alt

Για το μυθιστόρημα της Alice Zeniter «Η τέχνη της απώλειας» (μτφρ. Έφη Κορομηλά, εκδ. Πόλις).

Της Διώνης Δημητριάδου

Η απώλεια είναι μια προσωπική υπόθεση

«[…] μια σειρά από εικόνες παλιάς εποχής […] στις οποίες παρεμβάλλονται παροιμίες σαν βινιέτες-δώρα της Αλγερίας, που κάποιος γέρος θα τις είχε κρύψει εδώ κι εκεί μέσα στις σπάνιες προφορικές διηγήσεις του, τις οποίες θα είχαν επαναλάβει τα παιδιά που αλλάζοντας κάποιες λέξεις, και που αργότερα, η φαντασία των εγγονών θα τις είχαν επεκτείνει, μεγεθύνει και ξανασχεδιάσει, ώστε να φτάσουν να σχηματίσουν μια πατρίδα και την ιστορία μιας οικογένειας.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο χρειάζεται η μυθοπλασία, όπως χρειάζονται και οι έρευνες, επειδή αυτές μόνο έχουν μείνει για να γεμίσουν τις σιωπές που μεταβιβάστηκαν από γενιά σε γενιά, ανάμεσα στις βινιέτες».

Μια πατρίδα που μπορεί να μην την έχεις δει ποτέ, που κάποτε κάτω από διάφορες αντίξοες συνθήκες τη χάνεις –γι’ αυτό δεν ευθύνεσαι βέβαια– αλλά και μια πατρίδα που κάτω από προσωπικές συνθήκες ωρίμασης και συνειδητοποίησης αποφασίζεις εσύ να τη χάσεις.

Η μυθοπλασία του απλού ανθρώπου (γιατί για μυθοπλασία πρόκειται στην ουσία) γεμίζει τα κενά των αφηγήσεων της επίσημης ιστορίας, ερμηνεύει τις σιωπές (άλλοτε ηθελημένες, κινούμενες από τη σκοπιμότητα της λήθης, και άλλοτε από αδιαφορία) και φτιάχνει μια πατρίδα, ένα χώρο να στεγαστούν τα δεδομένα της ζωής. Μια πατρίδα που μπορεί να μην την έχεις δει ποτέ, που κάποτε κάτω από διάφορες αντίξοες συνθήκες τη χάνεις –γι’ αυτό δεν ευθύνεσαι βέβαια– αλλά και μια πατρίδα που κάτω από προσωπικές συνθήκες ωρίμασης και συνειδητοποίησης αποφασίζεις εσύ να τη χάσεις· καμιά φορά ούτε γι’ αυτή τη συνειδητή απώλεια δεν ευθύνεσαι εσύ απολύτως – σαν την καβαφική Αλεξάνδρεια που «φεύγει» αλλά κι αυτήν που εσύ «χάνεις», μια βαριά, συνειδητή εξοικείωση με τα απολεσθέντα.

Η Alice Zeniter γράφει ένα μυθιστόρημα που ισορροπεί ανάμεσα στις δύο αυτές συνθήκες απώλειας (την επιβαλλόμενη και τη συνειδητή) – αυτό άλλωστε δηλώνει και ο τίτλος LArtdeperdre, προβάλλοντας εμμέσως το υποκείμενο της ενέργειας, που αποφασίζει να απολέσει, που μαθαίνει πώς να χάνει όσα θεωρούνται πολύτιμα χωρίς καμιά φορά να ανταποκρίνονται στη φαινομενική τους αξία. Δύσκολο θέμα και τουλάχιστον με πρώτη ματιά προκλητικό, καθώς αντιβαίνει σε όσα παραδοσιακά έχουμε μάθει να εκλαμβάνουμε ως αναντικατάστατα.

Το θέμα του βιβλίου φαίνεται να αφορά μόνον την ιστορία της γαλλικής αποικιοκρατίας, τον πόλεμο της Αλγερίας και τη γαλλική κοινωνία που απομόνωσε τους ηττημένους και εκδιωχθέντες από την πατρίδα τους αρκί, δηλαδή τους Αλγερινούς που πήγαν με το μέρος των Γάλλων κατά όσων αγωνίστηκαν για την ανεξαρτησία της Αλγερίας. Φαίνεται παράλληλα να αφορά μόνον την ιστορία της Ναϊμά, της νεαρής Γαλλίδας αλγερινής καταγωγής, που κανένας δεν της έχει μιλήσει για το αλγερινό κομμάτι της – ηθελημένη σιωπή προερχόμενη από τον πατέρα της που έχει αποποιηθεί ο ίδιος την καταγωγή του, σιωπή από την προηγούμενη γενιά, τον παππού και τη γιαγιά, που είτε πεθαίνουν πριν προλάβει να τους ρωτήσει είτε μιλούν μια ακατανόητη γλώσσα που η ίδια δεν έμαθε ποτέ. Έτσι η Ναϊμά μεγαλώνει με το ένα κομμάτι του εαυτού της να παραμένει στο σκοτάδι, στη σιωπή και την άγνοια· η ίδια θα θελήσει να σπάσει το σκληρό κέλυφος για να δει τι κρύβεται από κάτω, να ξαναδιαβάσει την ιστορία της οικογένειάς της και της πατρίδας της. Αλήθεια, όμως, ποια είναι η πατρίδα της; Η Γαλλία, στην οποία γεννήθηκε, ή η Αλγερία των παππούδων της; Η Zeniter φέρει μέσα της και η ίδια μια διπλή ταυτότητα, με μητέρα Γαλλίδα από τη Νορμανδία και πατέρα από την Αλγερία, οπότε το μυθιστόρημά της θα μπορούσε να είναι και μια καλυμμένη απόπειρα να φανερώσει την προσωπική της σχέση με τη δική της πατρίδα. Όταν οδηγεί την ηρωίδα της ως την «πατρίδα» Αλγερία για να μάθει και να δει, περιμένουμε τη σταδιακή συνειδητή τοποθέτησή της σε έναν χώρο που από παιδί τής ήταν ξένος; Μας ξαφνιάζει ίσως το κάπως ψυχρό τέλος του βιβλίου;

«[…] η Ναϊμά λέει πως το ταξίδι της σίγουρα την ικανοποίησε, και πως κάποιες ερωτήσεις της έλαβαν απάντηση, αλλά θα ήταν λάθος, παρ’ όλ’ αυτά, να γράψω ένα τελεολογικό κείμενο γι’ αυτή, σαν τα μυθιστορήματα διάπλασης. Τη στιγμή που αποφασίζω να σταματήσω αυτό εδώ το κείμενο, δεν έχει φτάσει πουθενά, βρίσκεται σε κίνηση, συνεχίζει να προχωράει».

alt
Η Alice Zeniter

Η αέναη αναζήτηση της πατρίδας

«Έχεις δει κανένα δέντρο να μεγαλώνει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τις δικές του; Εγώ εδώ μεγάλωσα, άρα εδώ είναι και οι ρίζες μου».

Η βαθύτερη έννοια, επομένως, της πατρίδας είναι μια διαρκής αναζήτηση για την πατρίδα, που δεν σταματά, δεν ικανοποιείται με τις ευκολίες της σχολικής διδαχής ή των επετειακών πανηγυρισμών. Κι αν αυτό ισχύει σε περιπτώσεις που η πατρίδα προβάλλεται σαν μια σταθερή και αδιαφιλονίκητη συνθήκη που ισχυροποιείται από την καθημερινή επαφή με τις εικόνες της, ας σκεφτούμε τι μπορεί να σημαίνει για τον αποδιωγμένο απ’ αυτήν, για τον θεωρούμενο προδότη των ιδανικών της (ακόμη κι αν εντελώς άσχετοι λόγοι με την ιδεολογική τοποθέτηση τον έταξαν απέναντι στους ομοεθνείς του και στο πλευρό των αποικιοκρατών), γι’ αυτόν που, όπως ο παππούς της Ναϊμά, έφυγε από την πατρίδα του ως προδότης και εγκαταστάθηκε στη Γαλλία ως ξένος και αποκομμένος από την κοινωνική ζωή. Κι ακόμη τι να σημαίνει η πατρίδα που γράφεται στην ταυτότητα, για κάποιον, όπως η Ναϊμά, που δεν την έχει βιώσει ως πραγματικότητα, ακόμη και νοητή. Η αναζήτηση αυτή οδηγεί σε αυτογνωσία πριν απ’ όλα –ποιος είμαι, ποιοι οι πριν από εμένα, ποια η θέση μου ανάμεσά τους– η εικόνα της οικογενειακής ιστορίας θα οδηγήσει στη συνειδητοποίηση της πατρίδας και των δεσμών με αυτήν. Η πρώτη γενιά αδυνατεί να ενσωματωθεί στη νέα πατρίδα αποδιωγμένη από την αρχική της κοιτίδα. Η δεύτερη επιλέγει τον νέο τόπο για πατρίδα και έχει τη λογική στήριξη για τη επιλογή αυτή, για τη μετατόπιση της ρίζας, αφού, όπως θα πει ο πατέρας της Ναϊμά: «Έχεις δει κανένα δέντρο να μεγαλώνει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τις δικές του; Εγώ εδώ μεγάλωσα, άρα εδώ είναι και οι ρίζες μου». Όσο για την τρίτη γενιά, τη νεότερη, που δεν γνώρισε ποτέ την αρχική πατρίδα, ο μόνος δρόμος είναι αυτός της όψιμης γνωριμίας μαζί της, ακόμη κι αν δεν θα καλύψει όλα τα ερωτήματα που δημιούργησαν τόσα χρόνια σιωπής. Η Αλγερία της γιαγιάς Γιεμά «μοιάζει με παραμύθι πλασμένο από αρχαϊκούς συμβολισμούς». Ποια σχέση μπορεί να έχει με όσα θα δει η Ναϊμά: «μια χώρα ζωντανή, σε κίνηση, φτιαγμένη από ιστορικές περιστάσεις που μπορούν να αλλάζουν και όχι από αμετάκλητα πεπρωμένα».

Η σχέση με την πατρίδα καταλήγει να είναι μια απολύτως προσωπική υπόθεση που ο καθένας τη σταθμίζει ανάλογα με τα βιώματά του, τις αντοχές του, τα ερωτήματα που θέτει και τις απαντήσεις που περιμένει να βρει.

Το βιβλίο της Zeniter δεν είναι απροκάλυπτα αυτοβιογραφικό, ωστόσο αγγίζει σε πολλά σημεία την προσωπική της ιστορία. Δεν είναι ξεκάθαρα ιστορικό, γιατί η δυνατή μυθοπλασία που το διατρέχει το καθιστά ένα από τα πιο συνταρακτικά μυθιστορήματα. Αλλά ούτε και απολύτως «γαλλικό» βιβλίο θα πρέπει να θεωρηθεί, αφού η θεματική του επεκτείνεται πολύ πιο πέρα από τα όρια της γαλλικής ιστορίας, με τον σκληρό του πυρήνα να αγγίζει τις ευαισθησίες όλων όσοι αναζητούν έναν ισχυρό δεσμό με την έννοια της πατρίδας πέρα από σύμβολα και ονόματα. Η σύνδεση με τον κοινό τόπο, με το παρελθόν, με τα πρόσωπα και τις πράξεις των προηγούμενων από εμάς, η αίσθηση ότι ανήκεις κάπου, είναι μια συνθήκη που δύσκολα εννοείται στο βάθος της, ακόμη πιο δύσκολα βιώνεται και δυσκολότερα κληροδοτείται στους επόμενους. Η σχέση με την πατρίδα καταλήγει να είναι μια απολύτως προσωπική υπόθεση που ο καθένας τη σταθμίζει ανάλογα με τα βιώματά του, τις αντοχές του, τα ερωτήματα που θέτει και τις απαντήσεις που περιμένει να βρει. Και η έννοια της απώλειας καμιά φορά κρύβει μέσα της ένα τραγικό στις διαστάσεις του υποκείμενο που επιλέγει και αποφασίζει· κατά τη Zeniter, η απόφαση αυτή απαιτεί όχι μόνο δύναμη αλλά και τέχνη, αλλιώς σε καταπίνει και σε αφανίζει.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας. 
Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ο ευτυχισμένος Σίσυφος» (εκδ. ΑΩ).

 Στην κεντρική εικόνα, στρατιώτες Αρκί στον πόλεμο της Αλγερίας.


altΗ τέχνη της απώλειας
Alice Zeniter
Μτφρ. Έφη Κορομηλά
Πόλις 2019
Σελ. 656, τιμή εκδότη €17,70

alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Περί ανθρώπων» της Γιούλι Τσε (κριτική) – Η Ευρώπη του δικαιωματισμού και η ηθική της ευθύνης

«Περί ανθρώπων» της Γιούλι Τσε (κριτική) – Η Ευρώπη του δικαιωματισμού και η ηθική της ευθύνης

Για το μυθιστόρημα της Γιούλι Τσε [Juli Zeh] «Περί ανθρώπων» (μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός, εκδ. Μεταίχμιο). Κεντρική εικόνα: Από τη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος στο Theater Orchester Neubrandenburg / Neustrelitz.

Γράφει ο Μιχάλης Μοδινός

...
«Μάρτυς!» του Κάβε Ακμπάρ (κριτική) – Για έναν θάνατο που θα ξεπερνάει τα ανθρώπινα

«Μάρτυς!» του Κάβε Ακμπάρ (κριτική) – Για έναν θάνατο που θα ξεπερνάει τα ανθρώπινα

Για το μυθιστόρημα του Κάβε Ακμπάρ [Kaveh Akbar] «Μάρτυς!» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος). 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Ένας παλιός λογοτεχνικός μύθος δηλοί πως οι ποιητές δεν μπορούν να γράψουν εύκολα μυθιστόρημα. Β...

«Αρχαία καλλιέργεια» του Ραντουάν Νασσάρ (κριτική) – Εισαγωγή στον θαυμαστό και θαυμάσιο κόσμο του Βραζιλιάνου συγγραφέα

«Αρχαία καλλιέργεια» του Ραντουάν Νασσάρ (κριτική) – Εισαγωγή στον θαυμαστό και θαυμάσιο κόσμο του Βραζιλιάνου συγγραφέα

Για το μυθιστόρημα του Ραντουάν Νασσάρ [Raduan Nassar] «Αρχαία καλλιέργεια» (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Πατάκη).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

Έγραψε ένα και μόνο μυθιστόρημα, την ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Θεόδωρος Τερζόπουλος: Ο σκηνοθέτης στο μεταίχμιο - Ανιχνεύοντας το υπερπολιτισμικό θέατρο» του Δημήτρη Τσατσούλη (κριτική)

«Θεόδωρος Τερζόπουλος: Ο σκηνοθέτης στο μεταίχμιο - Ανιχνεύοντας το υπερπολιτισμικό θέατρο» του Δημήτρη Τσατσούλη (κριτική)

Για το βιβλίο του Δημήτρη Τσατσούλη «Θεόδωρος Τερζόπουλος: ο σκηνοθέτης στο μεταίχμιο - Ανιχνεύοντας το υπερπολιτισμικό θέατρο» (εκδ. 24 Γράμματα). 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Η πρόσφατη παράσταση της αισχύλειας τριλογίας «...

«Τη γλώσσα της την πέταξαν στη γάτα» της Αντωνίας Μποτονάκη (κριτική) – Η ποιητική εξαίρεση του Φεστιβάλ Βιβλίου των Χανίων

«Τη γλώσσα της την πέταξαν στη γάτα» της Αντωνίας Μποτονάκη (κριτική) – Η ποιητική εξαίρεση του Φεστιβάλ Βιβλίου των Χανίων

Για το ποιητικό βιβλίο της Αντωνίας Μποτονάκη «Τη γλώσσα της την πέταξαν στη γάτα» (εκδ. Θράκα). Kεντρική εικόνα: Pablo Picasso, Cat Catching a Bird, 1939, Musée Picasso, Paris, France.

Γράφει η Άννα Αφεντουλίδου 

Έχει...

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Ο Γιώργος Αρβανίτης μάς συστήθηκε πρόσφατα με το μυθιστόρημα «Ταξίδι στον πράσινο ήλιο – Η πιο βλαχομπαρόκ χρεοκοπία που έγινε ποτέ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν: ακόμη ένας συγγραφέα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Πώς να περάσεις «απέναντι»: 10 βιβλία που βοηθούν να αλλάξεις νοοτροπία και στόχους

Πώς να περάσεις «απέναντι»: 10 βιβλία που βοηθούν να αλλάξεις νοοτροπία και στόχους

Γίνεται να αλλάξουμε τη ζωή μας αντιμετωπίζοντας τους φόβους, τα τραύματα του παρελθόντος και να αγαπήσουμε πραγματικά; Επιλέγουμε δέκα βιβλία που μας παρέχουν πρακτικές συμβουλές για να δούμε τον εαυτό μας κάτω από ένα νέο φως. 

Γράφει ο Λεωνίδας Καλούσης 

...
Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ