Ποιήματα που φέρνει ο Βαρδάρης (ΙΙ) – Πέντε ποιητικές φωνές από τη Βόρεια Ελλάδα

Στην εποχή των πολυσέλιδων μυθιστορημάτων, του υπερβολικού και επιτηδευμένου αφηγηματικού φλοιού –πολλά απ’ αυτά γράφονται με «δημιουργική» και εμπορική σκοπιμότητα, κατόπιν «συνταγής»– καλό είναι να επιστρέφουμε συχνά στην ποίηση, το πανάρχαιο και ειλικρινές αυτό απόσταγμα ζωής, πύκνωσης λόγου και ουσίας, μέσα από ποιητικά βιβλία που δεν επιδιώκουν να αποκτήσουν υπόσταση από την επικαιρότητα ή από κάποιο είδος στρατευμένης ιδεολογίας. Κάποια ποιητικά βιβλία πρόσφατης κυκλοφορίας Βορειοελλαδιτών ποιητών, που καλύπτουν τις παραπάνω αναγνωστικές προϋποθέσεις, είναι και τα εξής:

Αλεξάνδρα Μπακονίκα Η τελετουργία του χορού (εκδ. Κουκκίδα)

Το πιο πρόσφατο ποιητικό βιβλίο της Αλεξάνδρας Μπακονίκα Η τελετουργία του χορού (εκδ. Κουκίδα), που επιμένει να καταγράφει ερωτικά σκιρτήματα και συναισθήματα, να αφηγείται ποιητικά και εξομολογητικά τις προϋποθέσεις, τις διαδικασίες αλλά και τις συνέπειες του έρωτα σε όλες τις εκφάνσεις του, σε μια εποχή σκληρή, τεχνοκρατική και αντιερωτική. Γράφει η ποιήτρια στη σελίδα 27 του βιβλίου (ποίημα «Συμπέουμε»):

Σ’ έναν κόσμο αφιλόξενο, 
παράλογο και σκληρό, 
τα αισθήματα και οι ψυχές μας ενωμένες.

Ποιήματα για βλέμματα θηρευτών ηδυπάθειας, για άνδρες που δεν φοβούνται να δοθούν ασυγκράτητα στον έρωτα, για τον τελετουργικό αισθησιασμό ενός χορού, για τη σεξουαλικότητα που αποπνέουν καλλιτεχνικές φωτογραφίες, για γυναικεία ερωτικά λικνίσματα και για φιλίες που μεσουρανούν.

Η Μπακονίκα, με το πέρασμα του χρόνου, διατηρεί σταθερή την ποιότητα της γραφής της, και, απαλλαγμένη από τη νεανική της φιλαρέσκεια και τον παλιότερο ποιητικό ναρκισσισμό της, σε ώριμη πλέον βιολογική και καλλιτεχνική ηλικία, γίνεται πιο σωματική, ουσιαστική και δραστική στην αποτύπωση και ερμηνεία του ερωτικού παιχνιδιού.

Δείγμα γραφής (ποίημα «Η μνήμη του σώματος»)

Πέρασες από μπροστά μου
κι ούτε καν με χαιρέτησες.
Ράπισμα η περιφρόνησή σου.

Δεν ξεχνώ όταν γυμνοί σμίξαμε.
Η μνήμη του σώματος αργά ξεθυμαίνει.
Όμως δεν χάνομαι,
έχω τα στηρίγματά μου
κι άλλη εκλεκτή ερωτική αγκαλιά.

Τόλης Νικηφόρου Μια τρύπια δεκάρα (εκδ. Μανδραγόρας)

Ο Τόλης Νικηφόρου εκδίδει βιβλία με καταιγιστικούς ρυθμούς τα τελευταία χρόνια – το υπό σχόλιο βιβλίο του Μια τρύπια δεκάρα (εκδ. Μανδραγόρας) είναι το δεύτερο μέσα στο 2023, προηγήθηκε η συλλογή του Η καταγωγή των ηφαιστείων (Μανδραγόρας).

Η ποίηση για τον Νικηφόρου φαίνεται πως είναι το έσχατο αποκούμπι στον βίο του, γράφει όπως ανασαίνει, δίχως, ωστόσο, να επαναλαμβάνεται, αφού πέρα από τη φυσικότητα και πηγαιότητα της γραφής του, θεματικά ή υφολογικά, όλο και κάτι καινούριο, μη αναμενόμενο, μας επιφυλάσσει.

Τα νέα του ποιήματα, μεστά και κατασταλαγμένα, περιέχουν αυξημένο το στοιχείο της ματαιότητας, ο απολογισμός της ζωής του γίνεται οξύτερος, συχνά σπαραχτικός, η σοφία που αποκτιέται συν τω χρόνω μεστώνει τη γραφή.

Ωστόσο από τα ποιήματα –παρότι αρκετά λειτουργούν ως αποτίμηση τού τι έχει απομείνει ως resume από μία ζωή 86 χρόνων– δεν λείπει ούτε η αισιοδοξία, ούτε ο ενθουσιασμός της συγγραφής ποιημάτων, ούτε ο έρωτας ως ελιξίριο ζωής και ως δημιουργική έμπνευση.

Γράφει στη σελ. 40 («Γιατί γράφω συνεχώς»):

Τι νόημα έχει ακόμη ένα βιβλίο
κάθε χρόνο ή και κάθε εξάμηνο;

…….
για το κορίτσι εκείνο γράφω.

Δίχως να απουσιάζουν το φως και τα αισιόδοξα χρώματα από τους στίχους του Νικηφόρου, κάποια ποιήματα ξεχωρίζουν, συν τοις άλλοις, και για τις πιο γήινες και μεστές αποχρώσεις τους, αφού το πέρασμα του χρόνου τούς προσδίδει σοφία και βαρύτητα. Ποιήματα όπως το παρακάτω:

(«Αυταπάτη»)

Πολύ νέοι όλοι αποφασίσαμε
και να πεθάνουμε ακόμη
στον αγώνα για τ’ όνειρο
όταν όμως πέρασαν τα χρόνια
έσβησε άδοξα τ’ όνειρο
ενώ κάπως εμείς επιβιώσαμε

γυμνοί πια από όνειρα και αυταπάτες
μες στην πικρή αλήθεια της ζωής.

Ευτυχία-Αλεξάνδρα Λουκίδου Ο θυρωρός των ημερών (εκδ. Κέδρος)

Στο νέο βιβλίο της Ευτυχίας-Αλεξάνδρας Λουκίδου Ο θυρωρός των ημερών (εκδ. Κέδρος) διακρίνονται τα γνώριμα στοιχεία της γραφής και των προηγούμενων ποιητικών της βιβλίων: Θεματική ποικιλία, αναρωτήσεις για τη ζωή και την τέχνη, έντονη θεατρικότητα, υπαινικτικότητα, το στοιχείο της ειρωνείας, διακειμενικές αναφορές και συνομιλίες, θρησκευτικό συναίσθημα, υπαρξιακές εμβαθύνσεις και αναζητήσεις.

Αρκετά ποιήματα της συλλογής –τα πιο θεατρικά– θυμίζουν μονολόγους επί σκηνής, με ένα ή περισσότερα πρόσωπα να ερμηνεύουν ρόλους ζωής. Από ρωγμές και χαραμάδες των ποιημάτων διεισδύουν φωνές προσώπων (ζώντων ή τεθνεώτων) ή κουβέντες που ειπώθηκαν παλιά, διαχωρίζοντας τη θέση τους από τη φωνή της ποιήτριας, που ωστόσο συχνά τις οικειοποιείται.

Οι φωνές ή οι ρήσεις είναι γραμμένες σε πλάγια γραφή, ίσως για να αυτονομηθούν από το ποιητικό υποκείμενο. Όλο αυτό ο αναγνώστης μπορεί να το εκλάβει ως συνομιλία της ποιήτριας με τον εαυτό της (ή το υποσυνείδητό της) στην αναζήτηση της βαθύτερης ουσίας της ύπαρξης.

Ο αναγνώστης μπορεί κάπως να χαθεί στην υφολογική και θεματική ποικιλία του βιβλίου (από θεατρικού τύπου ποιητικούς μονολόγους και συνομιλίες σε ιδιότυπους δεκαπεντασύλλαβους εμπνευσμένους από τον «Σταυραητό» του Κρυστάλλη), όμως θα τον επαναφέρει ο πυρήνας των ποιημάτων της Λουκίδου, που είναι κατά βάση υπαρξιακός. Σε κάποια ποιήματα της συλλογής (όπως στο παρακάτω), διέκρινα γόνιμη επίδραση από τον Γιάννη Βαρβέρη.

(απόσπασμα από το ποίημα «Ωδή στη βαλίτσα»)

Τι γυρεύει το Γλωσσικό πλέγμα του Τσελάν
κάτω απ’ την τυρκουάζ μου μπιζουτιέρα
τα πάνινα σανδάλια παραλίας
δίπλα σε οράσεως γυαλιά
–μια εγρήγορση παγιδευμένη στο αβέβαιο
είναι εκ φύσεως μυωπική ή θολωμένη–
τι γυρεύει μια εικονίτσα χάρτινη
πάνω από τα Depon
κι εσάρπες αφοδράριστες
ν’ αφήνουν άρωμα Chanel στις αποβάθρες;
Μια πλάνη απροβάριστη βλασταίνει ετοιμοθάνατη
πίσω απ’ το δίχτυ με το φερμουάρ
–να μη συγχέονται τα καθαρά με τα κηλιδωμένα–
και πια μόνο το άναυδο ακέραιο μεταφέρεται
δεν μεταφέρεται ο ουρανός κι η σκονισμένη λάμψη
τα γεγονότα της απλότητας
κι η τρυφερότητα που δεν εξουσιάζει.

Νίκος Παπάνας Σας αρέσουν τα σονέτα; (εκδ. Ιωλκός)

Σε μία άψογη αισθητικά και άκρως καλλιτεχνική εκτύπωση από τις εκδόσεις Ιωλκός, διανθισμένη με έργα της Ρένας Ανούση-Ηλία, ο Νίκος Παπάνας, κυκλοφόρησε την τρίτη του ποιητική συλλογή Σας αρέσουν τα σονέτα;  (οι δύο προηγούμενες τυπώθηκαν πάλι από τις ίδιες εκδόσεις).

Ο Παπάνας, στυλίστας της γραφής, συνομιλεί σ’ αυτό του το βιβλίο δημιουργικά με παραδοσιακούς ποιητές του σονέτου (και όχι μόνο) –Μαβίλης, Θεοτόκης, Καρυωτάκης κ. ά.–, αποτίνοντας, κατά κάποιο τρόπο, φόρο τιμής στο έργο τους. Τα ποιήματα τα διακρίνει ευγένεια και μια διάθεση επιστροφής στη ρίζα και στη κοίτη της αληθινής ποίησης.

Μακριά από νεωτερισμούς, σκοτεινά και θολά ποιητικά νοήματα και επιτηδευμένο λεξιλόγιο, ο Παπάνας έχει χαράξει τη δική του πορεία στον ποιητικό στίβο, σεβόμενος πρωτίστως τον εαυτό του και το έργο του.

Δείγμα γραφής (ποίημα «Θάλασσα των Γρεβενών»)

Φαίνεται πως η θάλασσα
των Γρεβενών
θα παραμείνει ένας μεγάλος
έρωτας

Πολλές φορές τη σκέφτομαι
νοσταλγικά τα βράδια,
και την ποθώ, και την καλώ
να υπάρξει ·

να λάμπει και να κυματίζει
μέσα μου μονάχα –
παλίρροια δική μου, και πάλι δική μου
άμπωτη.

Κρυφή αγκαλιά ενός άλλου θέρους,
ιδιωτική γαλάζια αιωνιότητα.

+1

Βασίλης Ιωαννίδης Κρύπτης θυμίαμα (εκδ. Ένεκεν)

Κρατώ για το τέλος, χωριστά, τον συγκεντρωτικό ποιητικό τόμο του προσφάτως αναχωρήσαντα ποιητή και ζωγράφου Βασίλη Ιωαννίδη, που κυκλοφόρησαν, μετά τον θάνατό του, οι θεσσαλονικιώτικες εκδόσεις Ένεκεν, στη μνήμη του.

Ο Βασίλης Ιωαννίδης, που υπήρξε τακτικός συνεργάτης του περιοδικού Ένεκεν, είναι ιδιαίτερη περίπτωση για τα ελληνικά γράμματα. Παραιτήθηκε το 1991 από την ιατρική για να αφοσιωθεί στην ποίηση και στη ζωγραφική.

Μέχρι το 2022, όταν και έφυγε από τη ζωή, υπήρξε ένας αθόρυβος και χαμηλόφωνος άνθρωπος των τεχνών, με ουσία και ταλέντο στις καλλιτεχνικές του ενασχολήσεις. Ο παρών τόμος με τον τίτλο Κρύπτης θυμίαμα (εκδ. Έκενεν) περιλαμβάνει τις συλλογές Ρωγμές, Έρωτας στη μεθόριο, Συμπόσιο στο μνήμα και Θύρα εξόδου.

Μεγάλο μέρος των ποιημάτων (που είναι πυκνά, ολιγόστιχα, και έχουν επιρροές από τα αρχαία επιγράμματα, τους αρχαίους λυρικούς, από την τάση της «Διαγωνίου» και από τον ποιητή Χρίστο Λάσκαρη) γράφτηκαν ενόσω ο ποιητής ήταν σοβαρά άρρωστος ή λίγο προτού φύγει από τη ζωή.

Ένα είδος ιδιότυπου, θραυσματικού ημερολογίου θανάτου, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αυτό το βιβλίο, μία εναγώνια προσπάθεια να περισώσει ο ποιητής ό,τι μπορούσε να περισώσει, διά της ποιήσεως, τις δύσκολες στιγμές που περνούσε.

Αντιγράφω από τη σελίδα 133.

Εδώ κι η ποίηση
σ’ εγκαταλείπει·
φοράει το καπέλο της
και φεύγει,
λιποτακτεί κι αυτή
στις δύσκολες στιγμές.
Λίγο αέρα θέλει
ν’ αναπνεύσει,
μια μεγαλύτερη
ευρυχωρία ·
έχει κι η ποίηση
ανάγκη
τις βολές της·
δεν την αντέχει
τόση ερημιά.

^＊ Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΟΥΤΑΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, η συλλογή διηγημάτων «Η εγγύτητα των πραγμάτων» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νησίδες.