«Νέα ζωή: Έλληνες Εβραίοι μετά τη Σοά – Ιστορία, μνήμη, ταυτότητα (1944-1955)» της Ελένης Μπεζέ (κριτική)

Η Ελένη Μπεζέ, φιλόλογος και ιστορικός, στην παρούσα μελέτη της, η οποία στηρίζεται στη διδακτορική της διατριβή («Έλληνες Εβραίοι: Μνήμες και ταυτότητες μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο», Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστημίου Θεσσαλίας), επιχειρεί να δείξει την πορεία των Ελλήνων Εβραίων μετά την επιστροφή τους στην Ελλάδα, ως επιζώντων των στρατοπέδων συγκέντρωσης μετά τη Σοά, δηλαδή την «Ολοκληρωτική Καταστροφή», όρο που αντικαθιστά τον όρο «Ολοκαύτωμα».

Πόσο εύκολη ήταν γι’ αυτούς η νέα τους ζωή; Ανάμεσα σε περιγραφές και ερμηνείες, θα θέτει εμβόλιμα τα δικά της ερωτήματα, που προχωρούν την έρευνα πολύ πιο πέρα από τα επίσημα αρχεία, συχνά αμφισβητώντας κάποιες ιστοριογραφικές βεβαιότητες ή προσθέτοντας αυτονόητες αλήθειες ανάμεσα στις αρχειακές «σιωπές». Έτσι, μοιάζει σαν να ξαναδιαβάζει τα γεγονότα της κρίσιμης δεκαετίας που ακολούθησε το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όσον αφορά τη μοίρα των Ελλήνων Εβραίων, προσθέτοντας, αν όχι μια νέα θέαση της ιστορικής αυτής περιόδου, τουλάχιστον καίρια ερωτήματα· στην ουσία, ωθώντας την έρευνα πιο πέρα από τα γνωστά: οικονομική δυσπραγία, δυσκολία ένταξης στην κανονικότητα της ελληνικής μεταπολεμικής ζωής, διεκδίκηση των καταπατημένων περιουσιών, κρατική αδιαφορία, αντισημιτισμός. Στον Πρόλογό της, η Ρίκα Μπενβενίστε («Ανάμεσα σε σιωπές») θα εστιάσει ακριβώς σ’ αυτή τη συμβολή της παρούσας μελέτης, να αναδείξει το «πώς» και κυρίως το «γιατί» των παραπάνω προβλημάτων.

Η δομή της μελέτης 

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη: «Έλληνες Εβραίοι μετά την απελευθέρωση» και «Ιδεολογικές ανακατατάξεις, νέες ελληνοεβραϊκές ταυτότητες». Θα ασχοληθεί με τις πρώτες κινήσεις για αποκατάσταση, για τις πρωτοβουλίες να συσταθούν συλλογικότητες προκειμένου να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους, αλλά και θα παρουσιάσει, σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια, στοιχεία που θα αποκαλύψουν ήδη διαφαινόμενες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις στους κόλπους των εβραϊκών κοινοτήτων. Έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός πως στηρίζεται στις πρώτες μαρτυρίες όσων επιστρέφουν (συγκλονιστική η εμπειρία του Λέοντος Μπατή, του πρώτου που επιστρέφει), μαρτυρίες που δημοσιεύονται στις εφημερίδες ή εκδίδονται -θα ξεχωρίσει την περίπτωση αυτών που κρύβονταν στο βουνό, μετέχοντας στην αντίσταση- από αυτούς που επέζησαν της Σοά, καθώς αναφύονται μεταξύ τους και ιδεολογικές διαφορές.

Αυτή η θέση, όπως είναι φυσικό, πήρε μεγαλύτερες διαστάσεις, μετά την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ το 1948.

Στο δεύτερο μέρος θα εστιάσει περισσότερο στην έννοια του σιωνισμού, επισημαίνοντας τη διαφοροποίηση ατού του ιδεολογικού ρεύματος που προϋπήρχε του πολέμου, έλαβε όμως μεγάλες διαστάσεις μετά τη Σοά σε όλη την Ευρώπη και στην Ελλάδα, όπου ένθερμοι υποστηρικτές του σιωνισμού άρχισαν, σε αντίθεση με προτεινόμενες λύσεις αφομοίωσης, να διακινούν τη θέση τους για εγκατάσταση των Εβραίων στην Παλαιστίνη ως «επάνοδο στα πατρογονικά εδάφη», μη θεωρώντας υπαρκτό πρόβλημα την παρουσία των Αράβων στα ίδια μέρη. Αυτή η θέση, όπως είναι φυσικό, πήρε μεγαλύτερες διαστάσεις, μετά την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ το 1948. Κάποιοι άλλοι επέλεξαν τη μετανάστευση στις Η.Π.Α. ή και στη Λατινική Αμερική.

Στο ίδιο μέρος έκταση θα δοθεί στην ταυτότητα που διαμόρφωσαν Έλληνες Εβραίοι κατά τη διάρκεια της Κατοχής, μετέχοντας στην αντίσταση είτε πολεμώντας στο βουνό μαζί με τους αντάρτες, είτε συμμετέχοντας στις εαμικές πράξεις αντίστασης κατά των δυνάμεων κατοχής μέσα στις πόλεις. Κάποιοι από αυτούς συμμετείχαν ιδεολογικά προσκείμενοι στην αριστερή ιδεολογία, κάποιοι επειδή την έβλεπαν ως μοναδική διέξοδο μπροστά στη διαφαινόμενη απειλή αφανισμού τους. Πολλοί, ειδικά από τους τελευταίους, διαχώρισαν τη θέση τους μετά κυρίως τον Εμφύλιο και τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Έτσι, διατηρήθηκαν και εντάθηκαν οι δύο τάσεις: από τη μια να αφομοιωθούν στην ελληνική πραγματικότητα, δύσκολη, οπωσδήποτε περίπτωση, ειδικά για όσους είχαν ενεργό συμμετοχή στο αριστερό κίνημα, καθώς το κράτος των νικητών του Εμφυλίου έβρισκε ακόμη μια αφορμή για δίωξη των αριστερών Εβραίων, από την άλλη να αποδεχθούν το δέλεαρ της εγκατάστασής τους στο κράτος του Ισραήλ.

(...) στην εποχή της σφοδρής αντιπαράθεσης της Δεξιάς με την Αριστερά, υπήρχαν και περιπτώσεις σύγκλισης, τουλάχιστον στα πλαίσια της αλληλοϋποστήριξης, εν μέσω κλίματος διώξεων.

Και εδώ αυθεντικές μαρτυρίες ρίχνουν φως και στις δύο περιπτώσεις. Στην απόφαση πολλών Εβραίων να προτιμήσουν τη δεύτερη λύση έπαιξε σημαντικό ρόλο και η στάση των εβραϊκών κοινοτήτων. Ο ρόλος τους ήταν να λειτουργήσουν ως μια «οικογένεια» για τους εναπομείναντες μετά τη Σοά Εβραίους αδελφούς τους, ωστόσο συχνά γίνονταν διακρίσεις, κυρίως ιδεολογικού χαρακτήρα, που απομάκρυναν τους αντιφρονούντες από την όποια βοήθεια θα μπορούσαν να έχουν. Η Μπεζέ επισημαίνει πως, αν και σε διάλογο με την ταυτότητα του σιωνιστή βρέθηκε μεταπολεμικά η ταυτότητα του αριστερού Εβραίου, στην εποχή της σφοδρής αντιπαράθεσης της Δεξιάς με την Αριστερά, υπήρχαν και περιπτώσεις σύγκλισης, τουλάχιστον στα πλαίσια της αλληλοϋποστήριξης, εν μέσω κλίματος διώξεων.

Την έκδοση προλογίζει η Ρίκα Μπενβενίστε. Φωτογραφικό υλικό και Πηγές ελληνικές και ξενόγλωσσες τόσο αρχειακές, όσο και από δημοσιεύσεις στον Τύπο, αλλά και βιβλιογραφία με μαρτυρίες, καθώς και μελέτες, άρθρα και λογοτεχνικές αναφορές, συμπληρώνουν την ενδιαφέρουσα έκδοση. Στο εξώφυλλο μια φωτογραφία απεικονίζει την αρχή της ελπίδας, τον Οκτώβρη του 1944, που δεν ευοδώθηκε. Τρεις φίλοι, οι δύο Εβραίοι, μαζί με τον άνθρωπο που τους έκρυψε κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής.

Μια μελέτη που συμβάλλει στην κατανόηση της μετά τη Σοά εποχής στην Ελλάδα, που μπορεί να μας πηγαίνει πολλές δεκαετίες πίσω, στο τέλος του πολέμου, όμως, όπως παρατηρεί η Ελένη Μπεζέ στον Επίλογο, ο απόηχός της φτάνει ώς τις μέρες μας.

*Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας. Το νέο της βιβλίο, «Ο φλοιός και ο χυμός – Υπέργειες και υπόγειες προσεγγίσεις σε λογοτεχνικούς τόπους» κυκλοφορεί από τις εκδ. Κουκκίδα.

Απόσπασμα από το βιβλίο 

«Ο Μπατής είναι ο πρώτος, και σε αντίθεση με εκείνους που θα γυρίσουν λίγο αργότερα, είναι -όπως τονίζεται και στο δημοσίευμα- μόνος. Δραπέτευσε μόνος, επέστρεψε μόνος και στη Θεσσαλονίκη είναι και πάλι μόνος., αντιμέτωπος με ένα πλήθος αγνώστων γεμάτο, στην καλύτερη περίπτωση, περιέργεια, στις περιπτώσεις των εναπομεινάντων Εβραίων, καχυποψία. Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, το γεγονός ότι θεωρήθηκε παράφρων. Ο πρώτος, ο μόνος, ώς εκείνη τη στιγμή, επιζών και μάρτυς οδηγείται έτσι στην πλήρη απομόνωση. Η κοινωνία προφανώς δεν είναι έτοιμη να ακούσει και εκείνος έρχεται αντιμέτωπος με αυτό που για τον Πρίμο Λέβι, και όχι μόνο, αποτελούσε έναν από τους χειρότερους εφιάλτες στο στρατόπεδο, την απροθυμία των άλλων να ακούσουν. Η επιστροφή, εκτός από το πέρασμα διαδοχικών γεωγραφικών συνόρων, απαιτούσε από τον επιζώντα και μια συμβολική υπέρβαση. Χρειαζόταν να μεταβεί από τον παραλογισμό του κόσμου του στρατοπέδου στην «ομαλότητα» της μετέπειτα ζωής. Η επιστροφή του Μπατή, σε ένα συμβολικό επίπεδο, προσέκρουσε στο εμπόδιο που αποτελούσε η άρνηση των άλλων». (σ. 164)

Δυο λόγια για τη συγγραφέα 

Η Ελένη Μπεζέ γεννήθηκε στο Μονπελιέ το 1974. Είναι φιλόλογος και ιστορικός. Σπούδασε στο Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κρήτης και στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Φιλοσοφίας του ίδιου πανεπιστημίου. Έχει εργαστεί στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και ως επιμελήτρια εκδόσεων.

Από το 2010 συνεργάζεται με το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος. Η διδακτορική διατριβή της, από την οποία προήλθε το βιβλίο «Νέα ζωή. Έλληνες Εβραίοι μετά τη Σοά», είχε θέμα: «Έλληνες Εβραίοι: Μνήμες και ταυτότητες μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο» (Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστημίου Θεσσαλίας). Είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο ίδιο Τμήμα, όπου έχει διδάξει για τη μεταπολεμική εβραϊκή ζωή στην Ελλάδα. Μελετά και γράφει για τη Σοά και τον απόηχό της. Ζει στην Αθήνα με τον σύντροφό της και τον γιο τους.