«Γουέιτζερ – Ναυάγιο, ανταρσία, φόνος», του Ντέιβιντ Γκραν (κριτική)

«Ο μόνος αμερόληπτος μάρτυρας ήταν ο ήλιος»: Μ’ αυτή τη φράση αρχινά η αφήγηση του Ντέιβιντ Γκραν (1967), με θέμα το καραβοτσάκισμα του Γουέιτζερ, ενός αγγλικού εμπορικού πλοίου που μετατράπηκε σε πολεμικό, και συμμετείχε στον ιμπεριαλιστικό Πόλεμο για το Αυτί του Τζένκινς, της σύγκρουσης μεταξύ της Μεγάλης Βρετανίας και της Ισπανίας που πυροδοτήθηκε το 1739.

Ο Γκραν επέλεξε σοφά τις άνωθεν λέξεις· τα γεγονότα του ναυαγίου, και της ανταρσίας που ακολούθησε, έγιναν γνωστά χάρη στα αυτοβιογραφικά βιβλία που έγραψαν τα μέλη του πληρώματος του Γουέιτζερ. Οι επιζήσαντες αρχικώς χωρίστηκαν σε δύο πλευρές, στους «απείθαρχους» που συμμετείχαν στην ανταρσία και υπερτερούσαν αριθμητικά, και στους λιγοστούς ναυτικούς που παρέμειναν πιστοί στον πλοίαρχο. Όμως, μετά από τη μεγάλη επιστροφή του πληρώματος στη μητρόπολη της βρετανικής αποικιοκρατίας, τα ανοιχτά μέτωπα αυξήθηκαν: κάθε άνδρας παρουσίασε μία ξεχωριστή εκδοχή της ιστορίας, ένα πειστικό αφήγημα προκειμένου να γλιτώσει από την αγχόνη.

Με τη σειρά του, ο Γκραν, πολύπειρος δημοσιογράφος, ανέλαβε ένα απαιτητικό έργο, τη σύνθεση ενός δοκιμίου που παρουσιάζει σφαιρικώς την υπόθεση. Αντλώντας πληροφορίες από διάφορες πηγές, δημοσιευμένες και μη, ο συγγραφέας κατάφερε να οργανώσει με επιτυχία ένα εξαιρετικά πλούσιο υλικό, και να παρουσιάσει το χρονικό με την αφηγηματική δεινότητα ενός μυθιστοριογράφου. Κι αυτό, επειδή η ιστορία του Γουέιτζερ βρίθει από εικόνες που θα μπορούσαν να εντοπιστούν σε μια μυθοπλασία – δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, πως ο Χέρμαν Μέλβιλ, δημιουργός του Μόμπι Ντικ, και ο Πάτρικ Ο' Μπράιαν, γνωστός για τα ιστορικά μυθιστορήματά του, επηρεάστηκαν από την τραγική συντριβή του πλοίου και του πληρώματός του.

Στο πρώτο μέρος της μελέτης, η οποία κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Δώμα σε λόγο που ρέει, χάρη στη μεταφράστρια Δέσποινα Κανελλοπούλου, παρουσιάζονται τα κεντρικά πρόσωπα του δράματος. Ένα από αυτά, ο Τζων Μπάυρον, ένας δεκαεξάχρονος δόκιμος αξιωματικός, αριστοκρατικής καταγωγής, και πρόγονος του μυθικότερου ποιητή του Ρομαντισμού, του Λόρδου Βύρωνα. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και ο Ντέβιντ Τσηπ, ο φιλόδοξος καραβοκύρης του Γουέιτζερ, που προσπαθεί, πάση θυσία, να φέρει σε πέρας την αρχική του αποστολή, ήτοι την αποδυνάμωση του ισπανικού στόλου, παρά τις ατέρμονες αντιξοότητες.

Τέλος, παρών είναι και ο αρχιπυροβολητής Τζων Μπάλκλεϋ, ένας έντιμος, πρακτικός και διαβασμένος άνθρωπος, που «εκτελούσε τα καθήκοντά του με την ίδια αδυσώπητη ακρίβεια που είχαν και τα μαύρα σιδερένια κανόνια του», ένας πιστός χριστιανός που «ήταν αποφασισμένος να μετατρέψει το Γουέιτζερ σε φόβο και τρόμο όλων των εχθρών του». Ο Μπάλκλεϋ, ταπεινής καταγωγής αλλά με ηγετικό ένστικτο, αρχίζει να αμφισβητεί τις διαταγές των ανωτέρων του, και μετατρέπεται σταδιακά στην πιο ενδιαφέρουσα φιγούρα του βιβλίου. Χάρη στην πένα του Γκραν, ο Μπάλκλεϋ παρουσιάζεται ως ένας ήρωας κομμένος και ραμμένος για το σινεμά του Σκορσέζε, του σκηνοθέτη που αγαπά τους αμαρτωλούς και τους έκπτωτους αγγέλους, και που έχει αναλάβει την κινηματογραφική διασκευή του βιβλίου:

«Να έβλεπε άραγε ο Θεός όσα έκαναν εκεί πέρα; Ο Μπάλκλεϋ εξακολουθούσε ν’ αναζητεί παρηγοριά στη Μίμηση του Χριστού, όμως ένα απόσπασμα προειδοποιούσε: “Εάν είχες καθαρή συνείδηση, δεν θα φοβόσουν πολύ το θάνατο. Καλύτερα ν’ αποφύγεις την αμαρτία παρά να γλιτώσεις το θάνατο”. Ήταν όμως αμαρτία να θέλεις να ζήσεις;»

Το Γουέιτζερ ταξιδεύει τον αναγνώστη στην εποχή όπου εκτυλίσσεται η ιστορία, μετατρέποντάς τον σε κοντινό παρατηρητή της φουρτουνιασμένης θάλασσας και της απειλής του υγρού τάφου, αλλά και των υπόλοιπων δεινών που μαστίζουν το πλήρωμα. Στον «ξύλινο κόσμο», αλλά και στο ερημονήσι όπου θα ξεβραστούν, οι άνδρες αντιμετωπίζουν το σκορβούτο, την ασιτία, τις ψευδαισθήσεις τους, τον ίδιο τον εαυτό τους. Ο Γκραν παρουσιάζει με ζωντάνια τις περιπέτειές τους, γνωρίζοντας καλά τους ναυτικούς όρους και την αργκό των καραβιών, που εκείνη την εποχή, ήταν «τόσο διαδεδομένη, που κάποια στιγμή πέρασε στην καθομιλουμένη των στεριανών». Ο συγγραφέας διεισδύει στη σκέψη των «ανθρώπων του στέμματος», έχοντας πρόσβαση στα ημερολόγια καταστρώματος που κρατούσαν.

Ο Γκραν παρουσιάζει με ζωντάνια τις περιπέτειές τους, γνωρίζοντας καλά τους ναυτικούς όρους και την αργκό των καραβιών, που εκείνη την εποχή, ήταν «τόσο διαδεδομένη, που κάποια στιγμή πέρασε στην καθομιλουμένη των στεριανών».

Δεν διστάζει, μάλιστα, να παρουσιάσει τις σκοτεινές πλευρές της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, οι αξιωματούχοι της οποίας εντέλει κουκούλωσαν και εξαφάνισαν την υπόθεση της ανταρσίας, για να μην αμφισβητηθεί το αφήγημά της περί «εγγενούς ανωτερότητας των στρατευμάτων και του πολιτισμού της». Ο συγγραφέας των Δολοφόνων του ανθισμένου φεγγαριού (μτφρ. Θωμάς Π. Μαστακούρης, εκδ. Βιβλιοπωλείο Λαβύρινθος) τάσσεται και σ’ αυτό το έργο του στο πλευρό των καταπιεσμένων – εν προκειμένω, των ιθαγενών πληθυσμών των αποικιών:

«Όπως έχει επισημάνει και η ιστορικός Τζιλ Λεπόρ, οι κατακτημένοι λαοί “εξεγείρονταν ξανά και ξανά και ξανά”, θέτοντας το “ίδιο, αμείλικτο ερώτημα: Με ποιο δικαίωμα ασκείτε πάνω μας την εξουσία σας;”»

Κάθε μελετητής της Ιστορίας εστιάζει σε συγκεκριμένα στοιχεία, παραλείποντας κάποια άλλα – η επιλογή των σημείων συχνά αποτελεί μια πολιτική πράξη. Ο Γκραν, χωρίς διδακτισμό, σχολιάζει εν συντομία, παίρνοντας, όμως, σαφή θέση. Η αναφορά στον Σερ Φράνσις Ντρέικ, που αποκεφάλισε εκδικητικά έναν απλό ναύτη στη νήσο Σαν Χουλιάν, κι ύστερα την ονόμασε «Νησί της Αληθούς Δικαιοσύνης και Κρίσεως», ενώ το πλήρωμά του κατέληξε στην ονομασία «Ματωμένο Νησί», δεν αποτελεί, άραγε, ένα λεπτό πολιτικό σχόλιο;

Καρπός μιας εξαντλητικής έρευνας, από έναν δημιουργό με διεισδυτική ματιά, το Γουέιτζερ είναι ένα άρτιο ιστορικό δοκίμιο, που διαβάζεται απνευστί, και αποδεικνύει πως μια πραγματική ιστορία μπορεί κάλλιστα να είναι εξίσου ενδιαφέρουσα με την καθαρόαιμη μυθοπλασία.

^＊Ο ΣΟΛΩΝ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι απόφοιτος φαρμακευτικής και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε σε επιλογή κειμένων και μετάφρασή του η ανθολογία «Τα μυστικά της συγγραφής» (εκδ. Key Books).