Για τη μελέτη του Γιώργου Γεωργή «Για την Ελένη – Από τον Όμηρο στον Σεφέρη και επέκεινα» (εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: Λεπτομέρεια του εξωφύλλου που είναι σύνθεση της Κλαίρης Σταμάτη με την προτομή της Ωραίας Ελένης του Αντόνιο Κανόβα και την Ειρήνη Παππά ως Ωραία Ελένη από την ταινία «Τρωάδες» του Μιχάλη Κακογιάννη.
Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη
Στην εργογραφία του ιστορικού, πανεπιστημιακού καθηγητή, διπλωμάτη Γιώργου Γεωργή, όπου εντάσσονται μεταξύ άλλων εκδόσεων βιβλία υπό τους τίτλους: Στις απαρχές της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής (1995), Η πρώτη μακροχρόνια ελληνοτουρκική διένεξη (1996), Σεφέρης – Αβέρωφ: Η ρήξη (2018), Ι. Α. Καποδίστριας – Η διακυβέρνηση και η ανατολική πολιτική του (2021), Αιχμάλωτοι και αγνοούμενοι της Ελληνικής Επανάστασης (2022), η ευρύτερη (πέραν των ειδικών) κοινότητα των αναγνωστών έχει συχνά εντοπίσει ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες σε ό,τι αφορά μείζονα θέματα, όπως είναι το Κυπριακό ζήτημα και οι Ελληνοτουρκικές σχέσεις στο πλαίσιο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, οι Ελληνοτουρκικές σχέσεις κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια, παρεπόμενα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, διακρατικές και διαχρονικές σχέσεις της Κύπρου, οι σχέσεις της διανόησης με την εφαρμοσμένη (εξωτερική) πολιτική ή η δημιουργική και η διπλωματική δραστηριότητα του Γιώργου Σεφέρη.
Τώρα, στην ανά χείρας πρόσφατη έκδοση ο Γιώργος Γεωργής με κριτική, συγκριτική, συνδυαστική αντίληψη αναπτύσσει επιχειρηματολογία για ζητήματα διαχρονικού και διαπολιτισμικού ενδιαφέροντος σχετικά με την Ελένη του μύθου και της τέχνης του λόγου από τις ραψωδίες του Ομήρου και τα διασωθέντα σε περιλήψεις αποσπασμάτων Κύπρια Έπη μέχρι τη δημιουργική γραφή ακριβώς του Γιώργου Σεφέρη, μέσα σε ένα ευρύτατο πεδίο λογοτεχνικής παραγωγής.
Τα δέκα, περισσότερο ή λιγότερο εκτενή, πυκνά κεφάλαια του βιβλίου προσφέρουν ευκαιρίες στον επίμονο αναγνώστη για ποικίλες αναζητήσεις προκειμένου να εντοπίσει λεπτομέρειες για την καταγωγή, τα πάθη, τις περιπέτειες και περιπλανήσεις της Ελένης μέσα σε μυθικό και ιστορικό περιβάλλον, όπου προβάλλεται το διπλό προσωπείο της ως «φυσική» παρουσία στα τείχη της Τροίας και ως είδωλο νεφέλης («ένα πουκάμισο αδειανό») στην Κύπρο ή στην Αίγυπτο.
Κυρίως ο Γιώργος Γεωργής με μεταδοτική αμεσότητα προφορικής επικοινωνίας και με τον πλέον παραστατικό τρόπο προσκαλεί τον επίμονο αναγνώστη να τον ακολουθήσει σε μια εκτενέστατη, πολυεπίπεδη πινακοθήκη γραμματικών εικόνων που αντιστοιχεί σε μια πλούσια συλλογή προσωπογραφιών της Ελένης, σε συνδυασμό και με ποικίλα σύνολα χαρακτήρων συμπληρωματικών ως προς τον δισυπόστατο μύθο της.
Ενδελεχής έρευνα
Η ενδελεχής έρευνα και η ευρηματική όσο και δημιουργική προσέγγιση του Γεωργή αποδίδουν το υλικό αυτής της πινακοθήκης με τον θεματικό και υφολογικό τρόπο πλείστων εκπροσώπων της τέχνης του λόγου σε συγχρονική και διαχρονική κλίμακα, μεταξύ των οποίων εντοπίζουμε τον Όμηρο (ως αυτονόητον) και τον Ηρόδοτο, τον Στησίχορο και τους τρεις τραγικούς (κυρίως τον Ευριπίδη), τη Σαπφώ και τον Πίνδαρο, τον Πλάτωνα και τον Ισοκράτη, τον Γοργία, τον Πλούταρχο και τον Παυσανία, τον Λουκιανό αλλά και τον βυζαντινό χρονογράφο Ιωάννη Μαλάλα.
Συναντούμε επίσης τον Βιργίλιο, τον Λουκρήτιο, τον Οράτιο, τον Οβίδιο, τον Προπέρτιο, καθώς και τους ανώνυμους λαϊκούς και κληρικούς ποιητές του έργου Carmina Burana από τη λατινική γραμματεία του Μεσαίωνα (έργο ευρύτερα οικείο χάρη στην καντάτα του Καρλ Ορφφ), ενώ αργότερα θα συναντήσουμε τον Γκαίτε και τον Σαίξπηρ, τον Ρεμπώ και τον Βαλερύ, τον Γέητς και τον Ντ’ Ανούντσιο, τον Οσίπ Μαντελστάμ και τη Μαρίνα Τσβετάγιεβα, μέχρι και τον Έντγκαρ Άλαν Πόε.
Εξάλλου, ιδιαίτερο χώρο στη δομή της προ οφθαλμών έκδοσης κατέχει και ένα πανόραμα από τη νεώτερη κυπριακή ποίηση του 20ού αιώνα, όπου αποδίδεται ο μύθος της Ελένης
Ο Γιώργος Γεωργής προβάλλει περαιτέρω τρόπους αξιοποίησης του μύθου της Ελένης σε μια ποικιλόμορφη ποιητική παραγωγή από ένα ευρύ φάσμα ελλήνων δημιουργών, μεταξύ των οποίων δεσπόζουσα (εν προκειμένω) θέση κατέχουν ο Άγγελος Σικελιανός και ο Κωστής Παλαμάς, ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Στράτης Μυριβήλης, ο Γιάννης Ρίτσος και ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Νικηφόρος Βρεττάκος και ο Άρης Δικταίος, η Ελένη Βακαλό και ο Έκτωρ Κακναβάτος.
Εξάλλου, ιδιαίτερο χώρο στη δομή της προ οφθαλμών έκδοσης κατέχει και ένα πανόραμα από τη νεώτερη κυπριακή ποίηση του 20ού αιώνα, όπου αποδίδεται ο μύθος της Ελένης, με κορυφαίο εκπρόσωπο τον Κυριάκο Χαραλαμπίδη.
Η περίπτωση του Σεφέρη
Μέχρις εδώ ακολουθήσαμε διαδρομές ανάμεσα σε θεματικά και υφολογικά πεδία που συνθέτουν τα κεφάλαια του βιβλίου από το πρώτο έως και το ένατο. Στο δέκατο, εκτενέστατο κεφάλαιο ως θεματική στέψη της έκδοσης ο Γιώργος Γεωργής αναπτύσσει με ιδιαιτέρως συνθετικό τρόπο τη δημιουργική συμπεριφορά του Γιώργου Σεφέρη σε ό,τι αφορά τόσο τη διαχείριση του μύθου της Ελένης στο φερώνυμο ποίημα, όσο και ποικίλα δεδομένα από ένα ευρύ πολιτισμικό, πολιτικό, ιστορικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο σύμφωνα με τα συμφραζόμενα του κειμενικού κόσμου ο Σεφέρης στη διάσταση του εσωτερικού και του κοινωνικού/δημόσιου ανθρώπου κατέχει επιφανή θέση με τη συνδρομή της βιωματικής πρόσληψης πραγμάτων και καταστάσεων.
Το ποίημα «Ελένη» εξετάζεται (και) στο πλαίσιο της εσωτερικής διακειμενικής σχέσης του με την ποιητική σύνθεση Μυθιστόρημα.
Η δημιουργική ανάγνωση εντοπίζει ενδιαφέροντα στοιχεία στο πλαίσιο της ανάπτυξης της εν προκειμένω επιχειρηματολογίας του Γιώργου Γεωργή, π. χ.:
Εδώ η διαδικασία σύνθεσης του ποιήματος «Ελένη» συνεκτιμάται με τα δύο ταξίδια του Σεφέρη στην Κύπρο (1953, 1954 αντιστοίχως), καθώς και με τις υπηρεσιακές μετακινήσεις του ως διπλωμάτη.
Το ποίημα «Ελένη» εξετάζεται (και) στο πλαίσιο της εσωτερικής διακειμενικής σχέσης του με την ποιητική σύνθεση Μυθιστόρημα.
Ο συσχετισμός Κύπρου και Σμύρνης προβάλλεται ως το βιωματικό δίπολο για τον Σεφέρη.
Οι Πλάτρες στη νότια πλευρά του όρους Τρόοδος αποδίδονται ως φυσικό τοπόσημο με ισχυρό μυθικό περιεχόμενο στο πλαίσιο των συμφραζομένων του ποιήματος «Ελένη».
Ο Τεύκρος ως κειμενικός χαρακτήρας με τις συνδηλωτικές λεπτομέρειες του μύθου του (όπου εντάσσεται και ο θάνατος του Αίαντα, ετεροθαλούς αδελφού του), αναγνωρίζεται ως προσωπείο του ποιητή και διπλωμάτη Σεφέρη (όπου εμπεριέχεται και το βιωματικό ισοδύναμο για τον θάνατο του Άγγελου, αδελφού του ποιητή).
Το Κυπριακό ζήτημα στο πλαίσιο της ελληνικής (εξωτερικής, και όχι μόνον) εφαρμοσμένης πολιτικής κατά τη δεκαετία 1950 και η συνακόλουθη κριτική στάση του Σεφέρη εντάσσονται στα ιστορικά δεδομένα που ανιχνεύονται στον πυρήνα του ποιήματος «Ελένη».
Τα τεκμήρια
Στα πραγματικά στοιχεία που λειτουργούν ως «περικείμενα» σχετικά με τα ταξίδια του Σεφέρη στην Κύπρο, στο πλαίσιο της δομής του δέκατου κεφαλαίου της έκδοσης, σύμφωνα με τη σχετική αξιοποίηση από τον Γιώργο Γεωργή, εντοπίζονται ο Ευάγγελος Λουίζος, «φίλος και ξενιστής του [Σεφέρη] στην Αμμόχωστο, ο “ Μάστρος” του σεφερικού Ημερολογίου», επίσης ο Maurice Cardiff, διευθυντής του Βρετανικού Συμβουλίου στην Κύπρο κατά την εποχή της αγγλοκρατίας, και ο ποιητής, συγγραφέας, αλλά και ανώτερος υπάλληλος του Foreign Office Laurence Durrell, o οποίος υπηρετούσε κατά την ίδια χρονική περίοδο ως καθηγητής στο Παγκύπριο Γυμνάσιο και αργότερα ως διευθυντής του βρετανικού Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών στην Κύπρο.
Στο ίδιο κλίμα εντάσσεται και η αναφορά του Γεωργή στο δοκίμιο του Σεφέρη υπό το ψευδώνυμο Ιγνάτης Τρελός και με τον τίτλο «Οι ώρες της κυρίας Έρσης», όπου παρατίθεται «ερωτικό ποιητάρικο δίστιχο» σαν τεκμήριο της επαφής του Σεφέρη με τα λαϊκά σε κυπριακή διάλεκτο στιχουργήματα.
Με τον τρόπο αυτόν εξασφαλίζεται και η δημιουργική προσέγγιση σε ζητήματα αισθητικής και συνδηλώσεων από την οπτική γωνία δημιουργών που παρεμβαίνουν στη διαμόρφωση του γενικού, πολιτισμικού και ιστορικού, χωροχρονικού τοπίου
Επανέρχομαι στη δομή του υλικού της έκδοσης ως συνόλου, με πλούσιο υποσέλιδο υπομνηματισμό και με εκτενή βιβλιογραφία. Ο αναγνώστης, ο οποίος δεν (θέλει να) στηρίζεται κατ’ ανάγκην σε σχετικό, φιλολογικό και ιστορικό υλικό, αλλά πάντως παρακολουθεί με διευρυμένο ενδιαφέρον όσα διασώζει, αναδεικνύει, προβάλλει η ροή του γενικού πολιτισμικού (και όχι μόνον) χρόνου, έχει την ευκαιρία με τη δημιουργική επίσκεψη στα σημαινόμενα των δέκα κεφαλαίων του βιβλίου να προσλάβει μέσα στη συγχρονία της έκδοσης τη συγκριτική και συνδυαστική παράθεση έργων της διανοίας, με έμφαση στα έργα της τέχνης του λόγου, όπως αποδίδουν τη διαχρονική αξιοποίηση του δισυπόστατου μύθου της Ελένης. Με τον τρόπο αυτόν εξασφαλίζεται και η δημιουργική προσέγγιση σε ζητήματα αισθητικής και συνδηλώσεων από την οπτική γωνία δημιουργών που παρεμβαίνουν στη διαμόρφωση του γενικού, πολιτισμικού και ιστορικού, χωροχρονικού τοπίου.
Τούτων δοθέντων, λοιπόν, είναι φανερό ότι ο Γιώργος Γεωργής έχει ενισχύσει την καθ’ ημάς πολιτισμική αγορά με ένα «corpus» υψηλής πληροφορητικότητας που αντιπροσωπεύει πρόσκληση για σημασιολογικές αναζητήσεις εντός και εκτός του κειμενικού κόσμου, με οδηγό τη διαρκή ηχώ από τα σημαινόμενα των έργων της τέχνης του λόγου. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται στοιχείο προστιθεμένης αξίας για την ανά χείρας έκδοση.
＊ Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).
Απόσπασμα από το βιβλίο
Η «Ελένη» είναι, ασφαλώς, το πιο ώριμο ποίημα της σεφερικής ποίησης. Είναι το καταστάλαγμα από τη θητεία του Σεφέρη στον συμβολισμό και από τη μαθητεία του στον Καβάφη. Είναι το απαύγασμα της αρχαιομάθειας του ποιητή και της δεξιοτεχνίας του να χειρίζεται τα μυθικά σύμβολα. Σπάνια σε ποίημα υπάρχουν τόσοι υπαινιγμοί στον μύθο και τόσες αναγωγές σε μυθικά επεισόδια. Το επεισόδιο της Λήδας και του κύκνου, η αρπαγή της Ελένης, η κρίση των όπλων και η αυτοκτονία του Αίαντα, το ταξίδι του Μενέλαου στην Αίγυπτο, οι μάχες στον Σκάμανδρο και στιγμιότυπα από τους νόστους, όλος τελικά ο τρωικός κύκλος χώρεσε σ’ αυτό το ποίημα, με τον μύθο της Ελένης να εξελίσσεται πίσω από τα ποιητικά δρώμενα και τη φωνή του ποιητή σε επάλληλη ή παράλληλη δράση και αφήγηση.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Γιώργος Γεωργής είναι ιστορικός και διπλωμάτης. Γεννήθηκε το 1948 στο Παραλίμνι της Κύπρου. Απόφοιτος και διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Διετέλεσε πρέσβης της Κύπρου στην Ελλάδα με παράλληλη διαπίστευση στη Βουλγαρία, Ρουμανία και Αλβανία από το 2005 μέχρι το 2010. Ίδρυσε το «Σπίτι της Κύπρου» στην Αθήνα, του οποίου υπήρξε ο πρώτος διευθυντής υπηρετώντας στη θέση αυτή δεκαπέντε χρόνια.
Δίδαξε Νεότερη Ελληνική Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και στο Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφου. Είναι αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Μιχάλης Κακογιάννης στην Αθήνα, ιδρυτικό μέλος της Ιονικής Ακαδημίας 1808, επίτιμο μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και εκδότης του περιοδικού «Η Δέλτος».
Έχει τιμηθεί με τον Ταξιάρχη του Φοίνικος της Ελληνικής Δημοκρατίας, με εύφημο μνεία της Πρυτανείας του Πανεπιστημίου Αθηνών και με το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου της Κυπριακής Δημοκρατίας.
