διακρίνει, μέσα από τα ιστορικά γεγονότα που αφορούν την πατρίδα της, τη διαχρονική αξία όσων αφηγείται. Όσο για το ελληνικό αναγνωστικό κοινό, νομίζω πως η πρόκληση καθίσταται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, όσο θα ανακαλύπτει ομοιότητες και αναλογίες με την ελληνική περίπτωση βίωσης της δικτατορίας από τις γενιές που είτε την έζησαν ασύνειδα λόγω ηλικίας είτε (ακόμη χειρότερα) τη βλέπουν ακόμη σαν μια γραφική εικόνα του απώτερου παρελθόντος. Όσο μάλιστα απομακρυνόμαστε από την εποχή εκείνη, τόσο περισσότερο θα χρειάζονται φωνές, όπως αυτή της Φερνάντες, να λειτουργήσουν στη κατεύθυνση μιας συλλογικής αφύπνισης και ενός επαναπροσδιορισμού της θέσης απέναντι στην ιστορία.

Η έκδοση, όπως πάντα πολύ προσεγμένη στη σειρά Aldina. Η μετάφραση είναι του Κώστα Αθανασίου που επιπλέον γράφει την Εισαγωγή και επιμελείται το Επίμετρο του βιβλίου, δείχνοντας πως δεν αρκεί η γνώση της ξένης γλώσσας για να παρουσιαστεί ένα βιβλίο ξένης λογοτεχνίας αλλά απαιτείται και η γνώση γύρω από πρόσωπα και πράγματα. Για μια ακόμη φορά ένα μπράβο στις εκδόσεις Gutenberg.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας. Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ο ευτυχισμένος Σίσυφος» (εκδ. ΑΩ). 


Space Invaders
Nona Fernández Silanes
Μτφρ. Κώστας Αθανασίου
Gutenberg 2020
Σελ. 144, τιμή εκδότη €12,00

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο Κολυμβητής και άλλες ιστορίες« του Τζον Τσίβερ (κριτική) – Σε μια ευημερούσα, απενοχοποιημένη Αμερική

«Ο Κολυμβητής και άλλες ιστορίες« του Τζον Τσίβερ (κριτική) – Σε μια ευημερούσα, απενοχοποιημένη Αμερική

Για τη συλλογή διηγημάτων του Τζον Τσίβερ [John Cheever] «Ο Κολυμβητής και άλλες ιστορίες» (μτφρ. Κωστής Καλογρούλης, εκδ. Καστανιώτη). Kεντρική εικόνα: από την ταινία «Ο κολυμβητής» του Φρανκ Πέρι (διασκευή από το διήγημα του Τζον Τσίβερ) με τον Μπαρτ Λάνκαστερ. 

Γράφει ο ...

«Τριαντάφυλλα επί πιστώσει» της Έλσα Τριολέ (κριτική) – Με τον μανδύα μιας ερωτικής ιστορίας

«Τριαντάφυλλα επί πιστώσει» της Έλσα Τριολέ (κριτική) – Με τον μανδύα μιας ερωτικής ιστορίας

Για το μυθιστόρημα της Έλσα Τριολέτ [Elsa Triolet] «Τριαντάφυλλλα επί πιστώσει» (μτφρ. Κατερίνα Γούλα, εκδ. Gutenberg). Kεντρική εικόνα: από την ταινία «Λυσσασμένη γάτα» του Ρίτσαρντ Μπρουκς με την Ελίζαμπεθ Τέιλορ και τον Πολ Νιούμαν. 

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου ...

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) –  Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) – Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

Για το βραβευμένο με Πούλιτζερ 2022 μυθιστόρημα του Τζόσουα Κοέν [Joshua Cohen] «Οι Νετανιάχου» (μτφρ. Παναγιώτης Κεχαγιάς, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Η οικογένεια Netanyahu (ο μικρός αριστερά είναι ο «Μπίμπι» - Μπένιαμιν Νετανιάχου, ενώ από τη φωτογραφία απουσιάζει ο τρίτος γιος της οικογένειας, ο Ίντο)...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Τσεχία στην πρωτοπορία της Ευρώπης: Καθιερώνει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία

Η Τσεχία στην πρωτοπορία της Ευρώπης: Καθιερώνει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία

Μετά το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, την Ιρλανδία, την Ουκρανία και τη Γεωργία, η Τσεχία είναι η επόμενη χώρα της Ευρώπης που θεσπίζει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία. Όλο και περισσότερες χώρες αντιλαμβάνονται τη σημασία που έχει ο κλάδος του βιβλίου στην ανάπτυξη και στην πολιτισμική πολυμορφία. «Είμαστε επιτέλους στην ...

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

Τα βραβεία του «Χάρτη» 2023 - Ο μακρύς κατάλογος

Τα βραβεία του «Χάρτη» 2023 - Ο μακρύς κατάλογος

Το διαδικτυακό περιοδικό Λόγου και Τέχνης Χάρτης (www.hartismag.gr) συνεχίζει για τρίτη χρονιά την απονομή ετήσιων βραβείων, με σκοπό την ανάδειξη των σημαντικότερων βιβλίων που κυκλοφόρησαν το περασμένο έτος. Η διάκριση αυτή προέρχεται από μια ευρεία ομάδα τακτικών συνεργατών του περιοδικού που, χωρίς δεσμεύσεις ή ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ