bachmann kentriki

Για τον συγκεντρωτικό τόμο με ποιήματα της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν «Άπαντα τα ποιήματα» (μτφρ. Χριστίνα Παναγιώτα Γραμματικοπούλου, εκδ. Βακχικόν).

Της Διώνης Δημητριάδου

«H Μπάχμαν πάλευε με την ανεπάρκεια της γλώσσας, κυνηγώντας εκείνο που δεν μπορούσε να εκφραστεί.
“Εάν είχαμε τη λέξη”, δήλωσε το 1959 σε μια ομιλία, “εάν είχαμε γλώσσα, δεν θα είχαμε ανάγκη όπλα”.
Πίστευε ότι η ποιητική γλώσσα είχε τη δυνατότητα να επεκτείνει τα σύνορα της επικοινωνίας,
παρ’ ότι η ίδια είχε χάσει πια την πίστη της στην ποίηση ως μέσο».
Aπό την Εισαγωγή της Έμμα Γκάρμαν, μτφρ. Αλέξανδρος Τσαντίλας.

Μπορούν άραγε οι λέξεις να γεφυρώσουν τα χάσματα επικοινωνίας που δημιουργούν οι πολιτικές συνιστώσες κάθε εποχής, οι κοινωνικές συνθήκες αλλά και οι προσωπικές επιδιώξεις, οι αντιθέσεις, τα ποικίλα συμφέροντα; Κι αν η δυναμική τους γίνει αποδεκτή, είναι άραγε η ποίηση ο ιδανικός τρόπος να επιλυθούν όλα τα παραπάνω προβλήματα που καθιστούν συνήθως την επικοινωνία ατελέσφορη ή και επικίνδυνη στην ασυνεννοησία των προσώπων; Είναι μεγάλη η συζήτηση γύρω από τον καθορισμό του ρόλου της ποίησης, κυρίως ως προς τη σκοπιμότητα που ενδεχομένως εμπεριέχει, την αποτελεσματικότητά της μέσα στο κοινωνικό σώμα/αποδέκτη, την έμμεσα εισηγητική της παρέμβαση στις εξελίξεις (πολιτικές κυρίως), την ικανότητά της να αποτελέσει ένα τρόπον τινά μανιφέστο, πολύτιμο «εγχειρίδιο», που με την πύκνωση του λόγου να μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός εξελίξεων και δυναμικών αλλαγών. Αλλά –από την άλλη πλευρά– εγείρεται η αποστομωτική ίσως θεωρία, που αρκείται ευφυώς στον αισθητικό χαρακτήρα της ποίησης αλλά και της τέχνης γενικότερα, που έχει από μόνη της, πέρα από την οποιαδήποτε σκοπιμότητα, τη δυναμική να διεγείρει συνειδήσεις ωθώντας σε νέες μορφές δημιουργίας μέσω της ενσυναίσθησης.

Είναι, λοιπόν, ο ποιητικός λόγος μια δύναμη προωθητική των εξελίξεων, ως ανάλυση των συνθηκών, ως επισήμανση των εγγενών προβλημάτων, ως πρόταση τελικά μιας ανατροπής; Μια απόλυτη απάντηση δεν μπορεί να δοθεί, όχι μόνο γιατί τα ποιητικά μέσα είναι συχνά δύσκολα για μια απρόσκοπτη επικοινωνία, όσο γιατί από την ίδια την ποίηση εκφράζεται μια αμφισβήτηση ως προς τη δυνατότητα μετατροπής του κόσμου των σκοπιμοτήτων και των συμβάσεων σε κόσμο των φυσικών αξιών. Η ποίηση της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν θα μπορούσε να είναι απόδειξη για την αποτελεσματική λειτουργία των λέξεων, παρ’ όλη την ειρωνεία που αποπνέει η αποστασιοποίησή της από τον ποιητικό λόγο σχετικά νωρίς· παύει πλέον να εκδίδει ποιήματα, χωρίς όμως, όπως αποδείχθηκε από τα σωζόμενα χειρόγραφά της, να γράφει ποίηση.

Η ποίηση της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν θα μπορούσε να είναι απόδειξη για την αποτελεσματική λειτουργία των λέξεων, παρ’ όλη την ειρωνεία που αποπνέει η αποστασιοποίησή της από τον ποιητικό λόγο σχετικά νωρίς.

Στην πρόσφατη έκδοση των ποιημάτων της, στη σημαντική για τα ποιητικά πράγματα σειρά των εκδόσεων Βακχικόν «Ποίηση απ’ όλο τον κόσμο», σε προσεγμένη καλή μετάφραση από την ποιήτρια Χριστίνα Παναγιώτα Γραμματικοπούλου, έχουμε την ευκαιρία να δούμε όλη την πορεία της Μπάχμαν από τα πολύ νεανικά χρόνια ώς την τελευταία της έκδοση αλλά και τα ανέκδοτα ανολοκλήρωτα έργα της. Ιδανικά, έτσι, μπορούμε να εκτιμήσουμε παράλληλα με τις τεχνικές της που εξελίσσονται μέσα στα χρόνια την ιδεολογική της ανέλιξη, πολύ ενδιαφέρουσα επίσης, όπως και την άποψή της για τη λειτουργία των λέξεων, που αποτελεί καρπό των φιλοσοφικών της αναζητήσεων και των επιδράσεων που δέχθηκε τόσο από τον Χάιντεγκερ, τις απόψεις του οποίου για την κατανόηση του «Είναι» σύντομα εγκατέλειψε, όσο (κυρίως) από τον Βιτγκενστάιν. Η απελευθέρωση των λέξεων από το τυπικό περίβλημα του ορισμού των εννοιών, η δυναμική τους να βοηθούν την επικοινωνία πολλαπλασιάζοντας το νόημά τους και διαφοροποιώντας το κατά περίπτωση χάριν της απρόσκοπτης συνεννόησης αλλά και εξαιτίας της, έδωσαν στην ποίησή της τον ιδιαίτερο χαρακτήρα απογειώνοντας την παραμικρή λέξη ώσπου να συναντήσει το επιθυμητό σημαινόμενο.

Στις πρώιμες γραφές της διαβάζουμε:

«Αναρωτιέμαι όλες τις ώρες χιλιάδες φορές,
Από πού μου ήρθε τούτη η αίσθηση του φορτίου,
Τούτος ο αμβλύς επαναλαμβανόμενος βαθύτερος πόνος…»

(«Αναρωτιέμαι») 

Ήδη έκδηλη η συνειδητοποίηση πως πρέπει να αντιμετωπίσει το βάρος που φέρει μέσα της, να οδηγήσει σε γόνιμη έκφραση τον βαθύτερο πόνο. Αρχή της ποιητικής πορείας, κι ας μην έχει φτάσει ακόμη η ώρα της κοινοποίησης, του μοιράσματος του ποιητικού λόγου. Από τα ποιήματα της περιόδου 1948-1953 ξεχωρίζω τους στίχους αυτούς:

«Είμαι παιδί του μεγάλου φόβου μπροστά στον κόσμο,
που αιωρείται μέσα στην ειρήνη και τη χαρά,
[…]
Είμαι το Σκέφτομαι-ολοένα-τον-θάνατο».

(«Πίσω από τον τοίχο»)

Αποδίδουν με άριστο τρόπο πώς σκέφτεται ένα κορίτσι που γεννήθηκε μέσα σε ναζιστικό περιβάλλον (ο πατέρας της ανήκε στο εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα), που ένιωσε τη φρίκη της γερμανικής εισβολής στην πατρίδα της την Αυστρία («η μνήμη μου ξεκινάει από την ημέρα εκείνη – από αυτή την πρώιμη θλίψη» θα πει) και κατανοεί στη συνέχεια πόσο αμφίβολη είναι η ειρήνη και πόσο διαβρωτικός των συνειδήσεων εξακολουθεί να είναι ο φασισμός, με όποιο πρόσωπο εμφανίζεται.

[Τα πρώτα ποιήματα] αποδίδουν με άριστο τρόπο πώς σκέφτεται ένα κορίτσι που γεννήθηκε μέσα σε ναζιστικό περιβάλλον, που ένιωσε τη φρίκη της γερμανικής εισβολής στην πατρίδα της την Αυστρία και κατανοεί στη συνέχεια πόσο αμφίβολη είναι η ειρήνη και πόσο διαβρωτικός των συνειδήσεων εξακολουθεί να είναι ο φασισμός, με όποιο πρόσωπο εμφανίζεται.

Στην πρώτη ποιητική της συλλογή Ο Δανεισμένος χρόνος (Die gestundete Zeit), 1956, θα είναι ξεκάθαρη στο ομώνυμο ποίημα: «Έρχονται πιο σκληρές μέρες». Και αλλού:

«Όπου ο ουρανός της Γερμανίας μαυρίζει τη γη,
ο αποκεφαλισμένος της άγγελος αναζητά έναν τάφο για το μίσος
και σου δίνει τη λεκάνη της καρδιάς

Ακόμα δεν πήγε μεσημέρι, μέσα στη στάχτη
απλώνεται το σίδερο, πάνω στο αγκάθι
είναι υψωμένη η σημαία, και πάνω στα βράχια
πανάρχαιου ονείρου
παραμένει από εδώ και στο εξής
σφυρηλατημένος ο αετός…»

(«Νωρίς το μεσημέρι»)

Οι λέξεις αποκτούν όλο και περισσότερο βάρος, ολοένα εμφανίζονται και πιο πολυσήμαντες, η ποίηση της Μπάχμαν αποκτά περιεχόμενο, η πολιτική της σκέψη (κι ας αμφισβητήθηκε από την κριτική της εποχής της) χωρίς να κραυγάζει δηλώνει εναργής. Στη δεύτερη ποιητική της συλλογή Επίκληση στη Μεγάλη Άρκτο (Anrufung des Grossen Bären), το 1959, εγκατεστημένη πλέον στη Ρώμη, θα μιλήσει για τη διαρκώς διογκούμενη αίσθηση του ανικανοποίητου, αποξενωμένη από την πατρίδα και σε μια αδιέξοδη σχέση πάθους με τον Πάουλ Τσέλαν.

«Κάτω από έναν ξένο ουρανό
σκιές τριαντάφυλλα
σκιά
πάνω σε μια ξένη γη
ανάμεσα στα τριαντάφυλλα και τις σκιές
μέσα σε ένα ξένο νερό
η σκιά μου»

(«Σκιές τριαντάφυλλα σκιά»)

Και αλλού: «Λύτρωσέ με! Δεν μπορώ άλλο να πεθαίνω». (Τραγούδια της φυγής, ΧΙΙΙ)

Στο ποίημα που έδωσε τον τίτλο σ’ αυτή τη συγκέντρωση των ανέκδοτων ποιημάτων διαβάζουμε: «Όποιος καλύτερο κόσμο γνωρίζει, ας βγει μπροστά». Μια πρόκληση για μια νέα μορφή ενός κόσμου με πολλαπλά τραύματα, ακόμη περισσότερες ενοχές και την υποψία πως οδηγεί αναπόφευκτα σε αδιέξοδο.

Κάτω από τον τίτλο «Καλύτερο κόσμο δεν γνωρίζω» στο βιβλίο περιλαμβάνονται και τα λεγόμενα ανέκδοτα/αποκηρυγμένα ποιήματα, που τα αδέλφια της Μπάχμαν εξέδωσαν μετά τον θάνατό της. Πρόκειται για ποιήματα που γράφτηκαν στη Ζυρίχη, στο Βερολίνο, στη Ρώμη, στο διάστημα από το 1962 ως το 1964, ίσως και πιο μετά. Παρατίθενται και σκαναρισμένα τα χειρόγραφα των ποιημάτων αυτών με τις προσθήκες, τις διορθώσεις και τις διαγραφές της ποιήτριας, γεγονός που δείχνει την ανολοκλήρωτη μορφή τους. Παράλληλα φαίνεται και ο τρόπος που δούλευε τα ποιήματά της ψάχνοντας την τελική μορφή που θα την ικανοποιούσε. Στο ποίημα που έδωσε τον τίτλο σ’ αυτή τη συγκέντρωση των ανέκδοτων ποιημάτων διαβάζουμε: «Όποιος καλύτερο κόσμο γνωρίζει, ας βγει μπροστά». Μια πρόκληση για μια νέα μορφή ενός κόσμου με πολλαπλά τραύματα, ακόμη περισσότερες ενοχές και την υποψία πως οδηγεί αναπόφευκτα σε αδιέξοδο.

Μια έκδοση που μας αποκαλύπτει την Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν μέσα από την ποιητική της διαδρομή, μια παράλληλη πορεία δίπλα στην πεζογραφική της δουλειά, πολύ διαφωτιστική για τη σταδιακή ωρίμαση της σκέψης της.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας. Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ο ευτυχισμένος Σίσυφος» (εκδ. ΑΩ). 


Άπαντα τα ποιήματα
Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν
Μτφρ. Χριστίνα Παναγιώτα Γραμματικοπούλου
Βακχικόν 2020
Σελ. 394, τιμή εκδότη €15,90 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ INGERBORG BACHMANN


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα λόγια του ονείρου», της Δάφνης Μαρίας Γκυ-Βουβάλη

«Τα λόγια του ονείρου», της Δάφνης Μαρίας Γκυ-Βουβάλη

Για την ποιητική συλλογή της Δάφνης Μαρίας Γκυ-Βουβάλη «Τα λόγια του ονείρου» (εκδ. Βακχικόν). 

Του Γιώργου Ρούσκα

«Ένα μεγάλο στόμα
ανοίγει η ψυχή
μες από τα μάτια τα βαθιά του χάους
και κράζει
πεταλούδες το πρωί ...



«Άγρια Ίρις», της Λουίζ Γκλικ – 54 ποιήματα σε καλοκαιρινό κήπο (κριτική)

«Άγρια Ίρις», της Λουίζ Γκλικ – 54 ποιήματα σε καλοκαιρινό κήπο (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή «Άγρια Ίρις» (μτφρ. Χάρης Βλαβιανός) της βραβευμένης με Νόμπελ (2020) Λουίζ Γκλικ. Η συλλογή εκδόθηκε το 1992 και το επόμενο έτος βραβεύτηκε με Πούλιτζερ. Κεντρική εικόνα: Η ποιήτρια φωτογραφημένη περίπου το 1977. Η φωτογραφία χρησιμοποιήθηκε σε αφίσα για βραδιά ποίησης στο Μουσείο Σύγχρονης...

«Κυψέλες», του Γιώργου Αλισάνογλου (παρουσίαση)

«Κυψέλες», του Γιώργου Αλισάνογλου (παρουσίαση)

Για την ποιητική συλλογή του Γιώργου Αλισάνογλου «Κυψέλες» (εκδ. Κίχλη). Φωτογραφία © Pierre Bourjo.

Της Ευσταθίας Δήμου

Η νέα, ένατη κατά σειρά, ποιητική συλλογή του Γιώργου Αλισάνογλου φέρει τον μονολεκτικό, πολύσημο τίτλο Κυψέλες,...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Λουκάς Αναγνωστόπουλος με αφορμή το βιβλίο του «Οι μύθοι του χθες και οι άνθρωποι του σήμερα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα. 

Επιμέλεια: Book Press

«Οι αρχαίοι μύθοι είναι συναρπαστικοί και διαχρο...

«Άνθρωποι και Ποντίκια» του Τζον Στάινμπεκ, από την Ομάδα Cartel: για λίγες ακόμη μέρες On demand

«Άνθρωποι και Ποντίκια» του Τζον Στάινμπεκ, από την Ομάδα Cartel: για λίγες ακόμη μέρες On demand

Ο Cartel Τεχνοχώρος προτείνει: «Άνθρωποι και Ποντίκια» του Τζον Στάινμπεκ σε σκηνοθεσία Βασίλη Μπισμπίκη ON DEMAND, για λίγες ακόμη ημέρες μέχρι το τέλος Ιανουαρίου, από Σάββατο 22 έως και 30 Ιανουαρίου.

Επιμέλεια: Book Press

...
Αλεξάνδρα Γρηγορίου: «Ένα ταξίδι αυτογνωσίας μιας σύγχρονης γυναίκας»

Αλεξάνδρα Γρηγορίου: «Ένα ταξίδι αυτογνωσίας μιας σύγχρονης γυναίκας»

Μια κουβέντα γνωριμίας με τη συγγραφέα Αλεξάνδρα Γρηγορίου η οποία με το μυθιστόρημά της «Το μυστικό της Μελίνας» (εκδ. Αρμός) έκανε πρόσφατα την εμφάνισή της, «ένα ταξίδι αυτογνωσίας μιας σύγχρονης γυναίκας», όπως το χαρακτηρίζει η ίδια. 

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

Η εκδοτική κίνηση περί την ποίηση και φέτος στη χώρα μας εντονότατη, και σε ένα μεγάλο της κομμάτι πολύ ενδιαφέρουσα και ποιοτική. Οι μεταφράσεις σπουδαίων ξένων ποιητών και ποιητριών, όπως για παράδειγμα έγινε φέτος με τις νομπελίστριες Λουίζ Γκλικ και Βισουάβα Σιμπόρσκα, είναι σημαντικές εκδοτικές χειρονομίες. Πολ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ