baladeur

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία, συνειδητά πιστή στον τίτλο που έδωσε στο έργο του ο Δάντης, χωρίς τον επιθετικό προσδιορισμό που πρόσθεσε ο Βοκκάκιος. Μια Κωμωδία γραμμένη κι αυτή «στα μισά του βίου» των ποιητών, το «τουλάχιστον σαραντάρης» που επεξηγείται στις «Σημειώσεις»: «Είναι πάνω κάτω η ηλικία όπου ο Κρόνος παίρνει πίσω το μολύβι και η Σελήνη το ασήμι, που μας έχουν δανείσει». Ενενήντα εφτά συν τρία ποιήματα παρένθετα, στις «Σημειώσεις» όπου οι ποιητές συνεχίζουν να συνομιλούν παιγνιωδώς, για τα τριάντα τρία επί τρία, συν ένα στην αρχή της Κόλασης, άσματα του Δάντη. Μόνο που το ένα της ενότητας, που προκύπτει από το παιχνίδι των αριθμών και στα δύο έργα, συνοδεύεται εδώ από την παραδοχή ότι «ο πρώτος αριθμός είναι το δύο» («Καθρέφτης», 53), η διπλή ματιά, ο διπλός λόγος μιας πολύσημης κωμωδίας, χωρίς τη Βεατρίκη –οι Βεατρίκες κυκλοφορούν ελεύθερα στα ποιήματα– και την ευτυχή κατάληξη του Δάντη στον Παράδεισο. Διότι εδώ ο Θεός είναι «Όλα / (μηδενός εξαιρουμένου) / (από καταβολής κόσμου) / τ’ αποσιωπητικά του Κόσμου»· ή «το πασπαρτού / που φέρνει την κλειδαριά του θανάτου / στα μέτρα μας» – και τίποτ’ άλλο. Και ένα είναι το κέντρο της Κωμωδίας, το «Καθαρτήριο», ως προθάλαμος της Κόλασης ή του Παραδείσου, ως «το παρόν που θα διαφεύγει στον αιώνα τον άπαντα» («Κόλαση»), ως η εγκόσμια συνθήκη της ύπαρξης του ανθρώπου, το In-der-Welt-sein ως τρόπος ύπαρξης του Dasein του Χάιντεγκερ – που στις «Σημειώσεις» και πάλι μαθαίνουμε ότι κρύβεται, καταπώς φαίνεται, κουλουριασμένος σε εμβρυϊκή στάση, μέσα στον αχινό και μονολογεί, μουρμουριστά, ακατάπαυστα. Το σύγχρονο, σημερινό εν-τω-κόσμω-είναι, με τη γερή δόση αιωνιότητας και οικουμενικότητας που κλείνει μέσα του το εφήμερο της ανθρώπινης ύπαρξης στον ιστορικό χρόνο. Η «Κόλαση» και ο «Παράδεισος», δυο παρενθέσεις, μόνο, η πρώτη αμιγώς πεζόμορφη, η άλλη μικτή, αφετηρία και κατάληξη της ποιητικής αναζήτησης.

Η «Κόλαση» και ο «Παράδεισος», δυο παρενθέσεις, μόνο, η πρώτη αμιγώς πεζόμορφη, η άλλη μικτή, αφετηρία και κατάληξη της ποιητικής αναζήτησης.

Δάσκαλος και μαθητής, οι δυο ποιητές δεν περιέρχονται απλώς το Καθαρτήριο, αλλά το περι-γράφουν, σε ποιήματα και σημειώσεις, κείμενο και παρακείμενο, που είναι εντέλει ένα, ένα διπλό. Όπως κι η Κωμωδία είναι μαζί κι Αλφαβητάρι, του διαβόλου και του ανθρώπου – ο Άμπροουζ Μπηρς μάς χαιρετάει ποιητικά και θριαμβευτικά στην πρώτη σημείωση, φέρνοντας από μια άλλη πόρτα της κολάσεως ή του παραδείσου την κοφτερή, πριονωτή του κριτική στον κόσμο των ανθρώπων. Κωμωδία, με τη διπλή σημασία της λέξης, του είδους και του κωμικού, που σχολιάζει και τον μεικτό τόνο της συλλογής, όπως μεικτή είναι και η ζωή η ίδια· αλφαβητάρι για να μάθουμε να διαβάζουμε τον κόσμο γύρω μας, με όλη την ιστορία και το άγνωστο μέλλον του.

Σε κάποια σημεία της συλλογής, τα διπλά ποιήματα λειτουργούν ως υπογραμμίσεις-οδόσημα: «Βαρύτητα», «Καθρέφτης», «Κόκορας», «Πίστη», «Πριόνι», «Τελειότητα», «Φεγγάρι». Ο Στίγκας κι ο Ευαντινός γράφουν εναλλάξ αυτά τα ποιήματα-αρμούς, με εξαίρεση το τελευταίο, τα δυο «Φεγγάρια», και τα δυο του Στίγκα. Το πρώτο καταλήγει:

«πως τίποτα δεν ισχύει
πως όλα είναι ψεύτικα
κι ότι αυτή είναι
         η δική μας αποτυχία μέσα στη γλώσσα
κι αναρωτιέμαι εάν
η αποτυχία
–όχι η γλώσσα–
φέγγει λιγάκι σαν»

Το δεύτερο συνεχίζει την παρομοίωση στον τίτλο του και ολοκληρώνεται επίσης στην απορία της αναπαράστασης, κινηματογραφικής αυτή τη φορά, κάνοντας μέσα από την ταινία του Μελιές κύκλο και επιστρέφοντας στις εικόνες του πρώτου. Δυο φεγγάρια πλάι στη φεγγαροντυμένη του Σολωμού στην κατά Ευαντινό ναυαγισμένη «Πίστη» – τον ποιητή χαιρετίζουν στις «Σημειώσεις» «με αγάπη / τα δυο πνιγμένα [σ]του μπάσταρδα». Κι από κοντά ο Μπόρχες να μουρμουρίζει αθέατος, δική μας η προσθήκη: «Μα πιο πολύ απ’ τα φεγγάρια της νύχτας / Το νου μου φέγγουνε της ποίησης τα φεγγάρια».

stiggas evantinos

Στην συνεργατική αυτή Κωμωδία όλα τα ανθρώπινα έχουν λοιπόν τη θέση τους, από τη γραφειοκρατία και τη δημοκρατία ως τις καθημερινές οικογενειακές στιγμές και πληγές, από τη βία της εξουσίας ως τα άγονα βιογραφικά και την έμμισθη σκλαβιά, από την αγάπη, τις ψείρες και το νανούρισμα, ως τη μνήμη και τα αθέατα ίχνη, τις γεωπολιτικές ανατροπές και την τεχνολογική δυστοπία, την καθημερινή εξουθένωση και τις εθνικές σημαίες που τις τρώνε σκαντζόχοιροι στο διάστημα. Η συλλογή σχολιάζει μαζί τον κόσμο και τον άνθρωπο αλλά και τον λόγο του, που επιμένει, κι ας είναι η σελίδα «λευκή χωματερή», όπου «τα παραμύθια λογαριάζονται για ψέματα», λόγο ποιητικό που σίγουρα δεν είναι «πατερίτσα», λέξη που «από χαζοβιόληδες χρησιμοποιείται ως συνώνυμο / της λέξης “ποίημα”». Διότι «το ποίημα δεν εξαπατά», ή μάλλον αυτά τα συγκεκριμένα ποιήματα δεν εξαπατούν. Δεν απλουστεύουν, δεν αναμασούν, κυκλώνουν με δυνατές, εύπλαστες κι αέρινες συχνά εικόνες την πολύπλοκη ροή της ύπαρξης.

Διότι «το ποίημα δεν εξαπατά», ή μάλλον αυτά τα συγκεκριμένα ποιήματα δεν εξαπατούν. Δεν απλουστεύουν, δεν αναμασούν, κυκλώνουν με δυνατές, εύπλαστες κι αέρινες συχνά εικόνες την πολύπλοκη ροή της ύπαρξης.

Αυτή η πολυπλοκότητα, η πολυπρισματικότητα βρίσκεται προφανώς στη βάση της διαλογικής, πολυφωνικής επιλογής της συλλογής, της ποιητικής αυτής συνεργασίας που σχολιάζεται, ευφυώς και προσφυώς, με τα δύο παρένθετα στις «Σημειώσεις» ποιήματα που κλείνουν τη συλλογή, απαντώντας σε δυο άλλα που έχουν προηγηθεί, το «Υποβρύχιο» και τη «Χαρά». Στο «Υποβρύχιο» του Στίγκα, αντεστραμμένο είδωλο του «Ζέπελιν» και όλων των πτητικών μηχανών και όντων που τόσο συχνά συναντούμε σε όλο του το έργο, να επιζητούν το ύψος και να πέφτουν ελεύθερα, η όραση γίνεται βύθια και η αντίφαση ανάμεσα στην απόσυρση του βάθους και τη λαχτάρα της επιφάνειας –σχόλιο περί της σχέσης του ποιητή με τον κόσμο, αλλά όχι μόνο– καταλήγει για να λυθεί στον Βιγιόν και στις μπαλάντες του. «Κάθε τορπίλη του / να σκίζει την πίεση του βυθού / βυθίζοντας στοργικά / πλωτές ρητορείες», του εύχεται στην καθέλκυσή του ο Ευαντινός. Κι ο Στίγκας ανταπαντά στη «Χαρά» του Ευαντινού, του χορού στην κουζίνα στον ρυθμό του «Καλάσνικοφ» του Μπρέγκοβιτς και του κατάγματος που μπορεί να προκαλέσει, με τη δική του χαρά, για ένα χειρόγραφο μπιλιετάκι που του έστειλε με ταχυδρομική νυχτερίδα ο Χούλιο Κορτάσαρ –με καθρέφτες άνοιξε η Κόλαση, με καθρέφτες κλείνει η συλλογή– και του γράφει:

«Χαρά κουτσή
      άρα
          χαρά άφατη
για όλο το εγχείρημα
         κι όποιος το κατάλαβε
                         το κατάλαβε»

komodia agra 270

Χαρά λοιπόν για το συνεργατικό εγχείρημα, που αναδιπλασιάζει τον λόγο για να τον κραταιώσει απέναντι στο πολλαπλό και φευγαλέο των αισθήσεων και των αισθημάτων, των εντυπώσεων και των πραγμάτων, έναν λόγο που αναδέχεται τη λογική των κατόπτρων όχι για να αποδώσει μόνο την πραγματικότητα και όλα τα είδωλά της, αλλά κυρίως για να διασώσει αυτό που μπορεί κι αξίζει να σωθεί. Διπλός λόγος μιας συνομιλίας που αγκαλιάζει τη φύση και το αίσθημα, τα φαινόμενα και τις κοινωνικές δομές, τις καθημερινές στιγμές της χαράς και της φθοράς, τις ιστορίες και την Ιστορία. «Όλα, σου λέω όλα / ριγμένα / σε μια τεράστια υψικάμινο / η τήξις του παρελθόντος / προς χάριν του μέλλοντος», διαβάζουμε στον «Παράδεισο», όπου ο στοχασμός κι ο λυρισμός εκβάλλουν στην φλογερή εξεικόνιση ενός εξίσου φλογερού ποιητικού σχεδίου. Λόγος σφραγισμένος από την ιδιοπροσωπία του καθενός από τους δυο ποιητές, που συναντιούνται στην αγωνία για τα ουράνια, στην αγωνία για το νόημα, στη διαρκή τους «βεντέτα με το κενό».

Η Κωμωδία δεν είναι άλλο ένα ποιητικό βιβλίο, είναι κυριολεκτικά ένα άλλο ποιητικό βιβλίο. Για την επιλογή της συνεργασίας, που παραπέμπει σε συλλογικές πρακτικές αλλοτινές και πάει ποιητικά κόντρα στον ατομικισμό. Για την βαθιά πολιτική ματιά της στον κόσμο και στον άνθρωπο. Για την αρχιτεκτονική της, το μετρημένο στήσιμό της σε κάθε επίπεδο, από τη μακροδομή ως τον τρόπο με τον οποίο συνομιλούν τα ποιήματα μεταξύ τους, ακόμη και στις αντικριστές σελίδες, με τα κάτοπτρα που στήνει από την αρχή ως το τέλος να αποτυπώνουν δομικά το πολλαπλό που το διπλό γεννάει, χωρίς να υψώνουν φραγμούς στον αναγνώστη. Για την απάντηση που δίνει στο «ζήτημα της οντολογίας της ποιητικής έμπνευσης» και για τον λόγο περί ποίησης, που τη στερεώνει χωρίς να τη βαραίνει. Και για έναν ακόμη λόγο, σπάνιο και πολύτιμο, γιατί μιλάει τη γλώσσα των πολλών που διψάν για ποίηση και ουρανό. 

* Η ΤΙΤΙΚΑ ΔΗΜΗΤΡΟΥΛΙΑ είναι κριτικός λογοτεχνίας, Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ.

politeia link more

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

«Ηρωίδες» του Οβίδιου (κριτική) – Πρώιμα δείγματα γυναικείας γραφής

«Ηρωίδες» του Οβίδιου (κριτική) – Πρώιμα δείγματα γυναικείας γραφής

Για τον τόμο του Ovidius (43 π.Χ. – 17 μ.Χ.) «Ηρωίδες» (1-15) με εισαγωγή - κείμενο - μετάφραση - σχόλια από τους: Βάιο Βαϊόπουλο, Ανδρέα Μιχαλόπουλο και Χαρίλαο Μιχαλόπουλο (εκδ. Gutenberg).

Του Σπύρου Κιοσσέ

Μια από τις διαδικασίες που επηρ...

«Η απορηματική της ύπαρξής μας» του Αριστείδη Βουγιούκα (κριτική)

«Η απορηματική της ύπαρξής μας» του Αριστείδη Βουγιούκα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αριστείδη Βουγιούκα «Η απορηματική της ύπαρξής μας» (εκδ. Gutenberg). Κεντρική φωτογραφία © Jr Korpa / Unsplash

Του Γιώργου Βέη

Αναστοχαστικός, ταυτοχρόνως κυριολεκτικός και ρηματικά άμεσος, ανατρεπτικός όπου...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σε κάθε περίπτωση η ορθοδοξία θα νικήσει (διήγημα)

Σε κάθε περίπτωση η ορθοδοξία θα νικήσει (διήγημα)

Λάλησε ο κόκορας στο κινητό. Σηκώθηκα με ταραχή να κλείσω το ξυπνητήρι. Δεν ξέρω γιατί αλλά στο τρίτο χτύπημα νομίζω πως κυνηγάω το πετεινάρι και όλο μου ξεφεύγει. Θέλω να το πιάσω από το λαιμό και να το ταρακουνώ μέχρι να γίνει κόκκινο, όπως το λειρί του.

Του Δημήτρη Μαγριπλή

...
«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ