Για τη συλλογή δοκιμίων και άρθρων «Άγγελος Τερζάκης: Κείμενα πνευματικής ευθύνης (1930-1938)» του Κωνσταντίνου Α. Δημάδη, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις University Studio Press.
Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη
Στην έκδοση υπό τον τίτλο Πεζογραφία και εξουσία στη νεότερη Ελλάδα (εκδόσεις Αρμός 2018), ο σπουδαίος φιλόλογος και πανεπιστημιακός καθηγητής (Άμστερνταμ, Χρόνινγκεν, κυρίως Βερολίνο) Κωνσταντίνος Α. Δημάδης ανέπτυξε επιχειρηματολογία για τη διαχείριση ζητημάτων σχετικά με έργα της διανοίας (η τέχνη του λόγου, αλλά όχι μόνον), όπως αυτά εμπλέκονται στις διελκυστίνδες που προσδιορίζουν τη δομή σε φαινόμενα εξουσίας (Κυβερνητική Πολιτική, Τύπος) στο πλαίσιο ιστορικών, πολιτικών, πολιτισμικών συνθηκών με διαχρονικό ενδιαφέρον και με εξίσου διαχρονική εφαρμογή.
Ως παραδειγματικές αναφορές, ο Δημάδης αξιοποιεί δεδομένα, όπως είναι το μυθιστόρημα του φαναριώτη ρομαντικού ποιητή, πεζογράφου, θεατρικού συγγραφέα Αλεξάνδρου Σούτσου (1803-1863) υπό τον τίτλο Ο Εξόριστος του 1831 σε σχέση με τη διακυβέρνηση και τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια και με την άφιξη των Βαυαρών στην Ελλάδα, την πολιτιστική πολιτική του Ιωάννη Μεταξά (μεταξύ άλλων, κρατικά λογοτεχνικά βραβεία, Πανελλήνιες Εκθέσεις Καλών Τεχνών στο Ζάππειο, ελληνική συμμετοχή στη Διεθνή Καλλιτεχνική Έκθεση Βενετίας, «Άρμα Θέσπιδος», «Εβδομάδα Αρχαίου Δράματος» στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού και παραστάσεις στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου από το -τότε- Βασιλικό Θέατρο, το οποίο συμμετείχε και σε διακρατικές πολιτισμικές συνεργασίες, και στο οποίο συστεγαζόταν Λυρική Σκηνή ως πρώτο στάδιο λειτουργίας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής), τις ανταποκρίσεις του Νίκου Καζαντζάκη στον αθηναϊκό Τύπο από τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, από τη Σοβιετική Ένωση, από τη Μεγάλη Βρετανία, καθώς και τη συμμετοχή συγγραφέων (Παντελής Πρεβελάκης, Άγγελος Τερζάκης, Στράτης Μυριβήλης) στη δραστηριότητα του αθηναϊκού Τύπου προκειμένου να υποστηριχθεί η λογοτεχνική παραγωγή μέσα στο πολιτικό τοπίο της εποχής τους.
Προς την έξοδο από τον κειμενικό κόσμο της συγκεκριμένης έκδοσης εντοπίζουμε το διήγημα του Άγγελου Τερζάκη με τον τίτλο «Μια ιστορία για να είσθε υπερήφανη…» που πρωτοδημοσιεύθηκε στο λαϊκό φιλολογικό περιοδικό Εβδομάς τον Αύγουστο 1929 και αναφέρεται σε ζητήματα σχετικά με τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, μεταφέροντας απόψεις του Τερζάκη για το βιωματικό, πολιτικό και κοινωνικό ισοδύναμο των ζητημάτων αυτών. Ομόλογη συμπεριφορά απέναντι σε ζητήματα με ιστορικό, πολιτικό, κοινωνικό περιεχόμενο επιδεικνύει ο Άγγελος Τερζάκης (1907-1979), πρωτοπόρος στοχαστής και σημαντικός συγγραφέας εκπρόσωπος της λεγόμενης Γενιάς του ’30, και στο νέο τώρα βιβλίο του Κωνσταντίνου Α. Δημάδη, παρεμφερούς θεματικού κλίματος σε ό,τι αφορά την οργάνωση του αντίστοιχου κειμενικού κόσμου.
Εδώ παρουσιάζεται επιλογή αποθησαυρισμένων κειμένων (δοκίμια και άρθρα) του Άγγελου Τερζάκη
Εδώ παρουσιάζεται επιλογή αποθησαυρισμένων κειμένων (δοκίμια και άρθρα) του Άγγελου Τερζάκη σε εφημερίδες (η αθηναϊκή εφημερίδα Δημοκρατία/ Β΄ περίοδος) και περιοδικά (Η Πνοή, Ο Κύκλος, Νεοελληνικά Γράμματα, Νεοελληνικά Σημειώματα, Νέα Εστία) της χρονικής περιόδου 1930-1938, όπου αποτυπώνεται με κριτικό και συγκριτικό, ενίοτε τολμηρό τρόπο η ανταπόκριση ενός νέου συγγραφέα και διανοητή σε μείζονα γεγονότα που προσδιορίζουν τον πολιτικό, πολιτισμικό, κοινωνικό, ιστορικό χαρακτήρα της κρίσιμης για την Ελλάδα αλλά και διεθνώς δεκαετίας 1930.
Οι απόψεις του Τερζάκη μέσα από τα κείμενά του
Καθώς ακολουθούμε τη μακρά σειρά των κειμένων του Τερζάκη στην ανά χείρας έκδοση, εντοπίζουμε ενδιαφέρουσες απόψεις του συγγραφέα για ζητήματα, όπως είναι ο ρομαντισμός στον πεζό λόγο, ο ρεαλισμός στη λογοτεχνία και στο θέατρο, η γένεση του μυθιστορήματος και η ανάπτυξή του στην Ελλάδα, η έννοια της παράδοσης και η έννοια της ηθογραφίας, η σχέση τέχνης και πολιτικής, η πολιτισμική διάσταση του καθημερινού βίου, η πνευματική ηγεσία και η νέα γενιά, η νεοελληνική διανόηση, η σχέση γλώσσας και λογοτεχνίας, τα κοινωνικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης (του Τερζάκη) νεολαίας, η Ελλάδα μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (ο Μεγάλος Πόλεμος), η υποδοχή του βιβλίου από την κοινότητα των (νέων κυρίως) αναγνωστών.
Περαιτέρω, εντοπίζουμε ιδιαίτερα σχόλια για το έργο και την εν γένει κοινωνική παρουσία του κριτικού λογοτεχνίας και θεάτρου, πρώτου μόνιμου σκηνοθέτη του Εθνικού Θεάτρου Φώτου Πολίτη ή των συγγραφέων Θράσου Καστανάκη, Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Δημοσθένη Βουτυρά, Παύλου Νιρβάνα, επίσης σχόλια για παιδικά και νεανικά βιβλία, αλλά και για τη σχέση λογοτεχνίας και κινηματογράφου.
Στο πλαίσιο αυτό, προβάλλονται ιδιαιτέρως απόψεις που ο Τερζάκης είναι σαφές ότι διατυπώνει απευθυνόμενος κυρίως στη γενιά του, σχετικά με την κρίση αξιών της πολιτικής και του πολιτισμού
Στο πλαίσιο αυτό, προβάλλονται ιδιαιτέρως απόψεις που ο Τερζάκης είναι σαφές ότι διατυπώνει απευθυνόμενος κυρίως στη γενιά του, σχετικά με την κρίση αξιών της πολιτικής και του πολιτισμού που διέρχεται η ελληνική κοινωνία μετά το τέλος του Μεγάλου Πολέμου και τη Μικρασιατική Καταστροφή, όπως αυτή η κρίση κορυφώνεται κατά τη δεκαετία 1930 και προσδιορίζει τις συνθήκες για την εξέλιξη των πολιτικών γεγονότων (δικτατορία Μεταξά), επίσης σχετικά με την ανάγκη καθιέρωσης ενιαίου ορθογραφικού συστήματος της δημοτικής γλώσσας, καθώς και με τη διεξαγωγή συνεδρίου «των νέων συγγραφέων» (σκέψη που -καθώς δήλωνε ο Τερζάκης- είχε διατυπώσει το 1936 ο Γιώργος Σεφέρης «σε κύκλο νέων συγγραφέων»).
Ο Τερζάκης αναφέρεται με ιδιαίτερη έμφαση στο ζήτημα συγγραφής μιας ιστορίας της νεοελληνικής λογοτεχνίας, «τολμώντας» το 1937 να υποδείξει σχετικές προϋποθέσεις. Και τούτο, έξι χρόνια πριν ο Κ. Θ. Δημαράς αρχίσει από το 1943 με σχετική αρθρογραφία στον ημερήσιο Τύπο να προετοιμάζει τη συγγραφή της γνωστής Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (πρώτη έκδοση του έργου σε δύο τόμους, 1948 και 1949 αντιστοίχως).
Ένα σημαντικό «corpus» ιδεών
Τα κείμενα του Τερζάκη που περιλαμβάνει η συγκεκριμένη έκδοση, δημοσιεύονται για πρώτη φορά ως ένα σημαντικό «corpus» ιδεών. Ο Κωνσταντίνος Α. Δημάδης προέβη σε έναν ευρύτατο σχολιασμό των κειμένων αυτών στο πλαίσιο του ιστορικού, πολιτικού, κοινωνικού, πολιτισμικού περιβάλλοντος των συμφραζομένων με κριτική, συγκριτική, συνδυαστική αντίληψη. Με τον τρόπο αυτόν, καλύπτεται ένα κενό συστηματικής φιλολογικής και κυρίως πολιτισμικής ενημέρωσης για την ευρύτερη (πέραν των ειδικών) κοινότητα αναγνωστών.
Προς την ίδια κατεύθυνση οδηγεί ένα εκτενέστατο κείμενο-εισαγωγή στο υλικό του τόμου υπό τον τίτλο «Προλεγόμενα», στο οποίο ο Δημάδης εκθέτει δεδομένα για μια υπόθεση εργασίας σε ό,τι αφορά τις συνθήκες της έκδοσης. Εδώ εντοπίζουμε λεπτομέρειες σχετικά με την παρουσίαση των κειμένων του Τερζάκη, η οποία δεν ακολουθεί πάντοτε τη χρονολογική σειρά της πρώτης δημοσίευσής τους, καθώς τα κριτήρια για την επιλογή των κειμένων με βάση το περιεχόμενο οδήγησαν σε μια μορφή σύνθεσης θεματικών ενοτήτων και προσδιόρισαν τη θέση τους στην τακτοποίηση του υλικού της έκδοσης. Ο Δημάδης παρουσιάζει επίσης εκδοτικές αρχές που εφαρμόστηκαν και που αφορούν τη φωνολογία, τη μορφολογία και τη σύνταξη της γλώσσας των κειμένων, ενώ ιδιαίτερο σχόλιο αφορά τη χρήση της στίξης που αποτελεί στοιχείο προσωπικού ύφους στα κείμενα του Τερζάκη.
Προς ενίσχυση του κύρους των κειμένων ως προς τη λειτουργικότητά τους στην έκδοση, ο Δημάδης αξιοποιεί με κριτική και συγκριτική διάθεση και αμιγώς λογοτεχνικά, έργα του νέου Τερζάκη
Προς ενίσχυση του κύρους των κειμένων ως προς τη λειτουργικότητά τους στην έκδοση, ο Δημάδης αξιοποιεί με κριτική και συγκριτική διάθεση και αμιγώς λογοτεχνικά, έργα του νέου Τερζάκη που έχει αρχίσει να καθιερώνεται ως μυθιστοριογράφος και δραματουργός, κατά την ίδια (και κατά περίπτωση διευρυμένη) χρονική περίοδο, όπως είναι διηγήματα (η συλλογή Ο ξεχασμένος κι άλλα διηγήματα), μυθιστορήματα (Δεσμώτες, Η παρακμή των Σκληρών, Η μενεξεδένια πολιτεία, Η πριγκιπέσα Ιζαμπώ), αλλά και θεατρικά έργα (Αυτοκράτωρ Μιχαήλ, Γαμήλιο εμβατήριο, Ο σταυρός και το σπαθί).
Επιπλέον, ο Δημάδης αναφέρει την έκδοση του δοκιμιακού έργου και της αρθρογραφίας του Τερζάκη στην εφημερίδα Το Βήμα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, σε σειρές τόμων από τις Εκδόσεις των Φίλων υπό τον γενικό τίτλο Προσανατολισμός στον αιώνα (1963), ενώ μετά τον θάνατο του συγγραφέα ο ίδιος εκδοτικός οίκος δημοσίευσε επιφυλλίδες του σε τόμους υπό τους τίτλους Ο Άνθρωπος σε αδιέξοδο (1981) και Ένας μεταβαλλόμενος κόσμος (1983).
Με τον τρόπο αυτόν, αναδεικνύεται η χρησιμότητα της συγκεντρωτικής έκδοσης δημοσιευμάτων με ομόλογη θεματική του Τερζάκη κατά τη δεκαετία 1930 σε ό,τι αφορά μια ολοκληρωμένη παραστατική εικόνα και αυτής της πλευράς του συγγραφέα ως σημαντικού παράγοντα ποιότητας που συμμετέχει αποφασιστικά στη διαμόρφωση πολιτισμικών και κοινωνικών τοπίων, όπως αυτά αποτυπώνουν την κοίτη ροής του καθ’ ημάς ιστορικού/πολιτικού χρόνου. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται στοιχείο προστιθεμένης αξίας για την έκδοση, στα παρακείμενα της οποίας βρίσκουμε αφενός κατάλογο με τις βραχυγραφίες μελετών, κειμένων και εντύπων, και αφετέρου Ευρετήριο ονομάτων, τίτλων και θεμάτων, σχετικών τόσο με τα κείμενα του Άγγελου Τερζάκη, όσο και με τον σχολιασμό αυτών από τον Κωνσταντίνο Α. Δημάδη.
Στο δε εξώφυλλο της έκδοσης συναντούμε μια φιγούρα (Λαϊκή γυναίκα) από το κουκλοθέατρο, το οποίο ο Άγγελος Τερζάκης και ως δημιουργός παραστατικής τέχνης φιλοτέχνησε στην Κατοχή για τον γιό του, σήμερα επιφανή συνθέτη σύγχρονης μουσικής Δημήτρη Τερζάκη, καθηγητή στην Ανωτάτη Μουσική Ακαδημία της Λειψίας που φέρει το όνομα του Φέλιξ Μέντελσον.
＊ Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).
Απόσπασμα από κείμενο του Άγγελου Τερζάκη
Η νιότη της εποχής μας συμπληρώνει την ανθρώπινή της προπαίδεια κάτω από συνθήκες μιας αναγκαιότητας σκληρής κι επιβεβλημένης. Το ηθικό της περιεχόμενο τ’ ολοκληρώνει σε βάθος και πλάτος ίσαμε χτες ανυποψίαστο. Ούτε η σπουδή ούτε ο ζήλος ούτε το δόγμα τής εστάθηκαν οι οδηγοί. Οδηγός της ήταν η πραγματικότητα η ίδια, που όταν κορυφώσει τη φοβέρα της, αναγκάζει όλων τα βλέμματα να στραφούν προς τα «έσω». Είναι η πορεία προς τη λύτρωση. Ένας συγγραφέας δε θα μπορεί πια να σταθεί δικαιωματικά στον τόπο τούτο […] ανιστορώντας με χάρη χαριτωμένα επεισόδια. Έγινε μοιραία ό,τι οφείλει να ’ναι: μια υπερσυνείδηση. Ο απολογητής μιας ομαδικής οντότητας, που θα εκφράζει […] την αλήθεια του και την αλήθεια όλων: το τραγικό νόημα της ζωής.
(από το κείμενο του Άγγελου Τερζάκη με τον τίτλο «Αιτήματα» στο περιοδικό Νεοελληνικά Γράμματα, 5 Δεκεμβρίου 1936)
Δυο λόγια για τον Κωνσταντίνο Α. Δημάδη
Ο Κ. Α. Δημάδης, Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Βερολίνου, δίδαξε στα Πανεπιστήμια του Άμστερνταμ (1980-1992) και του Κρόνιγκεν (1992-1996). Από το 1996 διετέλεσε καθηγητής νεοελληνικών σπουδών στο Freie Universitat του Βερολίνου και επίτιμος καθηγητής του Ινστιτούτου Κλασικών, Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Τιφλίδας.
Παράλληλα διευθύνει από το 1985 το Διεθνές Πρόγραμμα Ελληνικής Γλώσσας, Ιστορίας και Πολιτισμού του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου στη Θεσσαλονίκη. Ασχολείται ειδικότερα με τις σχέσεις τέχνης και εξουσίας και με τις επιδράσεις της πολιτικής στη λογοτεχνία, κυρίως σε περιόδους δικτατοριών και πολέμων.
