«Τα ζώα είναι μέρος της εργατικής τάξης» του Τζέισον Χράιμπαλ (κριτική) – «Ξαναγράφοντας την ιστορία από τα κάτω»

Ο Τζέισον Χράιμπαλ, διδάκτορας ιστορίας του Πανεπιστημίου του Τολίντο στο Οχάιο των Ηνωμένων Πολιτειών, ερευνητής της αντίστασης των ζώων, είναι συγγραφέας ορισμένων εξαιρετικών κειμένων, καθοριστικής σημασίας για τη ριζοσπαστική σκέψη, καθώς αμφισβητούν πολλές από τις παγιωμένες αντιλήψεις μας περί πολιτικής, περί εμπρόθετης δράσης και περί εργατικής τάξης. Ένα εκ των οποίων έχουμε πλέον και στην ελληνική γλώσσα. Το δοκίμιο Τα ζώα είναι μέρος της εργατικής τάξης. Ξαναγράφοντας την ιστορία από τα κάτω πρωτοκυκλοφόρησε στις αρχές του αιώνα (Jason Hribal, «Animals Are Part of the Working Class: Α Challenge to Labor History», Labor History, τόμ. 44, αρ. 4, 2003), αλλά ο συγγραφέας το ξαναδούλεψε και περίπου μια δεκαετία αργότερα το δημοσίευσε σχεδόν σε μια νέα μορφή (Jason Hribal, «Animals are Part of the Working Class Reviewed», borderlandse-journal, τόμ. 11, 2, 2012).

Στα χρόνια που μεσολάβησαν μεταξύ της πρώτης και της παρούσας δημοσίευσης του δοκιμίου, ο Χράιμπαλ είχε την ευκαιρία να επεξεργαστεί τις ενστάσεις ορισμένων «επικριτών» του (Ντόνα Χάραγουεϊ, Μπομπ Τόρες κ.ά.) και να δώσει τις απαντήσεις του, τις οποίες καταγράφει στο παρόν δοκίμιο, δεδομένου ότι η αρχική εμφάνισή του είχε προκαλέσει μια σχετική αντιπαράθεση, με κάποια σημεία του τελικά να αφομοιώνονται πλήρως και άλλα να εξακολουθούν να παραβλέπονται ή να απορρίπτονται ακόμη και σήμερα.

...μας προσφέρει μία καινοτόμο δυνατότητα να τα αντιλαμβανόμαστε: ως πλασμάτων προικισμένων, μεταξύ άλλων, και με agency, εμπρόθετη δράση· με την ικανότητα να επηρεάζουν τον κόσμο που τα περιβάλλει με τις πράξεις τους. 

Θα ξεκινήσουμε σημειώνοντας ότι ο συγγραφέας παίρνει ξεκάθαρες αποστάσεις από τους κυριότερους τρόπους με τους οποίους παραδοσιακά οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τα μη ανθρώπινα πλάσματα: ως εμπορεύματα/αντικείμενα (τροφή, προϊόν, πηγή ενέργειας) και εργαλεία (ένα είδος πρωτόγονης τεχνολογίας), ως μέσα μετακίνησης ή ως σύμβολα, μεταφορές και αναλογίες. Αυτοί ήταν για αιώνες οι μοναδικοί τρόποι ύπαρξης και λόγοι ύπαρξης των ζώων. Ο Χράιμπαλ, υιοθετώντας μια ιστορική οπτική από τα κάτω, από τη σκοπιά των ζώων, μας προσφέρει μία καινοτόμο δυνατότητα να τα αντιλαμβανόμαστε: ως πλασμάτων προικισμένων, μεταξύ άλλων, και με agency, εμπρόθετη δράση· με την ικανότητα να επηρεάζουν τον κόσμο που τα περιβάλλει με τις πράξεις τους. Άλλωστε, όπως τονίζει, «η εργασία είναι μία αμφίπλευρη κοινωνικοοικονομική σχέση και οφείλουμε να την προσεγγίζουμε και από τις δύο πλευρές», καθώς, αν δεν γίνει αντιληπτό ότι χρειαζόμαστε μία προσέγγιση του κεφαλαίου από τα κάτω, μία αντίστροφη προσέγγιση, «το κεφάλαιο μοιάζει παντοδύναμο. Δεν υπάρχει εμπρόθετη δράση. Το υποκείμενο εξαφανίζεται. Αυτό είναι το θεμελιώδες πρόβλημα με τις σπουδές ζώων» (σ. 57).

Ένα διόλου εύκολο εγχείρημα

O Χράιμπαλ με τις μελέτες του ανέδειξε με τον πλέον πειστικό τρόπο δύο πτυχές των μη ανθρώπινων ζώων, οι οποίες, παρότι μπορούμε να τις δούμε ξεχωριστά, συνδέονται στενά μεταξύ τους: η πρώτη αφορά τη θέση του ότι τα ζώα είναι μέρος της εργατικής τάξης και, από την άποψη αυτή, όπως και η (ανθρώπινη) εργατική τάξη, αντιστέκονται, με τους δικούς τους ιδιαίτερους τρόπους, στους καταπιεστές και εκμεταλλευτές τους. Εγχείρημα όχι εύκολο, εκείνο που εδώ ξετυλίγεται: αν ακόμη και σήμερα σχεδόν αδυνατούμε να δούμε σε κάθε μη ανθρώπινο ζώο ένα πλάσμα με αισθήματα, νοημοσύνη και επιθυμίες που πρέπει να σεβόμαστε, μπορούμε να φανταστούμε πόσο δύσκολο είναι να το ανυψώσουμε στο επίπεδο του μέλους της εργατικής τάξης, και ακόμη περισσότερο ποιο τιτάνιο έργο απαιτούνταν, ώστε μια τέτοια θέση να γίνει αποδεκτή πριν σχεδόν τρεις δεκαετίες, όταν ο συγγραφέας ξεκινούσε τις έρευνές του.

(...) από τη στιγμή που τίθεται ως προϋπόθεση ότι η «εργασία ανήκει αποκλειστικά στον άνθρωπο», όπως Το Κεφάλαιο θα ήθελε, είναι εύκολο να φανταστούμε το «σκάνδαλο» της προσέγγισης του Χράιμπαλ.

Δεδομένου ότι για τον παραδοσιακό μαρξισμό στα μη ανθρώπινα όντα δεν μπορεί να εφαρμοστεί ο όρος «εργατική τάξη» -καθώς εκεί τα ζώα δεν θεωρούνται παρά τα εργαλεία, τα μέσα για την ικανοποίηση ανθρώπινων σκοπών-, δεν αποτελούσαν παρά ένα υλικό υπόστρωμα, το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκε το ανθρώπινο εποικοδόμημα, αφού η «λειτουργία που επιτελούν υπαγορεύεται από τον ανθρώπινο σχεδιασμό και σκοπό» και σε καμιά περίπτωση δεν πρόκειται για «εργαζόμενα υποκείμενα» (σσ. 23-24), από τη στιγμή που τίθεται ως προϋπόθεση ότι η «εργασία ανήκει αποκλειστικά στον άνθρωπο», όπως Το Κεφάλαιο θα ήθελε, είναι εύκολο να φανταστούμε το «σκάνδαλο» της προσέγγισης του Χράιμπαλ.

Τα ζώα ως συνδιαμορφωτές του κόσμου 

Ως προς το πρώτο σκέλος της δουλειάς του Χράιμπαλ, εκείνο που θέλει τα μη ανθρώπινα πλάσματα να είναι κομμάτι της εργατικής τάξης, ο ίδιος επισημαίνει ότι o σύγχρονος κόσμος είναι και δημιούργημα των ζώων: των αλόγων και των αγελάδων, των βοδιών και των κοτόπουλων, των σκύλων και των καμήλων. Θα τα συναντήσουμε παντού: στη γεωργία, στο εμπόριο, στο κυνήγι, στις μεταφορές, άλλοτε σε εκείνον και άλλοτε σε κάποιο διαφορετικό τομέα της παραγωγής, και πάντα δημιουργώντας τεράστια χρηματικά ποσά, συμβάλλοντας έτσι και αυτά στη διαμόρφωση του κόσμου. Φαίνεται επομένως ότι τα ζώα διαδραμάτισαν έναν ρόλο κάθε άλλο παρά περιθωριακό στην ανάπτυξη του καπιταλισμού.

Αντίθετα από τον κυρίαρχο μαρξισμό, τονίζει ο Χράιμπαλ, ο Άνταμ Σμιτ πίστευε ότι τα βοοειδή εργάζονταν για την παραγωγή υπεραξίας και τα αναγνώριζε ως εργατικό δυναμικό

Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι οι πηγές της έρευνάς του είναι αξιόπιστες, καθώς -στο μακροεπίπεδο- πρόκειται για εκθέσεις καταγραφής, που συντάχθηκαν από τον 17ο αιώνα μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, δηλαδή για «αναλυτικές καταστάσεις οικονομικών πόρων που κατέγραφαν τη γη, τα φυτά, την άψυχη ύλη και τους ανθρώπους. […] Στην ουσία οι εν λόγω έρευνες ήταν πολύ αναλυτικές οικονομικές καταστάσεις. Ήταν “ζωντανές”, κατέγραφαν πραγματικές πηγές κερδοφορίας στο πεδίο. Ταυτόχρονα, υποδείκνυαν οικονομικές και αναπτυξιακές δυνατότητες για το μέλλον. Με αυτόν τον τρόπο, οι έρευνες πυροδότησαν και αιτιολόγησαν το κίνημα των περιφράξεων [και την καταστροφή των κοινών]» (σσ. 19-20). Στο μικροεπίπεδο πρόκειται για εθνογραφικές παρατηρήσεις που «ανοίγουν ένα παράθυρο στην κοινωνική, πολιτισμική και οικονομική ζωή των κοινών σε συγκεκριμένες περιοχές του πλανήτη, για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα» (σ. 20).

Οφείλουμε ασφαλώς να σημειώσουμε ότι ο συγγραφέας αντλεί την επιχειρηματολογία του όχι μόνο από την πολιτική οικονομία, αλλά και από πλήθος διαφορετικών πηγών και επιστημονικών πεδίων, όπως η ανθρωπολογία, η γλωσσολογία ή οι φυσικές επιστήμες

Αντίθετα από τον κυρίαρχο μαρξισμό, τονίζει ο Χράιμπαλ, ο Άνταμ Σμιθ πίστευε ότι τα βοοειδή εργάζονταν για την παραγωγή υπεραξίας και τα αναγνώριζε ως εργατικό δυναμικό (σσ. 22-23), θέσεις που οι Μαρξ και Ένγκελς σχολίαζαν συχνά με σχετική ειρωνεία. Οφείλουμε ασφαλώς να σημειώσουμε ότι ο συγγραφέας αντλεί την επιχειρηματολογία του όχι μόνο από την πολιτική οικονομία, αλλά και από πλήθος διαφορετικών πηγών και επιστημονικών πεδίων, όπως η ανθρωπολογία, η γλωσσολογία ή οι φυσικές επιστήμες, όπως επίσης από μελέτες οι οποίες έμμεσα ή άμεσα πραγματεύτηκαν τον ρόλο των μη ανθρώπινων ζώων στη σφαίρα της ανθρώπινης οικονομίας και παραγωγής. Εξετάζει ακόμη τα έργα άλλων στοχαστών και μελετητών που ανέλυσαν τη σχέση των ζώων με το κεφάλαιο, ακόμη και όταν δεν ενστερνίζεται τις απόψεις και τα συμπεράσματά τους, όπως οι Ρόναλντ Κους, Μέλανι Τζόι, Νικόλ Σούκιν, Μπάρμπαρα Νόσκε και Τίμοθι Πάσιρατ (σσ. 58-65).

Εικόνα: Society for the Protection of Animals Abroad

Κομμάτι του προλεταριάτου

Μέσα από την προσέγγιση που υιοθετεί, ο Χράιμπαλ θα οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι τα ζώα ήταν -και είναι- κομμάτι της εργατικής τάξης, του προλεταριάτου. Δεν ήταν απλά αντικείμενα, αλλά έμψυχα όντα, υποκείμενα με ευφυΐα, που εργάζονταν, ίδρωναν, τραυματίζονταν, αλλά και θύμωναν – στο συγκεκριμένο σημείο συγκλίνουν οι δύο πλευρές της ρηξικέλευθης εργασίας του Χράιμπαλ. Για την ώρα ας συνοψίσουμε τα πορίσματα της έρευνάς του, καταφεύγοντας στα δικά του λόγια: «Έβγαλα αρκετά συμπεράσματα. Πρώτον, ο ρόλος των άλλων ζώων ήταν καθοριστικός για την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Χωρίς αυτά δε θα είχε συμβεί καμιά από τις παραπάνω επαναστάσεις [αγροτική επανάσταση, βιομηχανική επανάσταση, αστικές επαναστάσεις]. Δεύτερον, ο καθοριστικός ρόλος που επιτέλεσαν ήταν εκείνος του εργατικού δυναμικού. Τα ζώα εργάστηκαν στα αγροκτήματα, τα εργοστάσια και τις πόλεις· οικοδόμησαν τον σύγχρονο κόσμο εξίσου με τους ανθρώπους. Τρίτον, μέσω των επαναστατικών διεργασιών που αναφέρθηκαν παραπάνω και του καθοριστικού ρόλου της ζωικής εργασίας, τα ζώα έγιναν μέρος της εργατικής τάξης» (σ. 21).

αν ο Μαρξ είχε υποστηρίξει τα δικαιώματα των ζώων (...) η βιομηχανοποιημένη κτηνοτροφία πιθανότατα δεν θα είχε πάρει ποτέ τη σημερινή της μορφή

Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Πέτρος Κατσάκος στο κείμενό του «Αν ο Μαρξ είχε βάλει τα ζώα στο Μανιφέστο», και αν θα θέλαμε να ριψοκινδυνεύσουμε μια εικασία, δεν χωρεί αμφιβολία πως, αν ο Μαρξ είχε υποστηρίξει τα δικαιώματα των ζώων, η ιστορία δεν θα ήταν ίδια και ίσως ούτε η μοίρα των μη ανθρώπινων ζώων, γιατί η έννοια της «εκμετάλλευσης» θα είχε διευρυνθεί και, από τη στιγμή που οι κλασικές αναλύσεις της υπεραξίας θα περιλάμβαναν και την εκμετάλλευση των ζώων, η βιομηχανοποιημένη κτηνοτροφία πιθανότατα δεν θα είχε πάρει ποτέ τη σημερινή της μορφή (α)· οι αγώνες για την κοινωνική αλλαγή θα είχαν συμπεριλάβει τα ζώα ως πολιτικά υποκείμενα, όχι με την ανθρώπινη έννοια της πολιτικής συμμετοχής, αλλά ως φορείς δικαιώματος στη ζωή, στη σωματική ακεραιότητα και στη μη υποταγή, και το εργατικό κίνημα θα έβλεπε την απελευθέρωση ως καθολικό αίτημα (β)· το περιβαλλοντικό ζήτημα θα είχε αντιμετωπιστεί πολύ νωρίτερα ως θεμελιώδες στοιχείο της ταξικής πάλης, αν η μαρξιστική σκέψη είχε αναγνωρίσει την καταστροφή της φύσης και την εκμετάλλευση των ζώων ως πλευρές της ίδιας συστημικής δυναμικής (γ)· ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τη δύναμη και την κυριαρχία θα είχε αλλάξει, αν η μαρξιστική παράδοση συμπεριλάμβανε τα ζώα και δεν μιλούσε μόνο για ταξική ή φυλετική καταπίεση, αλλά και για διαειδική καταπίεση και αν έβλεπε τη βία απέναντι στα ζώα όχι ως παράπλευρη συνέπεια, αλλά ως θεμέλιο μιας κουλτούρας εξουσιασμού (δ).

Πηγή: Wikipedia

Κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας: ένα ιστορικά πρόσφατο φαινόμενο

Επιστρέφοντας στο δοκίμιο Τα ζώα είναι μέρος της εργατικής τάξης, ο Χράιμπαλ υπογραμμίζει πως ο κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας είναι ένα μάλλον ιστορικά πρόσφατο φαινόμενο, καθώς παλαιότερα οι ίδιες λέξεις δεν έκαναν διακρίσεις ανάμεσα στους εργαζόμενους ανθρώπους, τους υπηρέτες και τα άλλα ζώα, και η διαχωριστική γραμμή ήταν εξαιρετικά θολή, όπως μαρτυρούν οι λέξεις «domesticate» και «farm», τις οποίες αναλύει διεξοδικά, υπογραμμίζοντας ότι ακολούθησαν παρόμοια διαδρομή (σσ. 39-40).

Ο καταμερισμός εντάσσει μεν τους ανθρώπους και τα άλλα ζώα στο εργατικό δυναμικό, αλλά ταυτόχρονα επιδιώκει να χαράξει σαφείς διαιρέσεις ως προς τα καθήκοντα, τις εργασίες και τις συνθήκες.

Από την άποψη αυτή, όλα τα εργαζόμενα υποκείμενα ανακατεύονταν μαζί στο καζάνι της οικονομίας, και η εργάτρια γης και η αγελάδα έπρεπε να πάνε να δουλέψουν μαζί στο αγρόκτημα (σ. 41) – τα όρια μόνο στη συνέχεια κατέστησαν αυστηρά και ξεκάθαρα: «Ο κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας αναπτύχθηκε μεταξύ της πρώιμης νεότερης και της νεότερης εποχής. Ο καταμερισμός εντάσσει μεν τους ανθρώπους και τα άλλα ζώα στο εργατικό δυναμικό, αλλά ταυτόχρονα επιδιώκει να χαράξει σαφείς διαιρέσεις ως προς τα καθήκοντα, τις εργασίες και τις συνθήκες. Σήμερα οι διαιρέσεις είναι ευδιάκριτες, εφόσον πλέον η εργασία των άλλων ζώων θεωρείται ότι δε χωράει στο ίδιο πλαίσιο με την ανθρώπινη. Όμως αυτό δεν ήταν αυτονόητο πριν από μερικούς αιώνες» (σ. 40).

Εκμετάλλευση των ζώων και δουλεία

Η επιχειρηματολογία του Χράιμπαλ ότι τα ζώα συνιστούν «μέρος της εργατικής τάξης» γίνεται ακόμη πιο στιβαρή και ξεκάθαρη στις τελευταίες σελίδες του δοκιμίου (σσ. 73 κ.εξ,) εκεί όπου η εκμετάλλευση των ζώων συναντά τη δουλεία. Οι αφηγήσεις σκλάβων αφροαμερικανικής καταγωγής βρίθουν ψυχρών αναλύσεων που μας πείθουν τελικά ότι η μεταχείριση που επιφυλασσόταν σε αυτούς ήταν ίδια με εκείνη που επιφυλασσόταν στα μουλάρια. Επ’ αυτού είναι ενδεικτικοί οι παραλληλισμοί που έκανε ο Φρέντερικ Ντάγκλας μεταξύ της κατάστασης ενός σκλάβου, όπως ο ίδιος, και των άλλων ζώων:

«Όταν με αγόρασε, ο παλιός αφέντης μου ενδιαφέρθηκε για μένα όσο θα ενδιαφερόταν για την προσθήκη ενός γουρουνιού στο κοπάδι του! […] Όπως ένα νεαρό άγριο ζώο, πρόκειται να εξημερωθώ στον ζυγό της πικρής και ισόβιας σκλαβιάς. […] Στην κατάστασή μου πλέον αναγνώριζα πολλά κοινά με την κατάσταση του βοδιού. Ήταν ιδιοκτησία όπως εγώ. Ο Κόνβεϊ θα εξημέρωνε εμένα, εγώ θα εξημέρωνα εκείνα. Εξημερώνεις και εξημερώνεσαι. Αυτό είναι η ζωή» (σσ. 73-74).

Οι μη ανθρώπινοι σκλάβοι οικοδόμησαν τις Ηνωμένες Πολιτείες εξίσου με τους ανθρώπινους σκλάβους. Και αυτή η διαπίστωση/σύγκριση δεν εμπεριέχει καμία υποτίμηση για τους τελευταίους.

Οι «maroon communities»

Θα πρέπει να τονιστούν τα παραδείγματα των «maroon communities», με τα οποία κλείνει το δοκίμιό του ο Χράιμπαλ, προκειμένου να εισχωρήσουμε βαθύτερα στις έρευνές του:

«Αυτήν τη στιγμή υπάρχουν άγρια άλογα στη Γιούτα, άγριες αγελάδες στην Τζόρτζια, άγριοι μακάκοι στη Φλόριντα, άγρια πρόβατα στη Χαβάη, άγρια γαϊδούρια στην Καλιφόρνια, άγριες κατσίκες στο Νότιο Ιλινόις, άγρια γουρούνια στην Πενσυλβάνια. Στην ουσία, τα παραπάνω ζώα δεν είναι άγρια· είναι αυτόνομα. Σχηματίζουν κοινότητες φυγάδων [maroon communities]. Η αγγλική λέξη maroon προέρχεται από την ισπανική cimarrones, η οποία αρχικά αναφερόταν στα βοοειδή που απέδρασαν. Αργότερα, χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τους φυγάδες σκλάβους. Κάποιες από αυτές τις κοινότητες φυγάδων είναι παλιές, κουβαλούν ιστορία δεκαετιών ή και αιώνων. Άλλες είναι νεότερες, ο πολιτισμός και η ιστορία τους γράφεται αυτήν τη στιγμή. Αυτά τα άλλοτε εξημερωμένα έμβια όντα βρήκαν έναν τρόπο να επιβιώσουν και χαράζουν το μέλλον των δικών τους κοινών. Τα κοινά τους συμβολίζουν μία βιώσιμη εναλλακτική. Μία εναλλακτική που τα ίδια τα ζώα επιλέγουν, κατευθύνουν και νοηματοδοτούν. Δεν είναι θεωρία· είναι πράξη και θα απασχολεί το έργο μου τις επόμενες δεκαετίες» (σ. 86).

Η τελευταία επισήμανση μας εισάγει στη δεύτερη σημαντική έννοια που αναδεικνύεται μέσα από τη δουλειά του Χράιμπαλ και μας προσφέρει την κατάλληλη ευκαιρία να προχωρήσουμε στο δεύτερο «σκέλος» της εξαιρετικής συμβολής που κομίζει στην αντιειδιστική προοπτική.

H ελληνική έκδοση του δοκιμίου Τα ζώα είναι μέρος της εργατικής τάξης εισάγεται με ένα κείμενο που δημοσιεύτηκε λίγα χρόνια μετά την αρχική εμφάνιση: είναι αφιερωμένο στην Κασάτκα («Κασάτκα, η όρκα του Sea World», «Kasatka, the Sea World Orca»), μία όρκα με ενδιαφέρον -και γενεαλογικό- ιστορικό αντίστασης.

Ασφαλώς εξαιρετικές ιστορίες αντίστασης θα μπορούσε να διαβάσει κάποιος και στο βιβλίο της Πατρίτσια Χάισμιθ To εγχειρίδιο του κτηνώδους φόνου για ζωόφιλους (μτφ. Ανδρέας Αποστολίδης, Άγρα, 2005), όπου ελέφαντες, σκυλιά, καμήλες, γάτες, γουρούνια, χάμστερ, κατσίκες, άλογα, ποντικοί, πίθηκοι, κοτόπουλα και άλλα ζώα δολοφονούν τα αφεντικά τους και παίρνουν έτσι την εκδίκησή τους για όσα είχαν υποχρεωθεί να υποστούν· ωστόσο στην περίπτωση του Χράιμπαλ δεν πρόκειται για μυθοπλασία, αν υποθέσουμε ότι οι ιστορίες της Χάισμιθ βρίσκονται μακριά από την πραγματικότητα, αλλά για αναλύσεις θεμελιωμένες σε απτά γεγονότα.

Το κείμενο που ο Χράιμπαλ θα αφιερώσει στην Κασάτκα είναι μια πρόγευση του Fear of the Animal Planet: The Hidden History of Animal Resistance (Counter Punch and AK Press, 2010), αλλά ήδη ένα μεγάλο μέρος του δοκιμίου που εδώ παρουσιάζεται (σσ. 51 κ.εξ.) είναι αφιερωμένο στο ζήτημα αυτό και στον τρόπο με τον οποίο η ανάδειξη της εμπρόθετης δράσης των ζώων αποδεικνύει ότι συνιστούν κομμάτι της εργατικής τάξης, εξού και οι ιστορικές μαρτυρίες συνδυάζονται με μια μαρξιστικής έμπνευσης ανάλυση, προκειμένου τα ζώα να αναδειχθούν ως δρώντα πολιτικά υποκείμενα. Για να εκφράσει ωστόσο την απογοήτευσή του, γιατί, παρότι οι θιασώτες της αυστηρής μαρξιστικής μεθοδολογίας υποστηρίζουν ότι ο μαρξισμός «μπορεί να χρησιμοποιηθεί υπέρ των αδύναμων, δυστυχώς οι αδύναμοι και η εμπρόθετη δράση τους εξαφανίζονται κάτω από το βάρος της απεραντολογίας και της παντοδυναμίας του κεφαλαίου» (σσ. 65-66).

Στην εισαγωγή του στο Fear of the Animal Planet, με τον ενδεικτικό τίτλο «Let Us Now Praise Infamous Animals», που κλείνει το μάτι στον Μισέλ Φουκώ, ο Τζέφρι Σεντ Κλερ μάς θυμίζει ότι εκδηλώσεις αντίστασης των ζώων στην ανθρώπινη βία και εκμετάλλευση συναντάμε ήδη στον Μεσαίωνα, εξού και οι πολυπληθείς δίκες εναντίον ποικίλων ζωικών ειδών, των οποίων διαθέτουμε τα πρακτικά: πλήθος εγγράφων -με ενίοτε «διασκεδαστικές» περιγραφές- αποδεικνύουν πως κατά τον Μεσαίωνα, αλλά και μεταγενέστερα, πολλά ζώα καταδικάζονταν σε θάνατο και απαγχονίζονταν, επειδή είχαν κριθεί ένοχα για φόνους παιδιών ή για άλλα αδικήματα (βλ. ενδεικτικά, Carlo D’Addosio, Bestie delinquenti, Luigi Pierro editore, 1892).

Τα μη ανθρώπινα είναι απεναντίας φορείς σκέψης, οργανωτικών ικανοτήτων και στρατηγικής εξίσου με τα ανθρώπινα.

Αναγνωριζόταν έτσι στα ζώα μια προθετικότητα την οποία σήμερα, με διάφορα επινοήματα και προσχήματα, τους τη στερούμε. Έστω με αυτόν τον λοξό τρόπο οι άνθρωποι απέδιδαν στα ζώα περισσότερη προσωπικότητα από την πλειονότητα των ομοειδών τους τον 21ο αιώνα, δεδομένου ότι ακόμη αποτελεί αντικείμενο συζήτησης και αντιπαράθεσης αν τα ζώα κατέχουν νοημοσύνη και συναισθήματα. Σε κάθε περίπτωση, η μεγαλύτερη αρετή του συγκεκριμένου βιβλίου -το οποίο ευελπιστούμε πως κάποια στιγμή θα μεταφραστεί στην ελληνική γλώσσα- έγκειται στο γεγονός ότι κατέδειξε με αδιαφιλονίκητο τρόπο πως τα άλλα ζώα δεν είναι απλά «αυτόματα» ωθούμενα από ένα μηχανιστικό «ένστικτο επιβίωσης». Τα μη ανθρώπινα είναι απεναντίας φορείς σκέψης, οργανωτικών ικανοτήτων και στρατηγικής εξίσου με τα ανθρώπινα. Βεβαίως με διαφορετικό τρόπο, με άλλες γλώσσες και με άλλες συμβολικές δομές. Είναι άτομα που επιθυμούν και επιδιώκουν την ελευθερία και την ευτυχία όσο και τα ανθρώπινα. Τα βλέμματά τους, οι μορφές αντίστασης που εκδηλώνουν, οι εξεγέρσεις τους θα έπρεπε να μας κάνουν να ξανασκεφτούμε την αντίληψή μας για έννοιες όπως κοινωνία, αλληλεγγύη, κοινότητα/κοινό.

Με άλλα λόγια, θα μπορούσαμε και θα οφείλαμε να επαναστατικοποιήσουμε τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζουμε το μη ανθρώπινο πλάσμα, να αποδεχθούμε το(ν) άλλο, το(ν) διαφορετικό από εμάς ως κομιστή πολύπλοκων διαφορών, αλλά και ουσιωδών ομοιοτήτων, διδαγμάτων πάνω στην ουσία της ζωής και της επιθυμίας, που ενδεχομένως εμείς οι «πολιτισμένοι» έχουμε πάψει να αναγνωρίζουμε· ως ενικότητα, ως αυτόνομη υποκειμενικότητα, που έχει το δικαίωμα να ζει αξιοπρεπώς και να μην υφίσταται κάποια καταπίεση.

Τραγικές και αισιόδοξες ιστορίες 

Με τον Χράιμπαλ αντιστρέφεται η κοινή και παγιωμένη αντίληψη περί ανωτερότητας του ανθρώπινου πλάσματος σε βάρος όλων των άλλων ειδών, κουρελιάζοντας το πυκνό πέπλο απαρχαιωμένης επιστημονικής άγνοιας. Ο συγγραφέας αφήνει να διαφανούν η ψυχή και ο νους των άλλων ζώων στην πλέον ύψιστη μαρτυρία που θα μπορούσε ένα πλάσμα να προσκομίσει: στην αξιοπρέπεια και στην επίγνωση αισθανόμενων υπάρξεων γεννημένων να είναι ελεύθερα, όποιο και αν είναι το τίμημα που ίσως χρειαστεί να πληρώσουν. Τα κείμενά του βρίθουν από ιστορίες, άλλες τραγικές, άλλες πάλι περισσότερο αισιόδοξες· όλες όμως στο σύνολό τους έχουν ως στόχο την ανατροπή της συμβατικής εικόνας των ζώων ως αποκλειστικά παθητικών όντων, θυμάτων της ανθρώπινης καταπίεσης.

Θυμίζοντας επεισόδια με πρωταγωνιστές όρκες, δελφίνια, ελέφαντες, πιθήκους που εξεγείρονται, ο Χράιμπαλ διηγείται πώς σε αυτές τις πράξεις αντίστασης τα ζώα βάζουν στο στόχαστρό τους αποκλειστικά τους δημίους τους, ενεργώντας σύμφωνα με ό,τι θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως μια «ζωική συνείδηση».

Ο Χράιμπαλ υποστηρίζει ότι τα ζώα, ιδιαίτερα σε συνθήκες αιχμαλωσίας (ζωολογικοί κήποι, τσίρκα, εργαστήρια, ενυδρεία), αντιστέκονται ενεργά μέσω αποδράσεων, επιθέσεων ή άρνησης υπακοής, ερμηνεύοντας τέτοιες πράξεις ως μορφές πολιτικής αντίστασης, όχι ως ενστικτώδεις αντιδράσεις. Θυμίζοντας επεισόδια με πρωταγωνιστές όρκες, δελφίνια, ελέφαντες, πιθήκους που εξεγείρονται, ο Χράιμπαλ διηγείται πώς σε αυτές τις πράξεις αντίστασης τα ζώα βάζουν στο στόχαστρό τους αποκλειστικά τους δημίους τους, ενεργώντας σύμφωνα με ό,τι θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως μια «ζωική συνείδηση». Αυτή η ζωική συνείδηση δεν είναι μόνο ό,τι επιτρέπει ώστε κανένας αθώος να μην εμπλέκεται και να μη τραυματίζεται, αλλά είναι επίσης ό,τι φροντίζει ώστε οι αδικίες που εκείνα έχουν υποστεί ή υφίστανται να μη λησμονούνται ποτέ.

Η αντίσταση των ζώων 

Ξαναπιάνοντας τον μίτο πολυάριθμων ιστοριών εξεγερμένων ζώων, ο ιστορικός μάς προσφέρει έναν πολύχρωμο πίνακα όπου φαίνεται ολοκάθαρα ότι τα ζώα αντιστέκονται αδιάκοπα στην εξουσία που οι άνθρωποι ασκούν πάνω τους.

Και τούτο παρά τις χιλιετίες εξημέρωσης, την ανισότητα ισχύος και τις προσπάθειες απόκρυψης από την πλευρά των βιομηχανιών εκμετάλλευσης. Ο Χράιμπαλ μας μιλάει για γαϊδούρια που αγνοούσαν τις εντολές, για μουλάρια που έσερναν τις οπλές, για βόδια που αρνούνταν να εργαστούν, για άλογα που κατέστρεφαν τη σαγή, για κοτόπουλα που ράμφιζαν τα χέρια των εργατών, για αγελάδες που κλοτσούσαν τους κτηνοτρόφους, για γουρούνια που δραπέτευαν από τον περίβολο, για σκυλιά που έκλεβαν την τροφή, για πρόβατα που πηδούσαν τις περιφράξεις, και για περιπτώσεις ζώων που δραπέτευαν από τα κλουβιά. Έχουν μάλιστα παρατηρηθεί και περιπτώσεις οργανωμένης αντίστασης και ομαδικής απόδρασης (βλ., για παράδειγμα, το αξιόλογο ντοκιμαντέρ «Vacche ribelli. Una storia vera»). Άλλωστε, όλες αυτές οι πράξεις αντίστασης αναγνωρίστηκαν πλήρως από τους κτηνοτρόφους, τους ιδιοκτήτες, τα αφεντικά, τους φύλακες και τους επιστάτες ως τέτοιες: δηλαδή ως πράξεις αντίστασης.

Τα αιχμάλωτα ζώα αντιστέκονται πιο συχνά από όσο νομίζουν -και από όσο δύνανται να αντιληφθούν- οι άνθρωποι, παρατηρεί ο Χράιμπαλ:

«Ωστόσο, οι πιο συνηθισμένες μορφές αντίστασης δεν είναι θεαματικές. Γατόπαρδοι αρνούνται να κάνουν το παραμικρό· τίγρεις αψηφούν κάθε εντολή· ελέφαντες προσποιούνται ότι δεν καταλαβαίνουν· όρκες αδιαφορούν για τα νέα τους καθήκοντα· γορίλες καταστρέφουν τον εξοπλισμό· χιμπατζήδες εκσφενδονίζουν τα περιττώματά τους στους επισκέπτες (οι υπεύθυνοι το ονομάζουν “σκατολογικό χιούμορ”). Ένας ερευνητής εντυπωσιάστηκε από την ευστοχία με την οποία οι μαΐμούδες του ζωολογικού κήπου του Λος Άντζελες πετύχαιναν από απόσταση τους επισκέπτες με σβόλους χώματος. Κάπου εδώ αξίζει να αναφερθεί η ιστορία της Στάφι, της πρώτης χιμπατζίνας που γεννήθηκε με τεχνητή γονιμοποίηση. Η Στάφι είχε γίνει διαβόητη στον ζωολογικό κήπο του Τολίντο· κρατούσε για ώρες γάλα μέσα στο στόμα της περιμένοντας υπομονετικά ώσπου να πλησιάσουν οι εκπαιδευτές και να τους το φτύσει κατάμουτρα. Το 1987 προσπάθησε να αποδράσει και πυροβολήθηκε μέχρι θανάτου» (σ. 13).

Είναι προφανές ότι ο οδηγός της άμαξας δεν θα είχε ανάγκη το καμουτσίκι, αν τα άλογα ήταν μηχανές δίχως σκέψη – κάτι ανάλογο ισχύει και στις υπόλοιπες περιπτώσεις.

Και πράγματι, η πλέον ξεκάθαρη και πειστική μαρτυρία της εκδήλωσης ζωικής αντίστασης είναι ακριβώς η ασταμάτητη και διαρκής ανάπτυξη νέων εργαλείων ελέγχου και κράτησης. Αν τα «παραγωγικά» ζώα ήταν αδρανή αντικείμενα, για ποιο λόγο οι βιομηχανίες εκτροφής ζώων και οι επιχειρήσεις του συγκεκριμένου τομέα επιδιώκουν μια ανάλογη βελτίωση ή αυστηροποίηση αυτών των εργαλείων; Τι κέρδος θα είχαν; Από την άποψη αυτήν τη ζωική αντίσταση τη βλέπουμε κάθε φορά που ένα άλογο αρνείται να σύρει την άμαξα ή το κάρο· κάθε φορά που η αγελάδα καρφώνει με τα κέρατα τον εκτροφέα· κάθε φορά που ένα γουρούνι ή ένα πρόβατο δραπετεύουν από έναν περιφραγμένο χώρο. Και κατοπτρικά διακρίνουμε τη ζωική αντίσταση κάθε φορά που ο αμαξάς πιάνει στα χέρια του το καμουτσίκι, κάθε φορά που ο εκτροφέας κόβει τα κέρατα κάποιας αγελάδας, κάθε φορά που μια περίφραξη επενδύεται με συρματόπλεγμα ή με ηλεκτρικό σύρμα. Είναι προφανές ότι ο οδηγός της άμαξας δεν θα είχε ανάγκη το καμουτσίκι, αν τα άλογα ήταν μηχανές δίχως σκέψη – κάτι ανάλογο ισχύει και στις υπόλοιπες περιπτώσεις.

Στην εξέγερση και στην αντίσταση των μη ανθρώπινων πλασμάτων, τα ανθρώπινα απαντούν με την καταπίεση και την καταστολή, οι οποίες με τη σειρά τους οδηγούν στην ακόμη πιο δυναμική και βίαιη αντίδραση του ζώου, ολοφάνερο σημάδι απελπισίας, η οποία τροφοδοτεί μια ακόμη πιο απεχθή μεταχείριση εκ μέρους των δαμαστών, των εκπαιδευτών, των ιδιοκτητών κ.ά., με αποκορύφωμα πολλές φορές τον θάνατο αμφότερων ή τη «θεαματική» εκτέλεση του ζώου – ενδεικτική στην τραγικότητά της παραμένει η εκτέλεση-δολοφονία με ηλεκτροπληξία σε δημόσια θέα της ελεφαντίνας Τόπσι (Ιανουάριος 1903), η οποία προηγουμένως είχε σκοτώσει τρεις εκπαιδευτές της και είχε αποπειραθεί επανειλημμένως να δραπετεύσει από το τσίρκο· τα 6.000 βολτ που χτύπησαν το βασανισμένο κορμί της ήταν αρκετά για να τη ρίξουν νεκρή μπροστά στα μάτια του κόσμου, που υποδέχθηκε το θέαμα με ενθουσιασμό.

Δεν σπανίζουν οι περιπτώσεις στις οποίες η έντονη εντύπωση που προκαλούν τέτοιες ενέργειες να έχουν ως αποτέλεσμα το ζώο τελικά να βρει φιλοξενία σε κάποιο καταφύγιο: για να πετύχεις κάτι, πρέπει να φωνάξεις

Όπως εξηγεί ο Χράιμπαλ, συχνά πρόκειται για απόπειρες απόδρασης κατά τη μεταφορά του ζώου ή των ζώων είτε κατά τη διαδικασία φόρτωσης/εκφόρτωσης ή ακόμη καθώς το μεταφορικό μέσο βρίσκεται σε κίνηση. Έτσι μια αγελάδα, ένα γουρούνι ή ένα πρόβατο εμφανίζονται ξαφνικά μπροστά μας στη μέση ενός αυτοκινητόδρομου ή τα βλέπουμε να περιπλανιούνται σε κάποιον περιφερειακό δρόμο. Δεν σπανίζουν οι περιπτώσεις στις οποίες η έντονη εντύπωση που προκαλούν τέτοιες ενέργειες να έχουν ως αποτέλεσμα το ζώο τελικά να βρει φιλοξενία σε κάποιο καταφύγιο: για να πετύχεις κάτι, πρέπει να φωνάξεις, να κάνεις αισθητή και ορατή την παρουσία σου.

Η περίπτωση της Τεμπλ Γκράντιν

Τούτου λεχθέντος, θα πρέπει εντούτοις να σημειωθεί ότι το μεγάλο μέρος της ζωικής αντίστασης στις μονάδες εντατικής εκτροφής και στα σφαγεία συστηματικά αποσιωπάται, αλλά υφίσταται ασφαλώς· και προηγουμένως είδαμε με ποιο τρόπο μπορούμε να διαπιστώσουμε την ύπαρξή της. Ειδική μνεία θα πρέπει να κάνουμε, και ο Χράιμπαλ αυτό πράττει, στη «συγκινητική» (για τα ανθρώπινα μυαλά), αλλά τόσο τραγική (για τα ζώα) και αποκρουστικά θλιβερή (από κάθε άποψη) περίπτωση της Τεμπλ Γκράντιν, η οποία έκτισε ολόκληρη καριέρα, αναπτύσσοντας μεθόδους φυσικού και κοινωνικού ελέγχου με σκοπό την πρόληψη, την παρεμπόδιση και τη μείωση της αντίστασης των παραγωγικών ζώων, πιστή στη λογική της «ευζωίας των ζώων και του ευτυχισμένου κρέατος»:

«Η Τεμπλ Γκράντιν έκανε καριέρα προωθώντας τον έλεγχο και τον περιορισμό της επιθυμίας για ελευθερία. Είναι εμπειρογνώμονας ανάλυσης της αποδοτικότητας – ένα είδος που ανθεί (προκαλώντας τον φόβο και τον τρόμο) σε κάθε επιχείρηση. Η Τεμπλ Γκράντιν είναι για τα βοοειδή ό,τι ήταν οι Φρέντερικ Τέιλορ και Έλτον Μάγιο για τους ανθρώπους. Τα βοοειδή μπορούν να αντισταθούν στο πρότσες της παραγωγής είτε εργάζονται σε μαντρί, σε κτηνοτροφική μονάδα ή σε σφαγείο. Μπορούν να καθυστερήσουν, να παλέψουν, να κλοτσήσουν, να πηδήξουν, να αποδράσουν – εκ πρόθεσης. Η αντίσταση που προβάλλουν διασαλεύει και καθυστερεί τη γραμμή παραγωγής. Επιπλέον, η αντίσταση μπορεί να προκαλέσει αυτοτραυματισμό που μειώνει σημαντικά την αξία που φέρουν τα σώματά τους ως εμπορεύματα. Για να αντιμετωπίσει το φαινόμενο, η Γκράντιν ανέπτυξε τεχνολογίες και μεθόδους διαχείρισης που κάμπτουν την αντίσταση και συνεπώς αυξάνουν τη συνολική απόδοση της παραγωγής» (σ. 54).

Η από κοινού αντίσταση 

Ενδεχομένως η ανθρώπινη αντίσταση, δεδομένων των διανοητικών χαρακτηριστικών του «είδους» μας, να μπορεί να αναπτυχθεί με τρόπους πιο πολύπλοκους και να οργανωθεί σε κλίμακες ευρύτερες και πιο ποικιλόμορφες, ωστόσο με τη ζωική αντίσταση μοιράζεται περισσότερες πλευρές από όσες μπορούμε να φανταστούμε. Για παράδειγμα, υφίσταται ένα πλήθος πράξεων και ενεργειών που συνιστούν εκδηλώσεις τόσο της ζωικής όσο και της ανθρώπινης αντίστασης: επιβράδυνση των ρυθμών εργασίας, αύξηση του αριθμού των παύσεων, σιωπηλή ανυπακοή στην εκτέλεση των εντολών, συμπεριφορές που υποδηλώνουν μία προσποιητή ανικανότητα κατανόησης του τρόπου με τον οποίο θα πρέπει να εκτελεστεί κάποια συγκεκριμένη εργασία: οι γαλακτοφόρες αγελάδες δείχνουν εξαιρετικές ικανότητες στο να επιβραδύνουν τη διαδικασία άμελξης· οι όρκες με δική τους πρωτοβουλία κάνουν παύσεις κατά τη διάρκεια των θεαμάτων· οι ελέφαντες «ξεχνούν» συχνά πώς εκτελούνται κάποια νούμερα· οι ουρακοτάγκοι γυρίζουν την πλάτη στο κοινό. Μπορούμε να τις κατανοήσουμε πολύ καλά αυτές τις ενέργειες, από τη στιγμή που είναι σχεδόν ίδιες με εκείνες που εφαρμόζουμε και υιοθετούμε και εμείς στους δικούς μας χώρους εργασίας.

Τα κείμενα του Χράιμπαλ αναδεικνύουν καθημερινές πράξεις αντίστασης, τις οποίες, μολονότι είναι καθολικά διαδεδομένες και συνηθισμένες, δεν θέλουμε ή δεν μπορούμε να δούμε, παρασιωπούμε, υποχρεώνουμε να σιωπήσουν ή διαστρεβλώνουμε.

Η διαρκής και προσεκτική παρατήρηση ζώων και ομάδων ζώων εντός ζωολογικών κήπων και άλλων δομών κράτησης επέτρεψε στον Χράιμπαλ να επαναπροσδιορίσει την έννοια της αντίστασης από μία ζωική προοπτική, οδηγώντας τον έτσι στη διαπίστωση ότι τα ζώα έχουν συνείδηση και κοινωνικές σχέσεις και ότι η ανυπακοή τους, η εξέγερσή τους, οι ποικίλες μορφές επιθετικότητάς τους, διαδεδομένες, συχνές και επίμονες, συνιστούν την απόδειξη συγκεκριμένων επιλογών· αποτελούν τις πράξεις πολιτικών παραγόντων που καταλαμβάνουν τον χώρο τους, προκειμένου να διεκδικήσουν τη δυνατότητα υλοποίησης των επιθυμιών και της ελευθερίας τους. Θύματα εκμετάλλευσης, κακοποίησης και αυθαιρεσιών, τα ζώα έχουν φωνή και βούληση (όσο και αν τις καταπνίγουμε) και εκ των πραγμάτων δημιουργούν την ιστορία. Τα κείμενα του Χράιμπαλ αναδεικνύουν καθημερινές πράξεις αντίστασης, τις οποίες, μολονότι είναι καθολικά διαδεδομένες και συνηθισμένες, δεν θέλουμε ή δεν μπορούμε να δούμε, παρασιωπούμε, υποχρεώνουμε να σιωπήσουν ή διαστρεβλώνουμε.

Και αν οι άνθρωποι πρόθυμα εγκαταλείπουν την ελευθερία τους για κάποια υποτιθέμενη ασφάλεια, πρόθυμα επιλέγουν μια «τακτοποιημένη» σιγουριά από την αβεβαιότητα του αγνώστου και εξίσου πρόθυμα επιλέγουν την άνεση από τις δυσκολίες, για το φυλακισμένο στο κλουβί πουλί, όπως και για κάθε άλλο αιχμάλωτο μη ανθρώπινο πλάσμα, θα ισχύει πάντα εκείνο που έγραψε πριν κάποιους αιώνες ο Τζέφρυ Τσώσερ (1342-1400) στην «Ιστορία του διαχειριστή» των Ιστοριών του Καντέρμπερυ:

Πάρε οποιοδήποτε πουλί και κλείσ’ το σ’ ένα κλουβί
και δείξ’ του όλη σου τη στοργή για να το καλοπιάσεις·
τάιζέ το τρυφερά με φαγητό και με ποτό,
με κάθε λιχουδιά που μπορείς να σκεφτείς,
και κράτα το πάντα όσο γίνεται πιο καθαρό·
κι ας είναι το χρυσό του κλουβί όσο λαμπρό κι αν θέλεις,
και πάλι αυτό το πουλί, είκοσι χιλιάδες φορές πιο πρόθυμα,
θα διάλεγε μέσα σε δάσος σκοτεινό και παγωμένο
να τρώει σκουλήκια κι άλλες βρομιές.
Γιατί αυτό το πουλί πάντοτε θα γυρεύει τρόπο
να βγει έξω απ’ τα σύρματα.
Πάνω απ’ όλα ποθεί την ελευθερία του.
(The Canterbury Tales, «The Manciple’s Tale», στ. 163-174)

Είναι προφανές ότι τα συμπεράσματα του Χράιμπαλ σχετικά με τον ρόλο των ζώων στην παραγωγή και στην οικονομία, καθώς επίσης η στάση τους (αντίστασης) απέναντι σε όσα τους επιβάλλουμε, διανοίγουν ένα απέραντο πεδίο για τη μελλοντική έρευνα: για παράδειγμα, πώς τροποποιείται η ζωική αντίσταση ως προς το είδος και το φύλο; Με ποιο τρόπο οφείλουμε να ξανασκεφτούμε έννοιες όπως η agency και η πολιτική; Επιπροσθέτως το Fear of the Animal Planet ανατρέπει άρδην έναν από τους τελευταίους μύθους περί ανθρώπινου εξαιρετισμού, σύμφωνα με τον οποίο ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ζώο σε θέση να επαναστατήσει, δείχνοντας ότι τα μη ανθρώπινα είναι ενικότητες σε θέση να επηρεάσουν τόσο τη δική τους ιστορία όσο και εκείνη των άλλων, και όχι αντικείμενα – προς εκμετάλλευση ή προς απελευθέρωση, αδιάφορο.

«Η θέση ότι “τα ζώα είναι μέρος της εργατικής τάξης” πηγάζει και από τη δυνατότητα των άλλων ζώων να αντιστέκονται στην εκμετάλλευσή τους. Επέλεξα να χρησιμοποιήσω τον όρο αντίσταση επειδή οι συγκεκριμένες ενέργειες των μη ανθρώπινων ζώων, άλλοτε βίαιες και άλλοτε μη βίαιες, εμπεριέχουν πρόθεση, στοχεύουν στην καταστρατήγηση των ανθρώπινων σχεδιασμών και στην απόκτηση αυτονομίας. Η αντίσταση δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων» (σ. 55).

Η θέση της Εύα Μέιερ

Η Ολλανδή φιλόσοφος, καλλιτέχνιδα και ερευνήτρια Εύα Μέιερ (Οι γλώσσες των ζώων, μτφ. Ειρήνη Παπακυριακού, Κα­στανιώτης, 2022), πραγματευόμενη το ζήτημα της ζωικής αντίστασης, τόνισε τη συμβολή των μελετών του Τζέισον Χράιμπαλ στο αντιειδιστικό εγχείρημα, και πρωτίστως στα δύο ερευνητικά πεδία που επιχειρήσαμε να σκιαγραφήσουμε παραπάνω, και τα οποία άλλωστε δεν είναι ξεκομμένα το ένα από το άλλο:

«Ο ιστορικός Jason Hribal», γράφει η Μέιερ, «έχει πραγματοποιήσει μια εκτεταμένη έρευνα σχετικά με τις πράξεις αντίστασης των εξημερω­μένων (και άγριων) ζώων. Ο Hribal επισημαίνει ότι, ενώ νομίζουμε πως οι άνθρωποι οικοδομούν την οικονομία, τα άλλα ζώα παίζουν στην πραγματικότητα πολύ μεγάλο ρόλο και θα πρέπει να τα βλέ­πουμε ως μέλη της εργατικής τάξης. Ωστόσο πρόκειται για αναξιόπιστους εργάτες και χρειάζεται ενέργεια για να τα κρατήσουμε υπό έλεγχο. Ο Hribal υποστηρίζει επομένως ότι η αντίσταση των ζώων-εργατών συνέβαλε στην αντικατάστασή τους από τις μηχα­νές, συμβάλλοντας στην ανάδυση της Βιομηχανικής Επανάστασης. Τα ζώα που δραπετεύουν από τα σφαγεία επηρεάζουν την κοινή γνώμη. Μπορούν επίσης να επηρεάσουν τους κανονισμούς και τη νομοθεσία. Ο Hribal γράφει ότι στα μέσα του 19ου αιώνα ο αμερι­κανικός στρατός ήθελε να χρησιμοποιήσει καμήλες ως στρατιώτες. Όταν οι καμήλες άρχισαν να αντιστέκονται με κάθε δυνατό τρόπο -φωνάζοντας, φτύνοντας και δαγκώνοντας τους ανθρώπους-στρα­τιώτες-, οι άνθρωποι που έπρεπε να δουλέψουν μαζί τους σύντομα άρχισαν να τις αντιπαθούν· δεν μπορούσαν να συνεργαστούν και η πρακτική αυτή σταμάτησε. Ο στρατός υποστήριξε ότι επρόκειτο απλώς για ένα πείραμα, ενώ οι καμήλες ήταν αυτές που έκαναν το πείραμα, μη συνεργαζόμενες» (σσ 105-106).

Από την άποψη αυτή είναι λάθος να πιστεύουμε ότι τα ζώα δεν ασκούν πολιτική, επειδή -υποτίθε­ται- δεν μπορούν να ψηφίσουν, γιατί η έρευνα σχετικά με τις ομαδικές αποφάσεις των ζώων δείχνει ότι μπορούν και ότι το κάνουν εντός των κοινοτήτων τους (βλ., για παράδειγμα, Vinciane Despret, Τα πρόβατα έχουν άποψη, μτφ. Γιώτα Γαλαζούλα, Κυαναυγή, 2025 - δείτε και το σχετικό αναλυτικό άρθρο του Γεράσιμου Κακολύρη στην Book Press. Εξάλλου, η πολιτική δεν λαμβάνει χώρα μόνο στα δημοτικά συμβούλια, στις συνεδριάσεις των επίσημων και παραδοσιακών κομμάτων ή στα κοινοβούλια: κάθε πρακτική που αμφισβητεί την εξουσία έχει και πολιτικό χαρακτήρα. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει προσωπικές σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και ζώων στις οποίες τα τελευταία θέτουν κάποια αιτήματα, αρκεί να είμαστε σε θέση και να θέλουμε να τα διαβάσουμε, κοινωνικά κινήματα που αλληλεπιδρούν με τα άλλα ζώα και αμέτρητους άλλους τρό­πους με τους οποίους τα τελευταία επηρεάζουν τη ζωή και τις προοπτικές των ανθρώπους.

Είναι εσφαλμένη η εντύπωσή μας ότι η πολιτική βρίσκεται πέραν των δυνατοτήτων των ζώων, ότι δεν μπορούν να την καταλάβουν. Μολονότι νομίζουμε ότι είμαστε οι μόνοι υπεύθυνοι για τα κοινωνικά θέματα και τις κοινωνικές δομές, ο Χράιμπαλ έδειξε τον τρόπο με τον οποίο τα ζώα επηρέασαν τη Βιομηχανική Επανάσταση και τον ρόλο που διαδραμάτισαν. Όπως επισημαίνει η Μέιερ, «επειδή τα ζώα εργασίας ήταν τόσο αναξιόπιστοι εργάτες, οι άνθρωποι προτίμησαν να τα ξεφορτωθούν. Αυτό επέσπευσε τη χρήση των μηχανών. Επιπλέον η αντίσταση των ζώων επηρέασε τους σημερινούς τρόπους αντιμετώπισής τους. Αυτή η αντίσταση αναγνωρίστηκε και αναγνωρίζεται από τους ανθρώπους ως τέτοια. Επομένως η αντίσταση είναι μια μορφή πολιτικής δράσης την οποία βλέπουμε και στα ζώα» ­­­(σ. 175). Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να αλλάξουμε την οπτική γωνία και ας αναγνωρίσουμε στα ζώα την ακλόνητη επιθυμία και τη δυνητική ικανότητα αυτοαπελευθέρωσης.

(...) πλέον δεν έχουμε το δικαίωμα να κλείνουμε τα μάτια μας, να βουλώνουμε τα αυτιά μας, να σιωπούμε μπροστά σε όσα μας φωνάζουν με τις πράξεις τους: οφείλουμε να αποκριθούμε στα καλέσματά τους.

Η ιστορία «από τα κάτω» του Τζέισον Χράιμπαλ -η οποία θα πρέπει να τοποθετηθεί πλάι σε εκείνες του φεμινιστικού κινήματος, του κινήματος κατά των φυλετικών διακρίσεων, όπως και εκείνου εναντίον της αποικιοκρατίας- δεν μπορεί παρά να προκαλέσει ένα αίσθημα αλληλεγγύης προς όλες εκείνες τις αισθανόμενες υπάρξεις που υφίστανται κακοποιήσεις, δολοφονίες και προσβολές, ανεξάρτητα από το είδος στο οποίο ο άνθρωπος φρόντισε να τους επιβάλλει και να τις κλείσει, με την επίγνωση ότι τα «ζώα γνωρίζουν τι είναι η ελευθερία και την επιθυμούν». Μπορεί τα ζώα να μην θεωρήθηκαν ποτέ έως σήμερα πρωταγωνιστές στη σκηνή της ιστορίας, παράγοντες σε θέση να δημιουργήσουν τις δικές τους ιστορίες και να δώσουν τα ίδια μορφή στις ζωές τους, αλλά πλέον δεν έχουμε το δικαίωμα να κλείνουμε τα μάτια μας, να βουλώνουμε τα αυτιά μας, να σιωπούμε μπροστά σε όσα μας φωνάζουν με τις πράξεις τους: οφείλουμε να αποκριθούμε στα καλέσματά τους.

Η επανεκτίμηση των αξιών

Η δυνατότητα να γνωρίζουμε, να παρατηρούμε και να αλληλεπιδρούμε με τον ζωικό κόσμο, με τις διάφορες ζωικές κοινωνίες και ατομικότητες/ενικότητες, θα μπορούσε να συμβάλει στην επανεκτίμηση αξιών όπως η αλληλεγγύη, η δημοκρατία και η αλήθεια, ώστε να καταστούν ενεργές. Θα συνέβαλε στη γέννηση μιας νέας κουλτούρας συνύπαρξης και ειρήνης. Από τη σκοπιά αυτή το έργο του Χράιμπαλ μας ωθεί -και μας υποχρεώνει- να ξανασκεφτούμε τις παραδοσιακές και τις τρέχουσες έννοιες της τάξης και της πολιτικής, της αλληλεγγύης, να επιχειρήσουμε και να αναπτύξουμε νέες ιδέες και νέες προσεγγίσεις. Όχι ότι πρόκειται για έργο εύκολο, το αναγνωρίζει και ο ίδιος, όπως επίσης σημειώνει ότι κάτι τέτοιο δεν είναι και αδύνατον, και με ισχυρή θέληση μπορούμε να υπερβούμε τα εμπόδια.

Εξάλλου και προς αυτή την κατεύθυνση δεν έχουν λείψει οι σχετικές απόπειρες, φροντίζοντας να απαριθμήσει κάποιους σημαντικούς μελετητές των οποίων η συνεισφορά παραμένει κρίσιμης σημασίας για την αντιειδιστική σκέψη:

«Υπάρχουν δυσκολίες. Για παράδειγμα, δεν μπορούμε να κάνουμε κριτικό διάλογο μαζί με τα άλλα ζώα. Δεν μπορούμε να οργανωθούμε πολιτικά μαζί τους, τουλάχιστον με την παραδοσιακή έννοια. Η συγκεκριμένη σχέση μπορεί να μην ενέχει τα επίπεδα αμοιβαιότητας που έχουμε συνηθίσει. Όλα αυτά ισχύουν. Όμως μπορούμε να υπερβούμε τις προκλήσεις. Κάποιοι άνθρωποι έχουν ήδη ριχτεί στη διαδικασία με σοβαρό και διεξοδικό τρόπο. Η Ανιέζε Πινιατάρο έχει απευθύνει κάλεσμα για ένα διαειδικό πολιτικό εγχείρημα βασισμένο στις έννοιες της τάξης, της ενδυνάμωσης και της αλληλεγγύης ("La question animale: un débat à ouvrir dans le movement anticapitaliste", 21/09/2009). Οι Σου Ντόναλτσον και Γουίλ Κιμλίκα έχουν προτείνει ένα συμμετοχικό πολιτικό μοντέλο που περιλαμβάνει τα εργαζόμενα ζώα (Sue Donaldson & Will Kymlicka, Ζωόπολις: Μια πολιτική θεωρία για τα δικαιώματα των ζώων, μτφ. Γρηγόρης Μολύβας, Πόλις, 2021). Αυτές οι συζητήσεις δεν ισοδυναμούν με εγγαστριμυθία. […] Ούτε πρόκειται για πατερναλισμό» (σ. 85).

Κατακλείδα

«Αν αναγνωρίσουμε ότι τα άλλα ζώα είναι εργαζόμενα υποκείμενα, δεν αιτιολογούμε την εκμετάλλευση που υφίστανται· αναγνωρίζουμε όσα κάνουν και την ιστορία που έχουν γράψει. Κάποτε έθεσα το ερώτημα: “Ποιος έχτισε την Αμερική;”. Απάντησα ότι την έχτισαν άλογα, βόδια, αγελάδες, γουρούνια, κότες. Η εργασία τους συνεισέφερε στην οικοδόμηση της χώρας εξίσου με την ανθρώπινη εργασία. Πράγματι, τα μη ανθρώπινα ζώα δεν είναι σκλάβοι ή έμμισθο εργατικό δυναμικό. Πράγματι, προσφέρουν εργασία μέσω του εξαναγκασμού. Όμως αυτό σημαίνει ότι η εργασία τους παράγει λιγότερη αξία; Την κάνει λιγότερο σημαντική ή λιγότερο εργασία; Η απλήρωτη εργασία των ζώων αποτέλεσε το θεμέλιο ανάπτυξης της ανθρώπινης εργασίας· παρείχε τις δομικές προϋποθέσεις για την άνοδο του καπιταλισμού· είναι η κινητήρια δύναμη της παραγωγικότητας των σύγχρονων κοινωνιών» (σσ. 69-70).

*Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΤΣΙΑΜΟΥΡΑΣ είναι διδάκτορας φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Γράφει και μεταφράζει κείμενα σχετικά με το ζήτημα των ζώων από φιλοσοφική και πολιτική σκοπιά. Από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων κυκλοφορεί το βιβλίο του Να σπάσουμε τα κλουβιά-κελιά. Κείμενα αντιειδισμού (2025).

Απόσπασμα από το βιβλίο «Τα ζώα είναι μέρος της εργατικής τάξης. Ξαναγράφοντας την ιστορία από τα κάτω» (μτφρ. Βαγγέλης Τσίρμπας, εκδ. Oposito)

«Η τρέχουσα εννοιολόγηση της τάξης είναι ελλιπής. Πρόκειται για μια έννοια πολύ ευρύτερη και συνθετότερη από όσο πιστεύαμε μέχρι σήμερα. Αυτή η διαπίστωση είναι το πρώτο βήμα για να αρχίσουμε να αναπτύσσουμε νέες ιδέες και προσεγγίσεις. […] Αν συμπεριλάβουμε τα άλλα ζώα στις ευρύτερες συζητήσεις μας, ως μέλη της ίδιας εργατικής τάξης που παράγουν, αντιστέκονται και συνδιαμορφώνουν ενεργά τον κόσμο, τα συμπεριλαμβάνουμε στο μέλλον. Είναι θέμα αλληλεγγύης. Σε ολόκληρο τον κόσμο γίνονται σημαντικές συζητήσεις για το μέλλον των κοινών. Αυτό που απουσιάζει από τις συζητήσεις είναι το πού και το πώς τα άλλα ζώα, και ειδικότερα τα υπόλοιπα μέλη της εργατικής τάξης, θα έχουν θέση στο μέλλον των κοινών. […] Καλωσορίζω όλα όσα θέλουν να συμπορευτούμε. Τα μη ανθρώπινα ζώα έχουν βαθιά και μακροχρόνια κατανόηση των κοινών. Πρέπει να μάθουμε από αυτά και να σκεφτούμε πώς θα συνδιαμορφώσουμε ένα κοινό μέλλον που θα μας χωράει όλα» (σσ. 85-86).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Τζέισον Χράιμπαλ είναι ιστορικός και συγγραφέας.

Το πιο πρόσφατο βιβλίο του Fear of the Animal Planet: The Hidden History of Animal Resistance μιλά για τις συνθήκες στους ζωολογικούς κήπους, στα τσίρκα και στα ενυδρεία, που συχνά οδηγούν στις αποδράσεις και στις επιθέσεις των ζώων.