«À Revoir: Theophilos» του Νίκου Εγγονόπουλου (κριτική) – Ποιήματα αφιερωμένα στον σπουδαίο λαϊκό ζωγράφο

Ο Νίκος Εγγονόπουλος (1907-1985), μείζων εκπρόσωπος της Γενιάς του ’30, εκ των κύριων εκφραστών του καθ’ ημάς υπερρεαλιστικού κινήματος τόσο στον χώρο της ποίησης όσο και στον χώρο της εικαστικής δημιουργίας, επίσης καθηγητής για το Ελεύθερο Σχέδιο και για την Ιστορία Τέχνης στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, συνεχίζει την αυτονόητη διαδρομή του κατά τη ροή του πολιτισμικού χρόνου προσκαλώντας τους αποδέκτες των έργων της διανοίας σε ποικίλες συναντήσεις.

«Συναισθηματικούς οδοδείκτες» (χρήσιμη παραπομπή στον Ρίχαρντ Βάγκνερ) που οδηγούν προς αυτές τις συναντήσεις, αποτελούν εμβληματικές ποιητικές συλλογές, όπως: Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν (1938), Τα κλειδοκύμβαλα της σιωπής (1939), Εν ανθηρώ Έλληνι λόγω (1957), Στην κοιλάδα με τους ροδώνες (1978), ή η ποιητική σύνθεση Μπολιβάρ (1944).

Ενώ ιδιαίτερο περιβάλλον για μια δημιουργική συνάντησή μας με τον Νίκο Εγγονόπουλο αντιπροσωπεύει και η εντυπωσιακή, υψηλής αισθητικής έκδοση (Ύψιλον/βιβλία 2022) των ερωτικών ποιημάτων του υπό τον τίτλο Οι φωταψίες του έρωτα (πρώτος στίχος στο ποίημα «Το έβδομο τραγούδι της αγάπης») κατά την ανθολόγηση του Θανάση Χατζόπουλου, και με τη συμμετοχή οκτώ εικαστικών έργων του Εγγονόπουλου που παρεμβάλλονται στη διαδοχή των ποιημάτων. Κατά μια ευτυχή συγχρονία, η έκδοση αυτή συναντήθηκε με την αναδρομική, εντυπωσιακή έκθεση έργων του υπερρεαλιστή ζωγράφου Νίκου Εγγονόπουλου στο Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη (9 Μαρτίου – 5 Ιουνίου 2022) και μας έδωσε την ευκαιρία να θυμηθούμε και τη μαθητεία του Εγγονόπουλου στον Κωνσταντίνο Παρθένη ή στον Φώτη Κόντογλου, ή ακόμα τη συνεργασία του με την αρχιτεκτονική ομάδα του Δημήτρη Πικιώνη.

Με τον τρόπο αυτόν αποτυπώθηκε παραστατικά η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στις δύο μορφές μιας ενιαίας, μείζονος πολιτισμικής οντότητας που αντιπροσωπεύει ο δημιουργός Νίκος Εγγονόπουλος.

Με τον τρόπο αυτόν αποτυπώθηκε παραστατικά η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στις δύο μορφές μιας ενιαίας, μείζονος πολιτισμικής οντότητας που αντιπροσωπεύει ο δημιουργός Νίκος Εγγονόπουλος. Αυτή η διαλεκτική σχέση αναγνωρίζεται και στην πρόσφατη, εξίσου εντυπωσιακή και ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα έκδοση, όπου παρουσιάζεται για πρώτη φορά ανέκδοτη ποιητική σύνθεση του Νίκου Εγγονόπουλου υπό τον τίτλο À revoir: Theophilos, κατά φιλολογική επιμέλεια από την πανεπιστημιακή καθηγήτρια και συγγραφέα Ελισάβετ Αρσενίου, η οποία υπογράφει και εκτενές Επίμετρο.

Λεπτομέρειες από τη ζωή, τον θάνατο και τα έργα του Θεόφιλου

Εδώ ο Νίκος Εγγονόπουλος αξιοποιεί αφενός λεπτομέρειες από τη ζωή και τον θάνατο του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου Χατζημιχαήλ (1870-1934), και αφετέρου συγκεκριμένα έργα του Θεόφιλου, ενώ φαίνεται να προβαίνει και σε θεματικούς συνδυασμούς έργων αυτού, σύμφωνα με την προσωπική του (Εγγονόπουλου) πρόσληψη ή ανάγνωση. Στο πλαίσιο αυτό, ο Νίκος Εγγονόπουλος «εκφράζει», δηλαδή αναλύει και ερμηνεύει έργα του Θεόφιλου με κριτική, συγκριτική, συνδυαστική αντίληψη, τοποθετεί αυτά σε ευρύτερα πολιτισμικά, ιστορικά, γνωστικά περιβάλλοντα, ενώ παρεμβάλλει και δικό του βιωματικό υλικό (π. χ. άμεση πνευματώδης «επικοινωνία» με τον Ανδρέα Εμπειρίκο).

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, ο κειμενικός κόσμος της ποιητικής σύνθεσης φαίνεται να αντιστοιχεί σε μια εκτενή πινακοθήκη όπου συναντούμε πορτρέτα και εικαστικά σύνολα που αποδίδουν παραστατικά ποικίλους χαρακτήρες, τοπιογραφίες και νεκρές φύσεις σε μια ευρεία κλίμακα χρωμάτων και αποχρώσεων. Με τον τρόπο αυτόν αποτυπώνεται αντίστιξη ανάμεσα στον δημιουργικό λόγο και στον εικαστικό κώδικα του Νίκου Εγγονόπουλου ως ένα διφυές όχημα για τη διεκπεραίωση σημαινομένων, όπου εντάσσεται η διαχείριση ζητημάτων με γενικό ενδιαφέρον και με εξίσου γενική εφαρμογή, όπως είναι η περιπέτεια και η γενναιότητα ως δίαυλοι επιβίωσης, η αντίδραση στη βία και στην αδικία, η τέχνη ως βιοτική κοιτίδα, ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας της τέχνης.

Η ποιητική σύνθεση σε διακόσιους εβδομήντα δύο ελεύθερους στίχους αποτελεί πεδίο για την ευρηματική αποτύπωση λυρικού συνδυασμού καθημερινής και λόγιας με τον τρόπο του Εγγονόπουλου γλώσσας

Η ποιητική σύνθεση σε διακόσιους εβδομήντα δύο ελεύθερους στίχους αποτελεί πεδίο για την ευρηματική αποτύπωση λυρικού συνδυασμού καθημερινής και λόγιας με τον τρόπο του Εγγονόπουλου γλώσσας, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τη ρυθμική αφηγηματικότητα και στοιχεία από την ιστορική γραμματική, ενώ πύλη εισόδου αποτελεί ως motto ένα απόσπασμα από την τραγωδία «Η Παρθένος της Ορλεάνης» (Die Jungfrau von Orleans) του Φρήντριχ Σίλλερ (Friedrich Schiller, 1759-1805), στη γερμανική γλώσσα (σε νεοελληνική απόδοση: «Κι’ οι Θεοί ηττώνται όταν τα βάλουν με τη βλακεία», όπως αξιοποιήθηκε στην ποιητική συλλογή Στην κοιλάδα με τους ροδώνες). Το motto φαίνεται να παραπέμπει σε αρνητικά, απαξιωτικά, καταχρηστικά φαινόμενα ως προς την υποδοχή του Θεόφιλου και του έργου του σε συγχρονική και σε διαχρονική διάσταση από κοινωνικά, πολιτισμικά, πολιτικά, ιδεολογικά περιβάλλοντα.

Το πλούσιο Επίμετρο

Ο επίμονος αναγνώστης που θα επιδιώξει τη δημιουργική πρόσληψη της ποιητικής σύνθεσης, θα εντοπίσει χρήσιμες πληροφορίες που παρέχει το πλούσιο σε λεπτομέρειες Επίμετρο της έκδοσης με τον επίσης πλούσιο υποσέλιδο υπομνηματισμό. Εδώ η Ελισάβετ Αρσενίου αναφέρεται σε γραμματολογικά δεδομένα του ποιήματος, στον τίτλο και στο motto, στη βιωματική και δημιουργική σχέση του Νίκου Εγγονόπουλου με το έργο του Θεόφιλου, στη χρονολογική τοποθέτηση της ποιητικής σύνθεσης κατά το έτος 1947 και στο πλαίσιο της εξέλιξης του ποιητικού έργου του Εγγονόπουλου, στην πρώτη οργάνωση έκθεσης με έργα του Θεόφιλου κατά το ίδιο έτος από το Βρετανικό Συμβούλιο (στα εγκαίνια της έκθεσης εκφωνήθηκε η εμβληματική ομιλία του Γιώργου Σεφέρη) και στις παρεπόμενες αντιδράσεις πολιτισμικού, κοινωνικού, πολιτικού, ιδεολογικού χαρακτήρα, μεταξύ των οποίων και η αντίδραση του Εγγονόπουλου.

Περαιτέρω, εντοπίζουμε λεπτομερείς παρατηρήσεις της Ελισάβετ Αρσενίου για τον βίο και τα έργα του Θεόφιλου (με παραπομπές στο πολύτιμο, «σωστικό» έργο του λαογράφου Κίτσου Μακρή), για τη θέση του Θεόφιλου στο πολιτισμικό τοπίο του 20ού αιώνα, για τη «συνάντηση» του έργου του Θεόφιλου με τη δημιουργική παραγωγή (ποίηση, ζωγραφική) του Νίκου Εγγονόπουλου.

Εντοπίζουμε επίσης λεπτομέρειες για τη μορφή και τη γλώσσα (τα ιδιαίτερα γραμματικά φαινόμενα) της συγκεκριμένης ποιητικής σύνθεσης του Εγγονόπουλου

Εντοπίζουμε επίσης λεπτομέρειες για τη μορφή και τη γλώσσα (τα ιδιαίτερα γραμματικά φαινόμενα) της συγκεκριμένης ποιητικής σύνθεσης του Εγγονόπουλου, και για την επιλογή του να μην την εκδώσει, καθώς αυτή διαφοροποιείται θεματικά και υφολογικά από τα ποιήματα της ίδιας περιόδου, λειτουργώντας ως κείμενο περισσότερο προσωπικό και μεταβατικό ανάμεσα στη σύνθεση υπό τον τίτλο «Μπολιβάρ» (1944) και στη συλλογή υπό τον τίτλο Στην κοιλάδα με τους ροδώνες (1978), ενώ ευθύνεται και το πολιτικό κλίμα των χρόνων του Εμφυλίου Πολέμου, με την κατάχρηση του έργου του Θεόφιλου ως πεδίου ιδεολογικών αντιπαραθέσεων.

Στο πλαίσιο αυτό, ανιχνεύουμε περαιτέρω στοιχεία με ποικίλο ενδιαφέρον, όπως:

Η «ανακάλυψη» της ζωγραφικής του Θεόφιλου το 1929 από τον τεχνοκριτικό Στρατή Ελευθεριάδη, γνωστό και ως Τεριάντ (Tériade, 1897-1983). Με αυτή την ευκαιρία, ας θυμηθούμε ότι με δωρεά του Τεριάντ κτίστηκε το Μουσείο του Θεόφιλου στη Βαρειά της Μυτιλήνης. Ο τίτλος της ποιητικής σύνθεσης στη γαλλική γλώσσα (À revoir: Theophilos) είναι δυνατόν να προσληφθεί ως ένα σχετικό homage, η δε δημιουργική ανάγνωση, ανεξάρτητα από την προθετικότητα του συγγραφέα, θα ήταν δυνατόν να αναγνωρίσει στον τίτλο αυτόν μια δημιουργική διαδικασία επαναπροσέγγισης της τέχνης του Θεόφιλου, μια νέα επίσκεψη στα σημαινόμενα των έργων του, μια επανεξέταση της προσωπικής σχέσης του Εγγονόπουλου με τη ζωγραφική του Θεόφιλου.

Περαιτέρω, σχετικά με την έκθεση του Βρετανικού Συμβουλίου: έργα του Θεόφιλου προήλθαν κυρίως από ιδιωτικές συλλογές, όπως του Ανδρέα Εμπειρίκου, του Οδυσσέα Ελύτη, του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, του (ψυχιάτρου-νευρολόγου) Άγγελου Κατακουζηνού, του (διπλωμάτη, ιστορικού τέχνης, τεχνοκριτικού) Αλέξανδρου Ξύδη. Επίσης, μια σειρά εικαστικών έργων του Εγγονόπουλου «κατάγονται» από έργα του Θεόφιλου, ορισμένα δε εξ αυτών συμμετέχουν στη σύνθεση του υλικού στην ανά χείρας έκδοση.

Και ακόμα, το γερμανικό motto στην εν προκειμένω ποιητική σύνθεση παραπέμπει (σαν ένα κοινωνικό «περικείμενο») και στον Φρειδερίκο Σμιτ (

Και ακόμα, το γερμανικό motto στην εν προκειμένω ποιητική σύνθεση παραπέμπει (σαν ένα κοινωνικό «περικείμενο») και στον Φρειδερίκο Σμιτ (Friedrich Schmidt, 1797-1889), γερμανό γεωπόνο με βαυαρική καταγωγή, αρχικηπουρό επί Όθωνος του (τότε) Βασιλικού Κήπου, ο οποίος δημιούργησε οικογένεια στην Ελλάδα, και ένα από τα παιδιά του, η κόρη του Πηνελόπη ήταν γιαγιά του Νίκου Εγγονόπουλου.

Εξάλλου, η προσεκτική ανάγνωση θα εντοπίσει τον Αλέξανδρο Κάλφογλου, στο πλαίσιο των ποικίλων αναφορών της Ελισάβετ Αρσενίου κατά την τεκμηρίωση έργων του Θεόφιλου, όπως αυτά συμμετέχουν στη σύνθεση του κειμενικού κόσμου στο ποίημα του Εγγονόπουλου: πρόκειται για λόγιο (1725-1795), που αποκαλείται «Βυζάντιος» λόγω σχέσης εντοπιότητας με την Κωνσταντινούπολη, έζησε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, παραδίδεται ότι υπήρξε φίλος του Ρήγα Φεραίου, συνέθεσε δε λυρικά και υμνητικά στιχουργήματα (γνωστό έργο του η «Ηθική Στιχουργία», με την οποία κατέχει θέση στη Νεοελληνική Γραμματεία), ενώ έχει ήδη «συναντηθεί» με το δημιουργικό σύμπαν του Νίκου Εγγονόπουλου.

Η έκδοση ενισχύεται με λεπτομερή περιγραφή των φύλλων του χειρογράφου, τα οποία αποτυπώνουν διεργασίες από το δημιουργικό εργαστήριο του Εγγονόπουλου (και εδώ είναι δυνατόν να αναγνωρίσουμε στοιχείο προστιθεμένης αξίας για το βιβλίο), καθώς και με συγκριτική παράθεση δεδομένων για την τελική μορφή της ποιητικής σύνθεσης, σε συνδυασμό με σχετικές σημειώσεις-παραπομπές σε φύλλα του χειρογράφου που αφορούν το εκδεδομένο πλέον κείμενο.

＊ Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).

Απόσπασμα από το βιβλίο

ο Θεόφιλος «θυροφύλαξ και ζωγράφος εξ Ανατολής»
σκότωσε πάνω σε στιγμή δίκαιας οργής του έναν Μπέη
κι’ έτσι αναγκάστηκε να φύγη από την πατρίδα του τη Σμύρνη
και να καταφύγη – να βρη άσυλο – για πάντα
στη ζωγραφική
«ως φαίνεσθαι»
ο έρωτας υπήρξεν της απωλείας του η αιτία

Δυο λόγια για τον ποιητή

Γεννήθηκε στην Αθήνα. Ο πατέρας του καταγόταν από την Κωνσταντινούπολη. To 1932 γράφτηκε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών με δάσκαλο τον Κωνσταντίνο Παρθένη, ενώ παράλληλα φοίτησε στο εργαστήριο του Φώτη Κόντογλου και γνωρίστηκε με τον Γιάννη Τσαρούχη και τον Δημήτρη Πικιώνη. Το 1941 πολέμησε στο Αλβανικό μέτωπο και αιχμαλωτίστηκε από τους Γερμανούς σε στρατόπεδο εργασίας, από όπου δραπέτευσε και επέστρεψε στην Αθήνα με τα πόδια. Πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του σε συνθήκες οικονομικής ανέχειας. Πέθανε το 1985 από ανακοπή καρδιάς. Είχε προηγουμένως υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση που του στοίχισε το ένα του πόδι.

Προχώρησε από τους πρώτους στον υπερρεαλισμό και στην ποίηση και στη ζωγραφική. Επαναστατικός και προκλητικός στην ποίησή του ενόχλησε από τις πρώτες κιόλας ποιητικές του συλλογές τον μέσο αστό, με την τολμηρή του φαντασία και την αποστροφή του για καθετί λογικό και συμβατικό, και ξεσήκωσε εναντίον του την αγανάκτηση και το σκώμμα. Παρέμεινε όμως συνεπής υπερρεαλιστής και στις μεταπολεμικές συλλογές του, παρά την αντίδραση που προκάλεσε. Βασικά χαρακτηριστικά του έργου του αποτέλεσαν η ιδιότυπη χρήση της δημοτικής γλώσσας και οι συμβολικές μορφές του, μέσω των οποίων πρόβαλε το αίτημα για μια ελληνοκεντρική υπερρεαλιστική ποίηση και μια νέα έκφραση της ελληνικότητας. Ως ζωγράφος εξέθεσε έργα του σε πολλές Πανελλήνιες Εκθέσεις, καθώς και σε πολλές πόλεις της Ευρώπης και στην Αμερική.

Έργα του μεταφράστηκαν στα αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά ουγγρικά και μελοποιήθηκαν από τον Νίκο Μαμαγκάκη, τον Αργύρη Κουνάδη, τον Μάνο Χατζιδάκι.