«Η φλόγα της ελευθερίας» του Βόλφραμ Αϊλενμπέργκερ (κριτική) – Άρεντ, Μπουβουάρ, Ραντ, Βέιλ: Περίπλοκες, οραματίστριες, ξεχωριστές

Ο περισσότερος κόσμος αρέσκεται να του υπενθυμίζουν ότι οι ζοφεροί καιροί εκτός από τέρατα γέννησαν και ανθρώπους άξιους να φέρουν τον τίτλο. Μολονότι πρόκειται για αισιόδοξη ανάγνωση της ιστορίας, διαθέτει εντούτοις ψήγματα αλήθειας ή, αν θέλετε, ψήγματα χρυσού, τόσο σπάνια όσο κάποιες προσωπικότητες.

Το βιβλίο με τον τίτλο Η φλόγα της ελευθερίας έχει στο κέντρο του τις Χάνα Άρεντ, Σιμόν ντε Μποβουάρ, Άιν Ραντ και Σιμόν Βέιλ. Τέσσερις γυναίκες που έζησαν την ίδια περίοδο, οι οποίες σκέφτηκαν, έγραψαν και έδρασαν η καθεμιά με τον δικό της τρόπο. Τι μπορεί να είναι όμως αυτό που τις συνδέει, γεννάται η απορία, ώστε να τις συμπεριλάβει ο συγγραφέας σε έναν τόμο τη μία δίπλα ή απέναντι στην άλλη; Η πρώτη απάντηση που έρχεται στο μυαλό είναι το κοινό χρονικό πλαίσιο δράσης τους. Πιο συγκεκριμένα, μια δεκαετία, από τις πλέον ζοφερές, εκείνη που ξεκινάει το 1935 και καταλήγει το 1945 - χρόνια δίσεκτα, όπως λέμε, αφού ο φασισμός και ο ναζισμός έχουν ήδη κυριαρχήσει στην πολιτική σκηνή, ενώ τα έθνη ετοιμάζονται να κατρακυλήσουν ξανά σε έναν παγκόσμιο πόλεμο.

Ο ιστορικός χρόνος εισβάλλει με τη μανία καταιγίδας μέσα από τα κλειστά παραθυρόφυλλα των ατομικών πεπρωμένων συμπαρασύροντας είτε τις αποκοιμισμένες συνειδήσεις είτε τις συνειδήσεις που περιστρέφονται αέναα εντός του ερμητικά κλεισμένου στο Εγώ τους θαλάμου, για να τις πετάξει στον προαύλιο χώρο, εκεί που η λάσπη με το αίμα των εκατομμυρίων ψυχών συνωστίζεται. Οι τέσσερις αυτές γυναίκες, άνθρωποι του καιρού τους αλλά την ίδια στιγμή προσωπικότητες που επέμεναν να καθορίζουν οι ίδιες τη μοίρα τους, να παίρνουν αποφάσεις για τον εαυτό τους, αντέδρασαν και έδρασαν η καθεμιά με τον δικό της τρόπο, ανταποκρινόμενες σε δύο επίπεδα: αφενός στις συνθήκες στις οποίες βρέθηκαν, αφετέρου κατά τον Δαίμονά τους.

Αυτό είναι το κεντρικό πλαίσιο αφήγησης του «Η φλόγα της ελευθερίας».

Τέσσερις γυναίκες

Συγκλίσεις και αποκλίσεις, ανίερες συμμαχίες, βήματα στο άγνωστο χωρίς συνέχεια ή κατάληξη, αναστροφές και αποκηρύξεις – κάπως έτσι είναι η πορεία των πνευματικών ανθρώπων που βρίσκονται σε εγρήγορση, σε συνεχή αναίρεση και σύγκρουση με τον εαυτό τους. Εάν ο κόσμος γύρω τους ακολουθεί την διατεταγμένη πορεία του, εκείνες δείχνουν να βουτάνε συνεχώς στο ρεύμα του ποταμού, να εμβαπτίζονται στον χρόνο του, ενώ την ίδια στιγμή αποσύρονται στις όχθες για να συσκεφτούν με τον εαυτό τους, ώστε να αποφασίσουν σε ποιο σημείο θα εισέλθουν εκ νέου. Όσον αφορά εμένα, αυτό είναι το μεγαλύτερο ενδιαφέρον του βιβλίου – όχι το να κρίνω την πορεία τους, άλλοι πιο αρμόδιοι από εμένα έχοντες μη πλημμελή γνώση του έργου τους θα μας διαφωτίσουν, αλλά να παρακολουθήσω τις διαδρομές της σκέψης τους, τις μεταβολές και, κυρίως, τον τρόπο με τον οποίο ενσωμάτωναν τις ιστορικές αλλαγές.

Δεν θα σταθώ στη φιλοσοφική πλευρά της καθεμιάς από τις τέσσερις, αφού είναι προτιμότερο για τον αναγνώστη να διαβάσει το βιβλίο παρά τη δική μου σκέψη από δεύτερο χέρι. Όπως πάντα στέκομαι στις προσωπικές μου εντυπώσεις, στα σημεία που θεωρώ σημαντικά και έχουν κυρίως σχέση με την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου που σκέφτεται και δρα, πάντα με το προνόμιο του αποστασιοποιημένου στον χώρο και χρόνο κριτή. Για παράδειγμα, τι ήταν αυτό που έκανε τη Σιμόν Βέιλ να αφεθεί αυτοκαταστροφικά στο μέγα πάθος της θυσίας για τους συνανθρώπους της, το ιδιαίτερο μείγμα ελευθεριακού κομμουνισμού και καθολικισμού αν και Εβραία η ίδια, μέχρι το όριο της φυσικής της εξόντωσης; Την ίδια στιγμή, η συμπατριώτισσά της Σιμόν ντε Μποβουάρ, ομνύει στον ατομικισμό που συγκρατεί το Εγώ από τα να εξαφανιστεί εντός ενός εχθρικού Εμείς, με μοναδική εξαίρεση τον έρωτά της για τον Σαρτρ. Στην πορεία βέβαια, η επιρροή της φαινομενολογίας, οι ιστορικής σημασίας αλλαγές, αλλά σε τελική ανάλυση η ωρίμανσης της ιδίας (το πανσεξουαλικό νεαρό θηλυκό μετατρέπεται σε ώριμη γυναίκα) την καθιστά πολυδιάστατη.

Χαρακτηριστικός ο μεταξύ τους διάλογος, ο οποίος αποτέλεσε και την αφορμή για τη διακοπή των σχέσεών τους: το όνειρο της Βέιλ είναι να ταΐσουν τους πεινασμένους. Της Μποβουάρ, να δώσουν νόημα στην ύπαρξή τους. Για να λάβει την απάντηση από την πρώτη: «Πώς φαίνεται ότι δεν έχετε πεινάσει ποτέ».

Αξιομνημόνευτος είναι ο κρυφός θαυμασμός της μίας για την άλλη αλλά και η αναπόφευκτη σύγκρουση των δύο ισχυρών προσωπικοτήτων, των οποίων οι πορείες ταυτίστηκαν σε στιγμές, αλλά τελικά διαχωρίστηκαν όχι για επιφανειακούς λόγους (πολιτική, φιλοσοφία), αλλά για κάτι βαθύτερο και πιο ουσιαστικό, δηλαδή τον χαρακτήρα και τις ριζικές ανάγκες της καθεμιάς. Από τη μία πλευρά ο εγωκεντρισμός, έστω και σταδιακά επεκτεινόμενος από το Εγώ στο Εμείς αλλά πάντα περιχαρακωμένος και οριοθετημένος της Μποβουάρ, για την οποία η προσωπική και ερωτική ολοκλήρωση αποτελούσε προτεραιότητα προκειμένου να μην αφομοιωθεί από το βλέμμα των Άλλων. Και από την άλλη η αυτοθυσία της Βέιλ, η μόνιμη ανάγκη για προσφορά στο σύνολο, η παραμέληση του εαυτού της στα όρια της τελική εξαφάνισής του, η χριστιανική θεώρηση του κόσμου όπου το εγώ διαχέεται στο Θείο και υφίσταται μέσω αυτού σε συνδυασμό με την κομμουνιστική ιδεολογία της. Χαρακτηριστικός ο μεταξύ τους διάλογος, ο οποίος αποτέλεσε και την αφορμή για τη διακοπή των σχέσεών τους: το όνειρο της Βέιλ είναι να ταΐσουν τους πεινασμένους. Της Μποβουάρ, να δώσουν νόημα στην ύπαρξή τους. Για να λάβει την απάντηση από την πρώτη: «Πώς φαίνεται ότι δεν έχετε πεινάσει ποτέ». Είναι προφανές ότι το δίκιο της μίας δεν αναιρεί εκείνο της άλλης, αφού σε τελική ανάλυση, κατά πώς τα λένε και οι Γραφές «Οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος», οπότε καταλήγουμε ξανά στο ότι πίσω από τις επιφανειακές διαφορές κρύβονται πάντα άλλα βαθύτερα διακυβεύματα, τα οποία χρήζουν κατανόησης κι όχι κριτικής, τα οποία βέβαια οξύνονται και γίνονται αγεφύρωτα στους ζοφερούς χρόνους όπου την πρωτοκαθεδρία έχει η πράξη κι όχι η σκέψη.

Η πορεία της Χάνα Άρεντ (εκ των τεσσάρων, η προσωπική μου συμπάθεια, από όλες τις απόψεις) παραμένει η πιο σταθερή - όχι γιατί η γερμανοεβραία φιλόσοφος στάθηκε αταλάντευτη στις απόψεις της (τίτλος τιμής μόνο για τους απανταχού δογματικούς), αλλά γιατί διέθετε τελικά μεγαλύτερη εσωτερική ισορροπία, κατά τη δική μου ανάγνωση. Ποτέ δεν φάνηκε να χάνει τον προσανατολισμό της μετακινούμενη από έναν ακραίου τύπου ατομικισμό στην επιβράβευση κατά καιρούς ολοκληρωτικών λύσεων (όπως συνέβη με την Μποβουάρ, για παράδειγμα), με συνέπεια το έργο της ως πολιτικής επιστήμονα και φιλοσόφου να παραμένει επίκαιρο, ενώ και η προσωπική της ζωή συμβάδιζε με τη σκέψη της. Η μαθήτρια του Γιάσπερς και του Χάιντεγκερ αναμετρήθηκε με την κληρονομιά τους, αλλά την ίδια στιγμή με την ίδια της την κληρονομιά ως Εβραίας. Συγκρούστηκε με τους επίσημους φορείς του εβραϊσμού που την εποχή του τρόμου αναζητούσαν πατρίδα στην Παλαιστίνη, μια σιωνίστρια χωρίς πατρίδα, δεχόμενη επιθέσεις από όλες τις πλευρές. Από τη νέα της πατρίδα, τις ΗΠΑ, δεν σταμάτησε στιγμή να γεννά πρωτότυπη σκέψη.

Στον αντίποδα, η Αν Ράιντ, την οποία άφησα για το τέλος, ως την πλέον αδύναμη και αρνητική φιγούρα από τις τέσσερις. Εάν οι άλλες τρεις πέρασαν μέσα από μεταλλάξεις, κάποιες από αυτές ενδιαφέρουσες και θετικές, άλλες αδιάφορες και αρνητικές, η πορεία της Ράιντ υπήρξε ακύμαντη – και δεν εννοώ τις δυσκολίες της ζωής, αλλά την πνευματική της υπόσταση που υπήρξε κυριολεκτικά μονοδιάστατη και ασπρόμαυρη, χωρίς καμία αμφιταλάντευση. Οι κακοχωνεμένος νιτσεϊσμός της, ο οποίος συνδέθηκε με τον δίχως όρια ναρκισσισμό της, την οδήγησαν στον ομπζεκτιβισμό και τον αναρχοκαπιταλισμό, ενώ τα διδακτικά και μέτρια μυθιστορήματά της συνετέλεσαν στο να δημιουργηθεί ένας μύθος χωρίς αντίκρισμα. Ομολογώ δε ότι μου έκανε εξαρχής έκπληξη το γεγονός ότι ο συγγραφέας την συμπεριέλαβε μαζί με τις άλλες τρεις, καθώς η σύγκριση πραγματικά είναι συντριπτική. Πιθανολογώ ότι έγινε και για λόγους εμπορικής σκοπιμότητας, αφού το όνομά της έχει σημαντικό αντίκρισμα στον αγγλοσαξωνικό κόσμο (ιδίως στις ΗΠΑ), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν παρουσιάζει ενδιαφέρον η συμπερίληψή της στο βιβλίο, έστω ως το μονολιθικό αντίβαρο στην αμφισημία και την πολυδιάστατη οπτική των υπολοίπων.

Το βιβλίο

Οφείλω να κάνω μια διευκρίνιση, η οποία είναι απαραίτητη ώστε να μην προκύψουν παρεξηγήσεις και το βιβλίο αυτό να βρει το σωστό κοινό. Όσοι έχουν εντρυφήσει στο έργο των υπό εξέταση συγγραφέων, αλλά και στις βιογραφίες τους, ίσως δεν βρουν στο Η φλόγα της ελευθερίας κάτι περισσότερο από εκείνα που ήδη γνωρίζουν. Για να το θέσω απλά, το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε ένα ευρύτερο κοινό που έχει την περιέργεια να έρθει σε επαφή με τη σκέψη και τη ζωή των τεσσάρων διανοητριών. Ως προς αυτό συνεισφέρουν προφανώς τα βιογραφικά στοιχεία, τα οποία συμπλέκονται με τον φιλοσοφικό λόγο, συνθέτοντας τις προσωπικότητες των γυναικών.

H συμπερίληψη και των τεσσάρων εντός του ίδιου δεκαετούς χρονικού πλαισίου παρουσιάζει από μόνο του ενδιαφέρον, καθότι αφήνει ελεύθερο τον χώρο για συγκρίσεις, κρίσεις και προτιμήσεις.

Ο συγγραφέας χειρίζεται το άφθονο υλικό του με επιτυχία, αποφεύγοντας τη μονομέρεια. Αφενός δεν δίνεται μεγαλύτερο βάρος στο βιογραφικό, το οποίο εξ ανάγκης εμπεριέχει και στοιχεία της προσωπικής ζωής που στην περίπτωση της Μποβουάρ θα μπορούσαν να λειτουργήσουν κουτσομπολίστικα και παρελκυστικά (βεβαίως αναφέρονται οι πολυερωτικές εξερευνήσεις του ζεύγους, αλλά στη λογική του πώς επηρέασαν τη συγκρότηση της κοσμοθεωρίας τους). Αφετέρου, αποφεύγεται η αμιγώς θεωρητική/ φιλοσοφική προσέγγιση που θα απαιτούσε από το αναγνωστικό κοινό εμβριθή και ολοκληρωμένη άποψη για το έργο (φιλοσοφικό και λογοτεχνικό) των διανοητριών, κάτι που πιθανώς θα ξένιζε και θα απομάκρυνε αρκετούς. Προφανώς η όποια προϋπάρχουσα γνώση θα συνεισφέρει και θα εμπλουτιστεί από όσα εμπεριέχονται στον τόμο, αλλά δεν αποτελεί προϋπόθεση ανάγνωσης. Επιπρόσθετα, μπορεί κάποιοι αναγνώστες να γνωρίζουν για κάποια ή κάποιες από τις διανοήτριες, αλλά όχι απαραίτητα για όλες, ενώ η συμπερίληψη και των τεσσάρων εντός του ίδιου δεκαετούς χρονικού πλαισίου παρουσιάζει από μόνο του ενδιαφέρον, καθότι αφήνει ελεύθερο τον χώρο για συγκρίσεις, κρίσεις και προτιμήσεις.

Σε κάθε περίπτωση «Η φλόγα της ελευθερίας» απευθύνεται σε ευρύτερο κοινό που επιθυμεί να έρθει σε επαφή με το έργο και τη σκέψη των τεσσάρων λαμπερών προσωπικοτήτων. Χωρίς να είναι δυσπρόσιτο, αλλά και δίχως να υποκύπτει στις ευκολίες και την ισοπέδωση ενός εμπορικού προϊόντος που στοχεύει στον φιλοπερίεργο αναγνώστη, ο οποίος αρκείται στην επιδερμική προσέγγιση αναζητώντας την ευκολία της ταύτισης, το βιβλίο αυτό επιτυγχάνει την πολυπόθητη ισορροπία, συνδυάζοντας το τερπνό με το ωφέλιμο.

* Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.

Απόσπασμα από το βιβλίο

Όπως δύο μαγνήτες, απωθούν δυνατά η μια την άλλη από την πρώτη συνάντησή τους: «Ένας μεγάλος λιμός είχε πλήξει την Κίνα και μου είχαν πει ότι η Βέιλ είχε ξεσπάσει σε λυγμούς όταν το άκουσε. Αυτά τα δάκρυα με έκαναν να νιώσω μεγαλύτερο σεβασμό γι' αυτή από ό,τι η ικανότητά της στη φιλοσοφία. Ένιωσα ζήλια επειδή εκείνη είχε μια καρδιά που μπορούσε να χτυπάει για όλη την υφήλιο. Κάποια μέρα, έτυχε να τη γνωρίσω. Δεν ξέρω πώς, πάντως όταν αρχίσαμε να μιλάμε ξεκαθάρισε με κοφτό τρόπο ότι σήμερα ένα πράγμα μόνο μετράει στον κόσμο: μια επανάσταση που θα τάιζε όλους τους πεινασμένους. Αντιγύρισα με την ίδια έμφαση ότι το πρόβλημα δεν ήταν να κάνουμε ευτυχισμένους τους ανθρώπους, αλλά να βρούμε έναν λόγο για την ύπαρξή τους. Με κάρφωσε με το βλέμμα της. “Αμέσως φαίνεται ότι δεν έχετε πεινάσει ποτέ". Ύστερα απ' αυτό, οι σχέσεις μας οδηγήθηκαν στο τέλος τους».

Η επιθυμία της Βέιλ για απόλυτη ταύτιση με τον πόνο των άλλων, ακόμα και των πολύ μακρινών άλλων, συμπίπτει με την απόλυτη ταύτιση που επιδιώκει η Μποβουάρ για το εγώ με τον ίδιο του τον εαυτό και με τον πιο κοντινό του - ενάντια σε όλους τους άλλους. Για την Μποβουάρ, πίσω από την πρόκληση του «να βρούμε νόημα για την ύπαρξη του ανθρώπου» κρύβεται στην πραγματικότητα ένα διπλό πρόβλημα. Πρώτον, πού βασίζεται μια ύπαρξη που βιώνεται ως πλήρης νοήματος; Και, δεύτερο, τι ρόλο παίζει ή θα έπρεπε να παίζει σ' αυτή η ύπαρξη άλλων ανθρώπων; Για να το θέσουμε αλλιώς: Ποιο νόημα γεννάει η προφανής ύπαρξη των άλλων για τη δική μας;

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Βόλφραμ Αϊλενμπέργκερ (Wolfram Eilenberger), γεννημένος το 1972, διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης του Philosophie Magazin, παρουσιάζει την εκπομπή «Sternstunde Philosophie» στη δημόσια ελβετική τηλεόραση και είναι μέλος της διεύθυνσης του φεστιβάλ phil.COLOGNE. Έχει δημοσιεύσει πληθώρα δοκιμίων και άρθρων σε έντυπα όπως Die Zeit, Der Spiegel και El País.

Το βιβλίο του Η εποχή των μάγων (μτφρ. Γιάννης Κοιλής, εκδ. Πατάκη) στο οποίο συνθέτει τα πορτρέτα τεσσάρων ανδρών διανοητών (Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, Βάλτερ Μπένγιαμιν, Eρνστ Κασίρερ και Μάρτιν Χάιντεγκερ) μέσα από βιογραφικά στοιχεία τους και το απόσταγμα της φιλοσοφικής τους σκέψης μέσα από το πρίσμα των γεγονότων μίας δεκαετίας, παρέμεινε για μήνες στη λίστα των best seller του Spiegel, έγινε επίσης best seller στην Ιταλία και την Ισπανία, ενώ τιμήθηκε το 2018 με το Βαυαρικό Βραβείο Βιβλίου, και το 2019 με το σημαντικό γαλλικό βραβείο Prix du Meilleur Livre Étranger.