alt

Για τη συλλογή μελετών του Μιχαήλ Μπαχτίν «Δοκίμια Ποιητικής» (Π.Ε.Κ.) και για την πραγματεία του Michael Holquist «Διαλογικότητα - Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του» (Gutenberg).

Tου Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αν υπάρχει ένας θεωρητικός της λογοτεχνίας, ένας θεωρητικός των ιδεών, που ανανέωσε τόσο πολύ τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε το μυθιστόρημα και του οποίου ο στοχασμός εξακολουθεί να είναι επίκαιρος ακόμα και σήμερα, τότε σίγουρα αυτός είναι ο Μιχαήλ Μπαχτίν. Δύο βιβλία που κυκλοφόρησαν μέσα στη χρονιά επεκτείνουν τη γνώση μας γι’ αυτόν τον σπουδαίο φιλόσοφο: από τη μία, πέντε δοκίμια του ίδιου του ρώσου στοχαστή, τα οποία αφορούν στην τέχνη της λογοτεχνίας, κι από την άλλη μια εμβριθής μελέτη ενός κορυφαίου φιλολόγου και ειδικού σε θέματα μπαχτινικής θεωρίας και σκέψης.

Διαλογικότητα νυν και αεί

Γιατί όμως αξίζει να προσεγγίσει κανείς τη λογοτεχνία με βάση το μπαχτινικό πρίσμα;

Ας ξεκινήσουμε μερικά απλά μαθήματα μπαχτινικής θεωρίας, για να καταλάβουμε την αξία του. Ο Michael Holquist θεωρεί πως πρωτεύουσα θέση στη σκέψη του Μ. Μπαχτίν κατέχει η διαλογικότητα, ένα χαρακτηριστικό που επιτρέπει στο μυθιστόρημα να παρακολουθεί καλύτερα την ποικιλία του κόσμου. Η διαλογικότητα υπάρχει πρώτα απ’ όλα στη ζωή, όπου ο εαυτός διασταυρώνεται με τον άλλο και έτσι αυτό- και ετερο-προσδιορίζεται. Συναντάται ευρύτερα στη γλώσσα, όπου κάθε πρόταση είναι πρώτα απ’ όλα εκφώνημα, εκφορά λόγου δηλαδή που συν-διαμορφώνεται από τις κοινωνικές συνθήκες, τις προθέσεις του ομιλητή και φυσικά τον αποδέκτη, στον οποίο απευθύνεται. Έτσι, η διαλογικότητα προϋποθέτει την πολυφωνία, την επιδιώκει και δεν επιθυμεί να την οδηγήσει στην ενικότητα, στηρίζεται στην ετερότητα και μέσω αυτής καθορίζει την υπόσταση κάθε μέλους της.

Tο μυθιστόρημα μπορεί να ερμηνευτεί βάσει του χρονότοπου της συγγραφής του, καθορίζοντας τις πολιτισμικές συνθήκες που το γέννησαν, τον χρονότοπο της ιστορίας αλλά και τον χρονότοπο της ανάγνωσης που επανακαθορίζει τα δύο πρώτα.

Αναλογικά, η διαλογικότητα είναι το πρίσμα με το οποίο διαβάζουμε το νόημα κάθε κειμένου, αφού αυτό θεωρείται προϊόν διαμάχης μεταξύ πολλών εμφανών και αφανών δυνάμεων, που διασταυρώνονται μέσα στο γλωσσικό πεδίο. Το λογοτεχνικό έργο, με ναυαρχίδα το μυθιστόρημα, αποτελεί ένα οικοσύστημα όπου όλοι οι οργανισμοί βρίσκονται σε ισορροπία και συνεχή κίνηση, αλλά συνάμα χαρτογραφούνται στην ποικιλία τους, στην πολλαπλότητα και πάνω απ’ όλα στην αλληλεπίδρασή τους.

alt
   Ο Michael Holquist

Οι βασικότερες παράμετροι, σύμφωνα με τον M. Holquist, οι έννοιες δηλαδή του χώρου και του χρόνου, συναποτελούν τον χρονότοπο, έννοια που ο Μ. Μπαχτίν δανείστηκε από την αϊνσταϊνική θεωρία της Σχετικότητας. Ο χρονότοπος δεν είναι απλώς η συνισταμένη χρόνου και χώρου, αφού ο Μ. Μπαχτίν πιστεύει ότι κάθε τόπος σε διαφορετικό χρόνο είναι στην ουσία άλλος τόπος. Είναι περισσότερο μια ιδεολογική στάση που συνδέει τον χρόνο και τον χώρο, αλλά και τις αξίες που ο καθένας κουβαλά μαζί του. Επομένως, το μυθιστόρημα μπορεί να ερμηνευτεί βάσει του χρονότοπου της συγγραφής του, καθορίζοντας τις πολιτισμικές συνθήκες που το γέννησαν, τον χρονότοπο της ιστορίας αλλά και τον χρονότοπο της ανάγνωσης που επανακαθορίζει τα δύο πρώτα.

Όλα τα παραπάνω είναι οι βασικές μπαχτινικές ιδέες τις οποίες συνοψίζει ο M. Holquist, ιδέες που περιστρέφονται γύρω από την έννοια της διαλογικότητας, χωρίς να αγνοεί τη διακειμενικότητα, το καρναβαλικό στοιχεία, το μυθιστόρημα μαθητείας, την αρχιτεκτονική της λογοτεχνίας κ.λπ. Κι είναι τόσο κατατοπιστικός που όποιος καταλάβει τις συλλογιστικές γραμμές, που ο μελετητής χαράζει, θα μπορέσει να δει σε εύρος και σε βάθος τη συνεισφορά του Μ. Μπαχτίν στον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τα μυθιστορήματα.

Η ποιητική των ειδών του λόγου

Από την άλλη, τα Δοκίμια Ποιητικής που μετέφρασε ο Γ. Πινακούλας κατευθείαν από τα ρωσικά έρχονται να συμπληρώσουν όσα ήδη έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, ολοκληρώνοντας το μπαχτινικό corpus. Έρχονται να συμπληρώσουν τα Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής (μετφ. Γ. Σπανός, Πλέθρον 1980), το Έπος και μυθιστόρημα (μετφ. Γ. Κιουρτσάκης, Πόλις 1995) και τα Ζητήματα της ποιητικής του Ντοστογιέφσκι (μετφ. Αλ. Ιωαννίδου, Πόλις 2000).

Στα δοκίμιά του αυτά ο Ρώσος στοχαστής μελετά τον μυθιστόρημα μαθητείας, εντάσσοντάς το ιστορικά ανάμεσα στα μυθιστορήματα εκείνα που έχουν στο κέντρο τους τον πρωταγωνιστικό χαρακτήρα (ταξιδιωτικά, μυθιστορήματα δοκιμασίας, βιογραφικά). Εκεί συναντάμε την εικόνα του εξελισσόμενου ανθρώπου, ο οποίος περνά από τον ιδεαλισμό της εφηβείας στην ωρίμαση της ενηλικίωσης. Η προσωπική του μάλιστα εξέλιξη συνάπτεται με το ιστορικό γίγνεσθαι, ενώ αυτό που παίζει καθοριστικό ρόλο είναι ο γνωστός πλέον χρονότοπος, που τοπικά και χρονικά καθορίζει την πορεία του πρωταγωνιστή.

Το μυθιστόρημα μαθητείας είναι ένα από τα πολλά είδη λόγου, που μελετά ο Μ. Μπαχτίν, καθώς τα βλέπει με γλωσσολογικό τρόπο, χωρίς όμως να μένει σε στενές αντιλήψεις για μια στατική και μονοεπίπεδη γλώσσα.

Το μυθιστόρημα μαθητείας είναι ένα από τα πολλά είδη λόγου, που μελετά ο Μ. Μπαχτίν, καθώς τα βλέπει με γλωσσολογικό τρόπο, χωρίς όμως να μένει σε στενές αντιλήψεις για μια στατική και μονοεπίπεδη γλώσσα. Στηρίζει τη θεωρία για τα είδη στο εκφώνημα, το οποίο καθορίζεται από την απεύθυνση του πομπού προς έναν συγκεκριμένο δέκτη. Ειδικότερα τα λογοτεχνικά είδη δεν μπορούν να θεωρηθούν τυποποιημένα, αφού αντανακλούν την ατομικότητα του δημιουργού χάρη στο ιδιαίτερο ύφος που τα διακρίνει. Η λογοτεχνία εν γένει, πιστεύει ο Μ. Μπαχτίν, είναι ένα δυναμικό σύστημα υφών όπου συναντάται η διαλογικοποίηση των σύνθετων ειδών λόγου, ειδών τα οποία το μυθιστόρημα συχνά δανείζεται από την εξωκειμενική επικοινωνία και τα αφομοιώνει δημιουργικά.

Και σ’ αυτά τα μελετήματα ο Ρώσος θεωρητικός θεωρεί το κείμενο φορέα διαλόγου, καθώς στην ουσία το αντιλαμβάνεται σαν ένα είδος παλίμψηστου στο οποίο έχουν ταυτοχρονιστεί φωνές και λόγοι, κείμενα και κοινωνικές ιδιόλεκτοι. Η πολυφωνία του, αυτή η περίφημη μπαχτινική έννοια που αποκαλύπτει την πολυμέρεια του είδους, αποτελεί μια διαλογική συνάντηση υφών, βλέποντας τις λέξεις των ηρώων ως διφωνικές υπάρξεις που απηχούν λόγους άλλων. Η ανάλυση αυτή περιλαμβάνει τη μαρξιστική-ιστορική ματιά, που βλέπει το κείμενο μέσα στον ορίζοντα της συγγραφής του, αλλά και την αναγνωστική θεωρία, που θεωρεί τον αναγνώστη τη δεύτερη συνείδηση που έρχεται να κατανοήσει την πρώτη.

Όποιος εμβαθύνει στα έργα του Μπαχτίν θα καταλάβει την πολυεπίπεδη φύση του μυθιστορήματος, θα καταλάβει πόσο η ανάγνωση μπορεί να αποβεί μια αρχαιολογική διαδικασία, μια περιπετειώδης αντίληψη αφανών υποστρωμάτων.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Τελευταίο του βιβλίο, η «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).


altΔιαλογικότητα
Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του
Michael Holquist
Μτφρ. Ιωάννα Σταματάκη
Gutenberg 2014
Σελ. 336, τιμή € 22,00

alt

altΔοκίμια ποιητικής
Mikhail Bakhtin
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014
Σελ. 268, τιμή € 12,00

alt 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MIKHAIL BAKHTIN

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Παρηγορητικοί λόγοι για τη διαχείριση του πένθους και της απώλειας» (κριτική) – Με τα κατευναστικά λόγια του Μεγάλου Βασιλείου και του Πλουτάρχου

«Παρηγορητικοί λόγοι για τη διαχείριση του πένθους και της απώλειας» (κριτική) – Με τα κατευναστικά λόγια του Μεγάλου Βασιλείου και του Πλουτάρχου

Για το βιβλίο «Πλούταρχος–Μέγας Βασίλειος. Παρηγορητικοί Λόγοι. Για τη διαχείριση του πένθους και της απώλειας» (μτφρ. Ιωάννης Πλεξίδας, εκδ. Γραφή). Kεντρική εικόνα: η διάσημη Madonna della Pietà του Μιχαήλ Άγγελου © Wikipedia. 

Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάν...

Κώστας Στούπας και Γιώργος Ν. Πολίτης: δύο βιβλία για την παρακμή της Δύσης και την έλλειψη κοινής λογικής στην Ελλάδα

Κώστας Στούπας και Γιώργος Ν. Πολίτης: δύο βιβλία για την παρακμή της Δύσης και την έλλειψη κοινής λογικής στην Ελλάδα

Για τα βιβλία των Κώστα Στούπα «Η επερχόμενη αταξία» (εκδ. Επίκεντρο) και Γιώργου Ν. Πολίτη «Να σηκωθούμε όρθιοι» (εκδ. Ψυχογιός). Κεντρική εικόνα: © Leonhard Niederwimmer/Unsplash.

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης

Το βιβλίο ...

10 χρόνια από το «Sapiens» του Γιουβάλ-Νόα Χαράρι: Το βιβλίο που άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε τον άνθρωπο

10 χρόνια από το «Sapiens» του Γιουβάλ-Νόα Χαράρι: Το βιβλίο που άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε τον άνθρωπο

Ένα παγκόσμιο εκδοτικό φαινόμενο. Ως τώρα το βιβλίο του Γιουβάλ-Νόα Χαράρι [Yuval-Noah Harari] «Sapiens» (μτφρ. Μιχάλης Λαλιώτης, εκδ. Αλεξάνδρεια) έχει πουλήσει 45 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως και κατά πολλούς αποτελεί εγκόλπιο γνώσης της ανθρώπινης εξέλιξης. Πλέον, κυκλοφορεί η επετειακή έκδοσή του που περιλαμβ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

1, 2 και 3 Ιουνίου ο Nick Cave θα βρεθεί στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead.

Επιμέλεια: Book Press

Η Στέγη ανοίγει για πρώτη φορά την αγκαλιά της στον αξεπέραστο Nick Cave, ο οποίος επιστρέφει...

«Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ, στο θέατρο «Ελ Ερ» (κριτική) – Μια πολύ δυνατή παράσταση για τις ψυχικές «κουνελότρυπες»

«Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ, στο θέατρο «Ελ Ερ» (κριτική) – Μια πολύ δυνατή παράσταση για τις ψυχικές «κουνελότρυπες»

Για την παράσταση «Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Λυμπερόπουλου που ανέβηκε στο θέατρο Ελ Ερ. Κεντρική εικόνα: © Σπύρος Περδίου. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Το «Rabbit Hole» του Ντέιβιντ ...

16ο Φεστιβάλ ΛΕΑ: από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους σε Αθήνα, Χαλκίδα, Λευκάδα, Χανιά

16ο Φεστιβάλ ΛΕΑ: από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους σε Αθήνα, Χαλκίδα, Λευκάδα, Χανιά

Υπό την αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Κατερίνας Σακελλαροπούλου, θα πραγματοποιηθεί η 16η έκδοση του Φεστιβάλ ΛΕΑ (Λογοτεχνία εν Αθήναις), στο πλαίσιο του οποίου θα υλοποιηθούν διάφορα πρότζεκτ από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους, λειτουργώντας έτσι ως Πολιτιστική και Λογοτεχνική Γέφυρα μετ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γεωργάτου «Επίνοια – Φιλοσοφικοί στοχασμοί», η οποία κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αν Έχεις

Αν έχεις υγεία, ζεις σε ε...

«Πίσω από τις κλειστές πόρτες» της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη (προδημοσίευση)

«Πίσω από τις κλειστές πόρτες» της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη «Πίσω από τις κλειστές πόρτες – Αστέρες, ηγέτες, γαλαζοαίματοι και καθημερινοί άνθρωποι», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δύο ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...
Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Και τα πέντε έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήματα τόσο στην εποχή τους και στις συνθήκες που γράφτηκαν όσο και με σημερινά κριτήρια. Θα βρίσκονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων τις επόμενες μέρες.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Marquis De Sade «Οι Εκα...

Τρία μυθιστορήματα με άρωμα εποχής και μυστηρίου από τα Ελληνικά Γράμματα

Τρία μυθιστορήματα με άρωμα εποχής και μυστηρίου από τα Ελληνικά Γράμματα

Για τα μυθιστορήματα «Strangers in the Night» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά) της Χέδερ Γουέμπ [Heather Webb], «Τα Μυστήρια της Μις Μόρτον Μόρτον» (μτφρ. Χρήστος Μπαρουξής) της Κάθριν Λόιντ [Catherine Lloyd] και «Κωδικός Coco» (μτφρ. Γιάννης Σπανδωνής) της Τζιόια Ντιλιμπέρτο [Gioia Diliberto]. Τρία μυθιστορήματα που μας μεταφ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ