alt

Για τη συλλογή μελετών του Μιχαήλ Μπαχτίν «Δοκίμια Ποιητικής» (Π.Ε.Κ.) και για την πραγματεία του Michael Holquist «Διαλογικότητα - Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του» (Gutenberg).

Tου Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αν υπάρχει ένας θεωρητικός της λογοτεχνίας, ένας θεωρητικός των ιδεών, που ανανέωσε τόσο πολύ τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε το μυθιστόρημα και του οποίου ο στοχασμός εξακολουθεί να είναι επίκαιρος ακόμα και σήμερα, τότε σίγουρα αυτός είναι ο Μιχαήλ Μπαχτίν. Δύο βιβλία που κυκλοφόρησαν μέσα στη χρονιά επεκτείνουν τη γνώση μας γι’ αυτόν τον σπουδαίο φιλόσοφο: από τη μία, πέντε δοκίμια του ίδιου του ρώσου στοχαστή, τα οποία αφορούν στην τέχνη της λογοτεχνίας, κι από την άλλη μια εμβριθής μελέτη ενός κορυφαίου φιλολόγου και ειδικού σε θέματα μπαχτινικής θεωρίας και σκέψης.

Διαλογικότητα νυν και αεί

Γιατί όμως αξίζει να προσεγγίσει κανείς τη λογοτεχνία με βάση το μπαχτινικό πρίσμα;

Ας ξεκινήσουμε μερικά απλά μαθήματα μπαχτινικής θεωρίας, για να καταλάβουμε την αξία του. Ο Michael Holquist θεωρεί πως πρωτεύουσα θέση στη σκέψη του Μ. Μπαχτίν κατέχει η διαλογικότητα, ένα χαρακτηριστικό που επιτρέπει στο μυθιστόρημα να παρακολουθεί καλύτερα την ποικιλία του κόσμου. Η διαλογικότητα υπάρχει πρώτα απ’ όλα στη ζωή, όπου ο εαυτός διασταυρώνεται με τον άλλο και έτσι αυτό- και ετερο-προσδιορίζεται. Συναντάται ευρύτερα στη γλώσσα, όπου κάθε πρόταση είναι πρώτα απ’ όλα εκφώνημα, εκφορά λόγου δηλαδή που συν-διαμορφώνεται από τις κοινωνικές συνθήκες, τις προθέσεις του ομιλητή και φυσικά τον αποδέκτη, στον οποίο απευθύνεται. Έτσι, η διαλογικότητα προϋποθέτει την πολυφωνία, την επιδιώκει και δεν επιθυμεί να την οδηγήσει στην ενικότητα, στηρίζεται στην ετερότητα και μέσω αυτής καθορίζει την υπόσταση κάθε μέλους της.

Tο μυθιστόρημα μπορεί να ερμηνευτεί βάσει του χρονότοπου της συγγραφής του, καθορίζοντας τις πολιτισμικές συνθήκες που το γέννησαν, τον χρονότοπο της ιστορίας αλλά και τον χρονότοπο της ανάγνωσης που επανακαθορίζει τα δύο πρώτα.

Αναλογικά, η διαλογικότητα είναι το πρίσμα με το οποίο διαβάζουμε το νόημα κάθε κειμένου, αφού αυτό θεωρείται προϊόν διαμάχης μεταξύ πολλών εμφανών και αφανών δυνάμεων, που διασταυρώνονται μέσα στο γλωσσικό πεδίο. Το λογοτεχνικό έργο, με ναυαρχίδα το μυθιστόρημα, αποτελεί ένα οικοσύστημα όπου όλοι οι οργανισμοί βρίσκονται σε ισορροπία και συνεχή κίνηση, αλλά συνάμα χαρτογραφούνται στην ποικιλία τους, στην πολλαπλότητα και πάνω απ’ όλα στην αλληλεπίδρασή τους.

alt
   Ο Michael Holquist

Οι βασικότερες παράμετροι, σύμφωνα με τον M. Holquist, οι έννοιες δηλαδή του χώρου και του χρόνου, συναποτελούν τον χρονότοπο, έννοια που ο Μ. Μπαχτίν δανείστηκε από την αϊνσταϊνική θεωρία της Σχετικότητας. Ο χρονότοπος δεν είναι απλώς η συνισταμένη χρόνου και χώρου, αφού ο Μ. Μπαχτίν πιστεύει ότι κάθε τόπος σε διαφορετικό χρόνο είναι στην ουσία άλλος τόπος. Είναι περισσότερο μια ιδεολογική στάση που συνδέει τον χρόνο και τον χώρο, αλλά και τις αξίες που ο καθένας κουβαλά μαζί του. Επομένως, το μυθιστόρημα μπορεί να ερμηνευτεί βάσει του χρονότοπου της συγγραφής του, καθορίζοντας τις πολιτισμικές συνθήκες που το γέννησαν, τον χρονότοπο της ιστορίας αλλά και τον χρονότοπο της ανάγνωσης που επανακαθορίζει τα δύο πρώτα.

Όλα τα παραπάνω είναι οι βασικές μπαχτινικές ιδέες τις οποίες συνοψίζει ο M. Holquist, ιδέες που περιστρέφονται γύρω από την έννοια της διαλογικότητας, χωρίς να αγνοεί τη διακειμενικότητα, το καρναβαλικό στοιχεία, το μυθιστόρημα μαθητείας, την αρχιτεκτονική της λογοτεχνίας κ.λπ. Κι είναι τόσο κατατοπιστικός που όποιος καταλάβει τις συλλογιστικές γραμμές, που ο μελετητής χαράζει, θα μπορέσει να δει σε εύρος και σε βάθος τη συνεισφορά του Μ. Μπαχτίν στον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τα μυθιστορήματα.

Η ποιητική των ειδών του λόγου

Από την άλλη, τα Δοκίμια Ποιητικής που μετέφρασε ο Γ. Πινακούλας κατευθείαν από τα ρωσικά έρχονται να συμπληρώσουν όσα ήδη έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, ολοκληρώνοντας το μπαχτινικό corpus. Έρχονται να συμπληρώσουν τα Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής (μετφ. Γ. Σπανός, Πλέθρον 1980), το Έπος και μυθιστόρημα (μετφ. Γ. Κιουρτσάκης, Πόλις 1995) και τα Ζητήματα της ποιητικής του Ντοστογιέφσκι (μετφ. Αλ. Ιωαννίδου, Πόλις 2000).

Στα δοκίμιά του αυτά ο Ρώσος στοχαστής μελετά τον μυθιστόρημα μαθητείας, εντάσσοντάς το ιστορικά ανάμεσα στα μυθιστορήματα εκείνα που έχουν στο κέντρο τους τον πρωταγωνιστικό χαρακτήρα (ταξιδιωτικά, μυθιστορήματα δοκιμασίας, βιογραφικά). Εκεί συναντάμε την εικόνα του εξελισσόμενου ανθρώπου, ο οποίος περνά από τον ιδεαλισμό της εφηβείας στην ωρίμαση της ενηλικίωσης. Η προσωπική του μάλιστα εξέλιξη συνάπτεται με το ιστορικό γίγνεσθαι, ενώ αυτό που παίζει καθοριστικό ρόλο είναι ο γνωστός πλέον χρονότοπος, που τοπικά και χρονικά καθορίζει την πορεία του πρωταγωνιστή.

Το μυθιστόρημα μαθητείας είναι ένα από τα πολλά είδη λόγου, που μελετά ο Μ. Μπαχτίν, καθώς τα βλέπει με γλωσσολογικό τρόπο, χωρίς όμως να μένει σε στενές αντιλήψεις για μια στατική και μονοεπίπεδη γλώσσα.

Το μυθιστόρημα μαθητείας είναι ένα από τα πολλά είδη λόγου, που μελετά ο Μ. Μπαχτίν, καθώς τα βλέπει με γλωσσολογικό τρόπο, χωρίς όμως να μένει σε στενές αντιλήψεις για μια στατική και μονοεπίπεδη γλώσσα. Στηρίζει τη θεωρία για τα είδη στο εκφώνημα, το οποίο καθορίζεται από την απεύθυνση του πομπού προς έναν συγκεκριμένο δέκτη. Ειδικότερα τα λογοτεχνικά είδη δεν μπορούν να θεωρηθούν τυποποιημένα, αφού αντανακλούν την ατομικότητα του δημιουργού χάρη στο ιδιαίτερο ύφος που τα διακρίνει. Η λογοτεχνία εν γένει, πιστεύει ο Μ. Μπαχτίν, είναι ένα δυναμικό σύστημα υφών όπου συναντάται η διαλογικοποίηση των σύνθετων ειδών λόγου, ειδών τα οποία το μυθιστόρημα συχνά δανείζεται από την εξωκειμενική επικοινωνία και τα αφομοιώνει δημιουργικά.

Και σ’ αυτά τα μελετήματα ο Ρώσος θεωρητικός θεωρεί το κείμενο φορέα διαλόγου, καθώς στην ουσία το αντιλαμβάνεται σαν ένα είδος παλίμψηστου στο οποίο έχουν ταυτοχρονιστεί φωνές και λόγοι, κείμενα και κοινωνικές ιδιόλεκτοι. Η πολυφωνία του, αυτή η περίφημη μπαχτινική έννοια που αποκαλύπτει την πολυμέρεια του είδους, αποτελεί μια διαλογική συνάντηση υφών, βλέποντας τις λέξεις των ηρώων ως διφωνικές υπάρξεις που απηχούν λόγους άλλων. Η ανάλυση αυτή περιλαμβάνει τη μαρξιστική-ιστορική ματιά, που βλέπει το κείμενο μέσα στον ορίζοντα της συγγραφής του, αλλά και την αναγνωστική θεωρία, που θεωρεί τον αναγνώστη τη δεύτερη συνείδηση που έρχεται να κατανοήσει την πρώτη.

Όποιος εμβαθύνει στα έργα του Μπαχτίν θα καταλάβει την πολυεπίπεδη φύση του μυθιστορήματος, θα καταλάβει πόσο η ανάγνωση μπορεί να αποβεί μια αρχαιολογική διαδικασία, μια περιπετειώδης αντίληψη αφανών υποστρωμάτων.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Τελευταίο του βιβλίο, η «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).


altΔιαλογικότητα
Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του
Michael Holquist
Μτφρ. Ιωάννα Σταματάκη
Gutenberg 2014
Σελ. 336, τιμή € 22,00

alt

altΔοκίμια ποιητικής
Mikhail Bakhtin
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014
Σελ. 268, τιμή € 12,00

alt 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MIKHAIL BAKHTIN

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

Βιβλιοπαρουσίαση του τιμητικού τόμου για την Ομότιμη Καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, «Κ' η φαντασία στον λογισμό», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, σε επιστημονική επιμέλεια των Γιάννη Σ. Παπαδάτου και Δημήτρη Πολίτη.

Της Χριστίνας Αργυροπούλου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Δεν έχει νόημα να γράφεις χωρίς κέφι»: 8 συγγραφικές συμβουλές της Αν Ράις

«Δεν έχει νόημα να γράφεις χωρίς κέφι»: 8 συγγραφικές συμβουλές της Αν Ράις

Η Αν Ράις (Anne Rice) ήταν Αμερικανίδα συγγραφέας που ασχολήθηκε κυρίως με το είδος του γοτθικού τρόμου. Το πλέον γνωστό της έργο είναι το μυθιστόρημα «Συνέντευξη με έναν βρικόλακα», που την καθιέρωσε ως μία από τις σημαντικότερες συγγραφείς τρόμου της γενιάς της, και ενέπνευσε την ομότιτλη κινηματογραφική διασκευή ...

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ